جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات – جاڭا مۇمكىندىكتەر

  كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ الداعى شارالارى جونىندەگى كەڭەس ءوتتى. وعان پرەمەر-مينيستر جانە وزگە دە ۇكىمەت مۇشەلەرى سونداي-اق, ەلدىڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىلارى, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن قازاقستاننىڭ ىسكەر توپتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. مەملەكەت باسشىسى كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە الەمدىك ەكونوميكاداعى كۇردەلى احۋالعا نازار اۋداردى. ەلباسى جيىن باسىندا الدەقالاي قيىندىق تۋار كەزەڭ بولسا حالىققا ءوزى تۋرا ايتۋعا ۋادە بەرگەنىن ەسكە الىپ, سوعان وراي قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدى تۇسىندىرمەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سوڭعى جىلى الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋال ەداۋىر تومەندەدى. ەكونوميكانىڭ بۇكىل دۇنيەدە ناشارلاعانى بارىمىزگە كورىنىپ وتىر. داعدارىس بارلىق باعىتتا, ياعني شيكىزات تاۋارلارىنا, ۆاليۋتا, قارجى نارىقتارىنا اسەر ەتۋدە. بۇل دامۋشى جانە دامىعان مەملەكەتتەردە ورىن الىپ وتىرعان جاعداي. شيكىزات تاۋارلارىنا باعا بارشا الەمدە تومەندەدى, سوندىقتان ءبىزدىڭ بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجىنىڭ اۋقىمى ەداۋىر تومەن بولدى. ءبىز بۇرىن مۇنداي جاعدايلاردىڭ تالايىنان وتتىك. كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىنگى كەزدەگى جىلىنا ەكى مىڭ پايىز ينفلياتسيادان وتكەنىمىز ەستەرىڭىزدە بولار. بارلىق زاۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ توقتاپ, ەكى ميلليون ادامنىڭ جۇمىسسىز قالعانى, زەينەتاقى مەن جالاقى تولەي الماي قالعانىمىز بەلگىلى. ول مەملەكەتتىڭ ەشقانداي قورى بولماعان كەز ەدى. ودان كەيىن وتكەن عاسىردىڭ اياعىنداعى شىعىس ازيا­داعى ۇلى داعدارىسقا تۇستىك. رەسەي­دىڭ ءرۋبلى 6-دان 24-كە دەيىن كوتەرىلىپ, ءتورت ەسە قۇلاعان كەزدە قازاقستان­­­نىڭ جاعدايى مۇشكىل بولاتىن. ودان كەيىنگى 2007-2009 جىلدارداعى امەريكا­دان باستالعان داعدارىستىڭ ەڭ قيىن كەزەڭىنەن ءوتىپ, ەلدى الىپ شىقتىق», دەپ ءوتتى پرەزيدەنت. وسى ورايدا ەلباسى ودان بەرى بىرقاتار داعدارىستار ورىن العانىن, الايدا قازاقستان وسى سىن-قاتەرلەردىڭ بارلىعىن ەڭسەرگەنىنە توقتالدى. «قانشا باعدارلامالار جاساساق تا, ءومىر مەن جاعداي الدىمىزدان قيىن­­­شى­لىقتاردى الىپ كەلەدى. قازىر دە وسىن­داي قيىنشىلىققا تاقاپ تۇرمىز. بۇل دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستان ەشكىم دە سىرت قالا المايدى. قازاقستاننىڭ الەمدەگى بۇكىل مەملەكەتتەرمەن بايلانىسى بار. ال ەندى حالىقارالىق ساراپشى ۇيىم­دار­دىڭ ايتۋىنشا, بۇل داعدارىس تەز ۋاقىتتا ەڭسەرىلە قويمايدى. سوعان الدىن الا ءبىز بارلىق جاعىنان دايىندالۋىمىز كەرەك. وسى ماسەلەنى سىزدەرگە ءتۇسىن­دىرۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز», دەدى ەلباسى. ءبىز بارلىق الەمدىك ەكونوميكا سەكىلدى قيىن-قىستاۋ زاماندى باس­تان كەشىرىپ جاتىرمىز. سوڭعى جىلى الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋالدىڭ ەداۋىر ناشارلاعانى بايقالادى. داعدارىس بارلىق باعىتتاردا ءورشىپ كەلەدى, ول دامۋشى دا, دامىعان ەلدەرگە دە اسەرىن تيگىزدى. بۇل داۋىل ەشبىر مەملەكەتتى اينالىپ وتپەيدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمى بويىنشا ءوز بولجامدارىن 3 پايىزدان 2,8-2,5 پايىزعا دەيىن قايتا تومەندەتتى. مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ارزانداۋى جالعاسادى, ال مۇناي ءبىزدىڭ باستى ەكسپورتتىق الەۋەتىمىز. ءيا, ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى 115 دوللار بولعان مۇناي بيىل 48,5 دوللارعا دەيىن ارزاندادى, ياعني, 2,4 ەسەگە دەيىن قۇلدىرادى. 2011 جىلى ارزانداي باستاعان مەتالل باعاسى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. مەتالل باعاسىنىڭ يندەكسى 45,5 پايىزعا تومەندەدى. تەك وسى جىلى مۇناي باعاسىنىڭ 1 تونناسى 6300-دەن 5100-گە دەيىن قۇلدىرادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇناي مەن مەتالل باعاسىنىڭ تومەندىگى كەمىندە 5 جىل بويى ساقتالۋى ىقتيمالدىعىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. سونداي-اق, پرەزيدەنت ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىز قىتاي مەن رەسەي تاراپىنان وتاندىق ەكسپورتتىق ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىس كۇرت تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل ءۇردىس تە قىسقا مەرزىمدى ەمەس. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋى 2 ەسە كۇشەيە ءتۇستى. قىتاي ەكسپورتىنىڭ كولەمى 8,3 پايىزعا قىسقاردى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلدان باستاپ اقش دوللارى بارلىق الەمدىك ۆاليۋتالارعا قاتىستى نىعايىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. سوڭعى جىلدىڭ وزىندە ەۋرو دوللارعا قاتىستى 26 پايىزعا, جاپون يەناسى 22 پايىزعا, اۆستراليا دوللارى 27 پايىزعا, كانادا دوللارى 23 پايىزعا, نورۆەگيا كرونى 35 پايىزعا, مالايزيا رينگيتى 30 پايىزعا, چيلي پەسوسى 18 پايىزعا, برازيليا رەالى 55 پايىزعا ارزاندادى. ءبىزدىڭ ەۋرا­­­زيالىق وداقتاعى سەرىكتەستەرىمىز دە ءوز ۆاليۋتالارىن قۇنسىزداندىردى: رەسەي ءرۋبلى 2 ەسەگە جۋىق, بەلارۋس ءرۋبلى 56 پايىزعا, ارميان درامى 17 پايىزعا ءتۇستى. وسىلايشا, ەۋرووداقتى قوسا العان­دا, ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, شيكىزات ەكس­پورتتاۋشى ەلدەر, سونداي-اق قازاق­ستاننىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرى ءوز ۆاليۋتالارىن قۇنسىزداندىرۋ شاراسىن جۇرگىزدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق,­ ۇلتتىق بانكتىڭ باعالاۋى بويىن­شا, قازاقستان ەكسپورتى ءبىرىنشى جارتى­­­­جىل­­دىقتا 73 پايىزعا ازايعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «ءبىز قازىردىڭ وزىندە كاسىپورىن­دارىمىزدىڭ باسەكە قابىلەتىنىڭ تومەندەپ, تابىستارىنىڭ ازايعانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل جاعداي كاسىپورىنداردا جۇمىسپەن قامتىلعان ەڭبەككەرلەرگە اسەر ەتۋدە. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ رەسەيگە ەكسپورتى تومەندەپ كەتكەن. بۇعان قوسا, ولاردىڭ قازاقستان نارىعىنداعى ونىمدەرىن رەسەيلىك وندىرۋشىلەر تىقسىرا باستادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتىن مىسالعا كەلتىردى, ونىڭ رەسەيگە ەكسپورتتايتىن ونىمدەرى 47 پايىزعا قىسقارعان. كاسىپورىن 50 جۇمىسشىنى جۇمىستان بوساتقان, ال مەم­لەكەتكە 30 ميلليون تەڭگەنىڭ سالىعى تولەنبەگەن. الماتى اشىتقى زاۋىتى ءوندىرىس كولەمىن 50 پايىزعا ازايتقان, ال كاسىپورىننىڭ شىعىنى 30 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن. الماتى جەلدەتكىش زاۋىتى ءوندىرىسىن 47 پايىزعا تومەندەتىپ, جۇمىسشىلاردىڭ 20 پايىزىن قىسقارتقان. «بۇل – قازاقستان بويىنشا وتە كوپ مىسالداردىڭ ءبىر پاراسى عانا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەكاقى تولەۋ جايى ناشارلاۋدا. 2015 جىلى بيۋدجەتكە تۇسپەي قالاتىن تابىس 264 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە باعالانىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز الەۋمەتتىك سالادان باسقا شىعىستاردىڭ كوبىن قىسقارتۋعا ءماجبۇرمىز», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى قالىپتاسقان جاعدايدا ەل الدىندا ءىس-قيمىلدىڭ ءۇش نۇسقاسىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋ مىندەتى بولعانىن ايتتى. ءبىرىنشىسى – ەشتەڭە ىستەمەي, تەڭگە باعامىن ۇستاپ تۇرۋ جانە جاعدايدىڭ جاقسارعانىن كۇتۋ. الايدا, مۇنداي سايا­سات­تىڭ وتەمى ءوندىرىستى قىسقارتۋ, جۇمىس ورىندارىنان ايىرىلۋ جانە التىن-ۆاليۋتا قورىن تۇگەسۋ بولادى. ەكىنشى نۇسقا – تەڭگە باعامىن بىرتىندەپ السىرەتۋ. سىرتقى نارىقتارداعى احۋال ناشار ءارى بەلگىسىز بولىپ تۇرعاندا مۇنداي جول دا التىن-ۆاليۋتا قورىن كوپ شىعىندايدى. سوندىقتان, بار مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن ەسەپتەي كەلە, مەيلىنشە دۇرىسى تەڭگەنىڭ ەركىن ايىرباس باعامىن ەنگىزۋ جانە ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋگە كوشۋ بولماق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنىڭ ءماجبۇرلى شارا ەكەنىنە نازار اۋداردى. «بۇگىنگى تاڭدا بىزدە بۇدان باسقا بالاما بولعان جوق. ءبىز بارلىق باعدار­­لامالارىمىزدى باسقاشا جوسپارلا­عا­نىمىزدى بىلەسىزدەر. الايدا, داعدارىس ارقاشان ءوز تۇزەتۋىن ەنگىزەدى. دەگەنمەن, ءبىز جاعدايدىڭ بۇلايشا وربۋىنە دە دايىن­دالدىق. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جانە وڭدەۋشى ونەركاسىپتى كەڭەيتۋ, ۇلتتىق قور قۇرۋ – وسىنىڭ ءبارى وسىنداي احۋالعا كۇنى بۇرىن جاسالعان دايىندىق», دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمى ەكسپورت­تاۋ­شىلاردىڭ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسىنىڭ, ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قابىلدانعانىن جەتكىزدى. «ءبىر جاماننىڭ ارتىندا ەكى جاقسى» بار دەمەكشى, ەلباسى وسىنداي قيىن-قىستاۋ ساتتەردىڭ دە قيۋىن تاۋىپ, ءتيىمدى تۇستارىن پايدالانۋعا كەڭەس بەردى. اسىرەسە, وسىنداي ساتتەردە كاسىپكەرلەردى شىڭدالا تۇسۋگە, مۇمكىندىگىنشە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا شاقىردى. «ءبىزدىڭ ينتەگراتسيالىق ساياساتىمىز وتە دۇرىس. قازاقستاندا ەكونوميكا كولەمى بويىنشا دا, حالىق سانى بويىن­شا دا نارىق جەتكىلىكسىزدىگى سەزىلەدى. بىزگە وزگە دە نارىقتار كەرەك. ءبىز ءۇشىن رەسەي مەن قىتاي ۇلكەن نارىق. ءبىز ەاەو قۇرامىندامىز. الايدا, نارىقتىق جاعدايدا ءبىز رەسەيگە ەشتەڭە ايتا المايمىز. ولار دا بىزگە ەشنارسە ايتا المايدى. بيزنەس نارىقتىق جاعدايعا قارايدى. ەڭ باستى مۇمكىندىك ول – باسەكەگە قابىلەتتىلىك. ءبىز 1 قاڭتاردان باستاپ دسۇ-نىڭ مۇشەسىمىز. ول جەردە باسەكە مۇلدە قاتاڭ. ەشتەڭەدەن قورىقپاي, باسەكەگە قابىلەتتى دەڭگەيگە شىعۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز شامامەن ميل­ليونعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيتىن كاسىپ­ورىندارداعى جۇمىس ورىندارىن ساقتاي الامىز. وتباسىلىق كوەففي­تسيەنتىن ەسكەرسەك, بۇل 3,5 ميلليون قازاقستاندىققا اسەرىن تيگىزەدى. كاسىپورىندارداعى جاعدايدىڭ جاقسارۋى جۇمىسشىلارىڭىزدىڭ ەڭبەكاقى دەڭگەيىنە دە اسەر ەتۋى ءتيىس. كەلەشەكتە احۋال جاقسارادى دەپ كۇتەمىز, بۇل داعدارىستى ەڭسەرۋگە, ەكونوميكا ءوسىمىن ءارى قاراي قامتاماسىز ەتىپ, رەتسەسسيانى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى تەك ايىرباس باعامى ەسەبىنەن ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتتى. «بۇل ۋاقىتشا قولداۋ. ودان كەيىن قۇرىلىمدىق ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانداندىرۋ باعىتىنداعى جۇيەلى شارالار مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ جونىندەگى كەشەندى شەشىمدەر كەرەك. سوندىقتان ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا قازىر وسىنداي قۇجاتتار جيىنتىعىن ازىرلەپ تە جاتىر. سالىستىرمالى باسەكەلىك ارتىقشىلىقتارى بار نەگىزگى سالالارعا كورسەتىلەتىن قولداۋ باسىمدىق الۋعا ءتيىس», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋى كەرەكتىگىن العا تارتتى. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ وسىمىنە, جەكە بيزنەستىڭ قاتىسۋ ۇلەسىن ۇلعايتۋعا نەگىزدەلگەن سەرۆيستىك-يندۋستريالىق مودەلگە كوشۋ كەرەك. مەملەكەت قولداۋ شارالارىن باسەكەگە قابىلەتتى كومپانيالارعا عانا كورسەتۋگە ءتيىس. قازاقستان پرەزيدەنتى قۇرىلىمدىق ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانداندىرۋ باعىتىنداعى جۇيەلى شارالاردىڭ قابىلداناتىنىنا نازار اۋداردى. ەڭبەك نارىعى جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ جاڭا جاعدايلارىنا بەيىمدەلىپ, ەلەۋلى ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ اۋىسۋىنا دايىن بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە ازا­ماتتىق قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ەنگىزۋدى, اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسىن جانە مۇگەدەكتەرگە جاردەماقىنى, ءشا­كىرت­اقىنى كوبەيتۋدى قوسا قامتيتىن الەۋمەتتىك باستامالاردى ىسكە اسىرۋ شاراسىن قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ 2017 جىلدان 2016 جىلعا اۋىستىرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق بانككە حالىقتىڭ ايىرباس باعامىنىڭ وزگەرۋىنەن شەككەن شىعىنىن ازايتۋ ماقساتىمەن جەكە تۇلعالاردىڭ 2015 جىلعى 18 تامىزداعى جاعدايعا سايكەس تەڭگەمەن اشىلعان جانە ەسەپشوتتارىندا 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىنگى قال­دىق سوماسى بار شۇعىل دەپوزيتتەرى ءۇشىن وتەماقى تولەۋ تەتىگىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. «ازاماتتارعا ولار سالىمدارىن ارناۋلى ەسەپشوتتارعا قايتا رەسىمدەپ, ونى بانكتەردە ءبىر جىل بويى ساقتاعان جاعدايدا وتەماقى رەتىندە ايىرباس ايىرماسى تولەنەتىن بولادى. بۇل شارا 1 ميلليون 700 مىڭ ادامدى نەمەسە بارلىق سالىمشىنىڭ 86 پايىزىن قولداۋعا كو­مەگىن تيگىزەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەتكە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى سالىمشىلارىنا قاتىستى تەتىكتى دە ويلاستىرۋدى تاپسىردى. مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيدىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قيىندىقتارعا قاراماستان بارلىق قاجەتتى شارالاردىڭ قابىلداناتىنىن ايرىقشا اتادى. ەلباسى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە باعانى نەگىزسىز كوتەرگەندەر انىقتالىپ جاتسا جازاسىز قالمايتىنىن دا قاتاڭ ەسكەرتتى. «بۇل – ماڭىزدى ماسەلە. ءبىز بارلىق اكىمدەرگە جانە ساۋدامەن اينالى­ساتىندارعا ەسكەرتتىك. باعانىڭ وسۋىنە ەشقانداي دا جول بەرمەۋ كەرەك. اسىرەسە, قازاقستاندا ءوندىرىلىپ جاتقان ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعا وسپەۋى ءتيىس. جاعدايدى پايدالانىپ قالۋ ماقساتىن كوزدەپ وتىرعاندارعا باعانى شارىقتاتۋعا جول بەرمەۋ ماڭىزدى. وندايلاردى انىقتاپ, قاتاڭ جازالايتىن بولامىز», دەدى پرەزيدەنت. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى باعا ماسەلەسى بويىنشا ۇكىمەت وسى باعىتتاعى جۇمىستارمەن اينالىساتىنىن قاداپ ايتتى. ەلباسى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا قيىندىقتىڭ ءبارىن بىرلىگىمىزدىڭ, جۇمىلا ءجۇرىپ جۇمىس ىستەۋىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا جەڭە الاتىنىمىزدى تاعى ءبىر ەسكە سالدى. «مىنە, وسى جەردە وتىرعان ءىس ادامدارى, بارشالارىڭىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن قولدارىندا ۇستاپ وتىرعان ازاماتتارسىزدار. سىزدەردىڭ وندىرىستەرىڭىزدىڭ, وزدەرىڭىزدىڭ جۇمىس ىستەۋلەرىڭىزگە بايلانىستى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى وسەدى, وركەندەيدى. بارلىق ىستەلىپ جاتقان شارۋا حالىقتىڭ قامى. 24 جىل تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز, وسى جىلدار ىشىندە از قيىنشىلىق بولعان جوق. سو­نىڭ بارلىعىنان سۇرىنبەي ءوتىپ كەلە جاتقان سەبەبىمىز – ەلدىڭ بىرلىگى, حالىقتىڭ بار­لىعىنىڭ ويى ءبىر جەردەن شىق­قاندىعى. وسى داعدارىستىڭ كەلە جات­قانىن مەن بۇرىننان ءبىلدىم. ايتپەسە, مەن بيىلعى سايلاۋعا بارار ما ەدىم, بارماس پا ەدىم. دەگەنمەن, ءدال وسىنداي قيىن­شىلىقتان ەلدى الىپ شىعۋ قاجەتتىلىگى الدىمدا تۇرعانىن مەن سەزدىم. سون­دىقتان, ەلگە, جۇرتقا, حالىققا ايتا­تىنىم – وسى ماسەلەدەن ماقساتىمىز ءبىر بول­سا شىعامىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارىندا دا بىرنەشە داعدارىستى باستان كەشىرىپ, ولاردان شىعا العانىن ءسوز ەتتى. «انالار بالالارىنا ءسۇت ساتىپ الۋ ءۇشىن تاڭعى تورتتەن دۇكەندەردە بوشكەلەر جانىندا كەزەككە تۇراتىن. جەيتىن ەت تە, شاي دا, تەمەكى دە جوق بولدى. سول قيىندىقتان دا شىققانبىز. ول قيىندىقتار ۇمىتىلىپ كەتەدى, ارينە. بىراق, ونى ەستە ۇستاۋ كەرەك. قازىر دە سونداي جاعدايدىڭ قارساڭىندا تۇرمىز. مەن بىلگەننەن كەيىن ايتىپ تۇرمىن, بۇدان بۇيىرتسا, امان-ەسەن شىعامىز. سەبەبى, دۇنيەدە بولىپ جاتقان جاعدايدى ءتۇسىنۋ كەرەك. جاھاندا بولىپ جاتقان ۇلكەن داعدارىستىڭ ىشىنەن بۇرىنعىدان باسقاشا جاڭا ەكونوميكا ءوسىپ كەلە جاتىر. سونىڭ ءبىر بۇتاعى بولىپ ءبىز وسەمىز بە, وسپەيمىز بە, ماسەلە سوندا. سون­دىقتان, مۇنداي داعدارىستىڭ جامان جاعى دا بار, مۇنداي داعدارىستىڭ وركەن­دەيتىن, وسەتىن جاعدايى دا بار. قيىن­شىلىقتا ادام شەشىم ىزدەي باستايدى. كۇندىز-ءتۇنى ويلانعاندا سول شەشىمدى تابادى. ءبىز دە جالپى العاندا ەل بولىپ ءدال سونداي جاعدايدا تۇرمىز», – دەدى ەلباسى. كەڭەس بارىسىندا «سامۇرىق-قا­زىنا» ااق» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى ءو.شوكەەۆ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ا.مىرزاحمەتوۆ, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنىڭ باسشىلارى ءسوز سويلەدى. «ءبىزدىڭ نارىقتىڭ جاعدايى ايتار­لىقتاي قيىندىقتار كەشتى. اسىرەسە, اليۋميني نارىعىندا جاعداي كۇيزەلىسكە ۇشىراعان. باعانىڭ ارزاندىعىنان قويمالاردا تۇرىپ قالدى. ال بۇگىن ءبىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ورتاعا شىعاردىڭىز. بۇل وتە دۇرىس شەشىم. بۇل جاعدايدا ەشكىمدى دە جۇمىستان شىعارماي­مىز», دەدى ءوز كەزەگىندە ەPG ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكساندار ماشكەۆيچ. «قازاقمىس» كومپانيالار توبىنىڭ پرەزيدەنتى جانە «KAZ Minerals» توبىنىڭ ءىرى اكتسيونەرى ۆلاديمير كيم تەڭگەنى ەركىن اعىمعا جىبەرۋ وتاندىق كاسىپكەرلەرگە تىڭ سەرپىلىس بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. «ءسوز جوق, شەشىم قابىلدار ۋاقىت كەلدى. ءبىز, شاحتەرلەر, مەتاللۋرگتەر قاۋىمى تەڭگەنىڭ باعامىن تۇزەتۋ بو­يىنشا قابىلدانعان شارانى بارىنشا قولدايمىز», دەدى ول. – تەڭگە كۋرسىن تۇزەتۋ باعدارلاماسى وتاندىق كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن باسىمدىق اپەرەدى. ەڭ الدىمەن, قازاقستاندىق قامتۋ مەن داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ تيىمدىلىگى ارتا تۇسپەك. «ءبىز قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق قامتۋ بويىنشا 15 مىڭ ءتۇرلى ءونىم وندىرەمىز. ولار: پودشيپنيكتەر, كوپىر كراندارى, سورعىشتار. رەسەي دە سونى شىعارادى. مەتالل ونىمدەرى ەندى رەسەي ونىمدەرىنەن 15 -20 پايىزعا ارزان تۇسەدى. وسىنداي شەشىم وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولداۋ بولىپ, قازاقستاندىق قامتۋعا جان بىتىرەدى», دەدى ۆ.كيم. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى كەزەكتە جاڭا قادام داعدارىسقا قارسى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋىنا كومەك بەرەدى. «ءبىزدىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلامامىز اياسىندا باعا تومەن بولىپ وتىر. مىستىڭ قۇنى 6 جىلدا, التىن, كۇمىس قۇنى 5 جىلدا, قورعاسىن مەن مىرىش قۇنى دا سوڭعى 5 جىلدا مينيمۋم كورسەتكىشكە جەتىپ وتىر. قازىر 2008 جىلدان بەرى تومەن باعانى ۇستاپ وتىرمىز. تەڭگە باعاسىنىڭ ەركىن اعىمعا جىبەرىلۋى وپەراتسيالىق شىعىنداردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وتە ماڭىزدى. قازىر ءبىزدىڭ كوزدەگەنىمىز جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ, جالاقىنى تومەندەتپەۋ بولىپ وتىر», دەدى ۆ.كيم. مۇناي-حيميا, ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگيا مەن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ كاسىپكەرلەرى دە بۇل پىكىردى قولدادى. اسىرەسە, اگرارشىلار جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ شەشىمىنەن زور ءۇمىت كۇتىپ وتىر. رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇلدىراۋىنان شىعىنعا تۇسكەن فەرمەرلەر ەندى وتكەننىڭ ورنىن تولتىرماق ويدا. ماسەلەن, جيىندا ءسوز العان «رودينا» اگروفيرماسى» جشس باس ديرەكتورى يۆان ساۋەر بيىل مال شارۋاشىلىعى ايتارلىقتاي قيىندىقتار كورگەنىن ايتىپ, ەندى بۇل قولداۋ شارالارى تىعىرىقتان شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى. «مال شارۋاشىلىعىندا قيىندىقتار تۋىنداپ, ءسۇت ءوندىرىسى تومەندەپ كەتتى. وعان سەبەپ – رەسەيدىڭ ارزان ۇنتاقتالعان سۇتتەرىنىڭ كوبەيۋى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى ۆاليۋتا باعامىن رەتتەۋ بولاتىن. سەبەبى كورشى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرىمەن باسەكەلەستىككە شىداۋ كەرەك», دەدى كاسىپكەر. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ وتاندىق ءاۆتووندىرىستىڭ اياقتان تىك تۇرىپ كەتۋىنە دە مۇمكىندىك بەرمەك. بۇل تۋرالى قازاقستان اۆتوبيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى اندرەي لاۆرەنەۆ ايتىپ ءوتتى. «ءبىز مۇنداي شەشىمدى اسىعا كۇتتىك. بۇگىن شەتەلدىك سەرىك­تەستەرىمىزبەن سويلەستىك. ولار دا قۋانا قابىلدادى. وسى قولداۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز ەڭ باستىسى, جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ, ءوندىرىستى كەڭەيتە تۇسۋگە تىرىسا­مىز. وتكەن جىلدىڭ اياعىنان بەرى رەسەيد­ەن ەلىمىزگە 170 مىڭنان استام اۆتوكولىك اكەلىندى. ەندى تەڭگە باعامى­نىڭ وزگەرۋىنەن كەيىن وتاندىق كولىك قۇراس­تىرۋ سالاسىنداعى جاعداي جاقسارادى دەگەن سەنىمدەمىز. رەسەي ءرۋبلى قۇلاعان سوڭ ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن وتاندىق سالاعا 20 ملرد. تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرىلدى. بۇگىن تاعى دا 10 ملرد. بولىنەدى دەگەن اقپاراتتى ەستىدىك. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش», دەدى ا.لاۆرەنەۆ. ال اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ قازىر ۇلكەن بيزنەستەن گورى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكونوميكانىڭ ناعىز قوزعاۋشى كۇشى بولاتىن كەز جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. «ۇكپ مۇشەلەرى بۇل شەشىمدى وتە دەر كەزىندە قابىلداندى دەپ سانايدى. جىل باسىنان بەرى 16 سالالىق كوميتەت مۇشەلەرىمەن كەڭەسىپ كەلەمىز. ءبىر شەشىمگە كەلە المادىق. ۇلكەن بيزنەستىڭ ۇتىلعانى انىق بولسا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءارتۇرلى پىكىردە بولدى. تەڭگە باعامىنىڭ تەڭسىزدىگىنەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە جاپا شەگە باستادى», دەدى ول. ونىڭ ويىنشا, سوڭعى 6 ايداعى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋدى كۇتۋدىڭ ءوزى وتاندىق ەكونوميكاعا تەڭگە باعامىنىڭ تەڭسىزدىگىنەن بەتەر قىسىم جاسادى. «وتكەن جىلعى نەسيە قۇرىلىمىن قاراساق, بانكتەردىڭ نەسيەلەۋ كورسەتكىشى مۇلدە ازايىپ كەتتى. ولار ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىن كۇتىپ ءجۇرىپ الدى. دەپوزيتتەردىڭ 70 پايىزى دوللارعا اينالىپ كەتتى. وسى جاعدايدىڭ وزىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ 16 پايىزعا ارتتى. ول ءسىزدىڭ ۇلتتىق قوردان شوب سۋبەكتىلەرىن قولداۋعا 3 ترانش ءبولۋ تۋرالى شەشىمىڭىزدىڭ ارقاسىندا. ءبىز سونىڭ ارقاسىندا شوب-تى قۇتقاردىق. قازىر ۇلكەن بيزنەس­تەن گورى, شوب ەكونوميكانىڭ ناعىز قوزعاۋشى كۇشى بولاتىن كەز جەتتى. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ الدىندا قىتاي, يران نارىقتارى اشىلىپ تۇر», دەدى ول. ءوز كەزەگىندە كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى تەڭگە باعامىنا قاتىستى شەشىمدى ريزاشىلىقپەن قابىلداعاندارىن جەتكىزىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ماڭىزدى الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەردى ساقتاپ قالۋعا ۋادە بەردى. ولار مەملەكەت باسشىسىنا وتاندىق كومپانيالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىن قولداۋ شارالارىن قابىلداعانى ءۇشىن العىستارىن ءبىلدىردى. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.