باتىس قازاقستان وبلىسى جىمپيتى اۋدانىندا 1918 جىلى 18 مامىردا ويىل ءۋالاياتى اتتى ۋاقىتشا ۇكىمەت ورال قازاقتارىنىڭ ءتورتىنشى سەزىندە دۇنيەگە كەلىپ, ال ول ىلە-شالا سول جىلى 8 قىركۇيەكتە باتىس الاشوردا ۇكىمەتى بولىپ قايتا قۇرىلعانى, وسىلايشا الاشوردا ۇكىمەتى ەكى بولىككە – شىعىس الاشوردا جانە باتىس الاشوردا بولىپ ءومىر سۇرگەنى جۇرتقا تاريحتان جاقسى ءمالىم. باتىس الاشوردانىڭ جەتەكشىسى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ تۋرالى سوڭعى جىلدارداعى جارىق كورگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن كوڭىلگە قاناعات تۇتقانىمىزبەن, ال بىراق قايراتكەرمەن قاتار قازاق ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن باسقا الاشورداشىلاردىڭ تاعدىر-تالايى تالاي جىل تاسادا قالىپ قويعانى اششى دا بولسا, انىق اقيقات. حالقىمىزدىڭ سونداي اياۋلى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى, باتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى تولەگەن يمانعازيەۆ ەسىمىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, ەندى ءبىر ادامعا ول تەڭىزدىڭ تۇبىندەگى تىلسىم الەم سياقتى بەيمالىم تۇلعا. مىنە, وسى ءبىر ازامات جايىندا ساقتالعان كەيبىر دەرەكتەرگە ءجىتى كوز تىگەر بولساڭىز, قازاقتان شىققان نەبىر مارقاسقا تۇلعالاردىڭ ساۋاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ جولىندا, پەداگوگيكالىق قىزمەتتەر باعىتىندا قىرۋار ءىس تىندىرعانىن كورەمىز.
انىعى, باتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ نەگىزگى ءىس-ارەكەتى قازاق حالقىن ساۋاتتاندىرۋعا باعىتتالعان, ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىن جەتى جاستان باستاپ ءبىلىم الۋعا تارتۋمەن اينالىسقان. ەكىنشىدەن, مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسىن العاش رەت قولعا العان ولار مۇنىمەن قاتار مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەدە جۇمىس ىستەيتىن تاربيەشىلەردى ورىنبور قالاسىنا ارنايى وقىتۋعا جىبەرىپ وتىرعان. ۇشىنشىدەن, ورال قالاسىنداعى قىزدار ۋچيليششەسىنە قازاق قىزدارىن وقىتۋ جۇمىسىن العاش ۇيىمداستىرعان وسى ۇيىم. تورتىنشىدەن, قالاداعى قولونەر ۋچيليششەسى نەگىزىندە قازاق بالالارىنا ارناپ وقۋ ورنىن اشقان. بەسىنشىدەن, جىمپيتى قالاسىندا يۋنكەرلىك مەكتەپ اشىپ, مۇندا ءتارتىپ ساقشىلارىن وقىتىپ شىعارۋعا كۇش جۇمساعان. جانە دە ويىل قالاسىندا 6 ايلىق كاۆالەريا اتتى اسكەر پولكىندە قىزمەت ەتەتىندەردى تاربيەلەگەن. التىنشىدان, مۇعالىمدەر سەزىن وتكىزۋگە بارىنشا دەن قويعان. جەتىنشىدەن, وسى مۇعالىمدەردى دايارلاۋ ءۇشىن جوعارى مەكتەپتەردى اشۋدى نازاردان تىس قالدىرماعان. وسىلايشا, باتىستىق الاش ارداقتىلارى ءوڭىردى ساۋاتتاندىرۋ ىسىنە وتە-موتە قاتتى ءمان بەرگەن. ون جەتى اي عانا ءومىر سۇرگەن ۇكىمەت ەل ءۇشىن قىرۋار ءىس تىندىرسا, ال ەندى ودان بولەك ءسىبىر, ورال كازاچەستۆولارىمەن, سامارا باسشىلارىمەن, سونىمەن قاتار بولشەۆيكتەر باسقارعان كەڭەس ۇكىمەتىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە الاش اۆتونوميالىق ۇكىمەتىن مويىنداتۋعا قول جەتكىزگەن.
ولاردى قىزىل اسكەر وزگە وڭىردەگى ارىپتەستەرى سەكىلدى قارۋدىڭ كۇشىمەن باسىپ الىپ كوزىن جويعان جوق, بۇلار ءوز ەركىمەن 1920 جىلى ناۋرىزدا كەڭەس وكىمەتىنىڭ بيلىگىن مويىندادى.
باتىس قازاقستان وبلىستىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتى قورىنان تابىلعان ماتەريالدار بويىنشا, تولەگەن يمانعازى ۇلى يمانعازيەۆ 1874 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا سول كەزدەگى ورال وبلىسى ءىلبىشىن ۋەزى قالدىعايتى بولىسىنىڭ №2 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى يمانعازى ورال-جىمپيتى-ويىل جولى بويىنداعى قاراقۇدىق دەگەن جەردە لاۋ اۋىستىراتىن بەكەت ۇستاعان داۋلەتتى كىسى بولعان. تەگى باي ۇلىنا جاتاتىن الاشا رۋىنىڭ وتەۋلى ءبولىمى دەسەك, شەشەسى بوزشا ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل بولعان.
تولەگەن يمانعازى ۇلى 1887 جىلى گۋرەۆ ۋەزىنە قاراستى ەسبول (يندەر) 2 كلاستىق بولىستىق مەكتەبىن تامامداعان, 1888 جىلى ورال قالالىق 2 كلاستىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, مۇنى 1890 جىلى ءبىتىرىپ شىققان. سول جىلعى 10 ماۋسىمدا ورىنبور ورىس-قازاق مەكتەپتەرى مۇعالىمدەرى مەكتەبىندە وقىپ, ءتورت جىلدان كەيىن حالىق مۇعالىمى ديپلومىن يەلەنگەن.
1894 جىلعى 24 ماۋسىمدا ورىنبور وقۋ وكرۋگىنىڭ باستىعىنىڭ №2712 بۇيرىعىمەن تورعاي وبلىسىنداعى اۋليەكول بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەبىندە, الشىباي اۋىلىندا مۇعالىم, (1894-1896 ج.ج.), ورىنبور ورىس-قازاق مەكتەپتەرى مۇعالىمدەرى مەكتەبىنىڭ دايىندىق كلاسىنىڭ وقىتۋشىسى (1896-1904 ج.ج.) قىزمەتىن اتقاردى. ال, 1904-1917 جىلدار ارالىعىندا ەلدە وقۋ-اعارتۋ ىسىمەن اينالىستى. 1904 جىلى جىمپيتى ۋەزى سونالى بولىسىنىڭ ۋپراۆيتەلى بولىپ سايلاندى. 1917 جىلى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان سوڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ, زەمستۆولىق وقۋ-اعارتۋ ءىسىن جولعا قويۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسقان ول باتىس الاشوردا وقۋ-ءبىلىم كوميتەتىنە مۇشە بولدى. 1918 جىلى اقپاندا قاراتوبەدە وتكەن 3-ءشى ورال وبلىستىق قازاق سەزىنىڭ دەلەگاتى بولىپ سايلاندى, الاش ميليتسياسىنىڭ ويىل مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقاردى. 1920-1929 جىلدار ارالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعانى قايراتكەردىڭ جان-جاقتىلىعىن ايعاقتايتىن تاعى ءبىر تاريحي قۇجاتقا جاتادى. الاش ازاماتىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە سالاعا جەتىكتىگى مەن زەرەكتىگى ونىڭ 1929-1938 جىلدارى جاقسىباي ورتا مەكتەبىندە جاعرافيا, ورىس ءتىلى جانە ەڭبەككە باۋلۋ پاندەرىنەن قاتار ساباق بەرگەن تاجىريبەسىنەن انىق اڭعارىلادى.
تاريحي قۇجاتتان ونى وكتەم ۇكىمەت 1937 جىلى 2 اقپاندا بۇرىن بولىس بولىپ, «باتىس الاشوردا قىزمەتىنە قاتىسقانى ءۇشىن», «ءدىني قايراتكەرلەر قۇرمانعالي قۋانىشقاليەۆ, حاسان نۇرمۇحامەدوۆپەن بايلانىس جاسادى, ءپانيسلاميزمدى ناسيحاتتاۋشى, بەلسەندى الاشورداشىل» دەگەن ايىپپەن تۇتقىنعا العانى ءمالىم. 1938 جىلى رسفسر قك 58-ءشى, 58-2 باپتارىنا سايكەس, ۋنكۆد-نىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ۇشتىگى سوتتاعان, 15 اقپاندا تۇندە اتىلعان. تولەگەن يمانعازى ۇلى يمانعازيەۆ تۋرالى بۇل دەرەكتەر باتىس قازاقستان وبلىستىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ № 2368 ءىسى بويىنشا بەرىلدى دەسەك, ال وسى ءىس قارالعان كەزدەگى تۇتقىن تولەگەن يمانعازيەۆتىڭ جەكە انكەتالىق پاراعىنداعى وتباسىنىڭ قۇرامى جازىلعان مىنا ءبىر دەرەك ايرىقشا مانگە يە:
ايەلى يمانعازيەۆا جانوت – 57 جاستا, ۇلى تولەگەنوۆ حاسان – 26 جاستا, ۇلى تولەگەنوۆ عۇسمان – 20 جاستا, ۇلى تولەگەنوۆ اسەت – 15 جاستا, ۇلى تولەگەنوۆ قالي – 9 جاستا, كەلىنى تولەگەنوۆا باتيما, قىزى حۇسايىنوۆا زيادا.
مۇنداعى حۇسايىنوۆا زيادا دەپ وتىرعانى تولەگەن يمانعازيەۆتىڭ ءىنىسى حۇسايىننىڭ قىزى, اكەسى 1932 جىلى قايتىس بولعان سوڭ, تولەگەن يمانعازيەۆتىڭ وتباسى اسىراپ العان ەدى.
تولەگەن يمانعازيەۆتىڭ ۇلى تولەگەنوۆ حاسان 1961 جىلى 29 مامىردا باتىس قازاقستان قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە اكەسىنىڭ 1937 جىلى 2 اقپاندا تۇتقىندالعانىن, وسى ۋاقىتقا دەيىن حابار-وشارسىز كەتكەنىن جازىپ, ءوتىنىش بىلدىرگەن ەكەن. سوعان بايلانىستى تولەگەن يمانعازيەۆ ءىسى قايتا قارالادى. ناتيجەسىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتى پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن 1961 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە ت. يمانعازيەۆكە تاعىلعان ايىپ-ءىستىڭ نەگىزسىزدىگىنە بايلانىستى قىلمىستىق ءىس توقتاتىلعانى ايتىلعان. ءسويتىپ, تولەگەن يمانعازيەۆ 1991 جىلعى 26 ساۋىردە تولىقتاي اقتالادى.
يمانعازيەۆتەر اۋلەتىنەن شىققان ۇستاز-مۇعالىمدەر وتە كوپ. مىسالى, نەمەرەسى, ەلىمىزگە بەلگىلى ولكەتانۋشى, جۋرناليست قايىرجان حاسانوۆ بۇگىندە ورال قالاسىندا تۇرىپ جاتىر. اعارتۋشى-پەداگوگ, الاش پارتياسىنىڭ مۇشەسى تولەگەن يمانعازيەۆتىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولدى. الاش قايراتكەرىنىڭ مەرەيتويى ءوزىنىڭ قىزمەت ىستەگەن جەرىندە كەڭىنەن اتاپ وتىلگەلى جاتىر. وسى مەرەيتويعا ارناپ, نەمەرەسى قايىرجان حاسان ۇلى اتاسى تولەگەن يمانعازيەۆ تۋرالى كىتاپ جازىپ شىقتى. قازاقتا: «ورنىندا بار – وڭالار» دەگەن قاناتتى قاعيدا بار ەمەس پە؟ سول ايتقانداي, وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ازاپ شەككەن, قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن الاشتىڭ ابزال ازاماتىنىڭ ەسىمى بۇگىندە ۇرپاقتارى ارقاسىندا ارداقتالىپ جاتقانى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مەرەي.
باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى مەن سىرىم اۋدانى اكىمدىگىنىڭ قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋىمەن جىمپيتىدا الاش اللەياسىنىڭ اشىلۋى ارىستارىمىزعا جاس ۇرپاقتىڭ, تۋعان حالقىنىڭ شەكسىز قۇرمەتى دەپ تۇسىنەمىز. بۇل بۇگىندە الاش رۋحىنا ارنالىپ اشىلعان رەسپۋبليكاداعى بىردەن-ءبىر جالعىز اللەيا بولىپ تابىلادى. مۇنىمەن قاتار 2012 جىلى باتىس الاشوردا جەتەكشىسى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارناپ وسى اۋداندا الاش مۇراجايى اشىلعان بولاتىن. ءۇش قاباتتى مۇراجايدا الاش كوسەمدەرى تۇتىنعان تاريحي جادىگەرلەر كوپتەپ كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى – حالەل دوسمۇحامەدوۆ كيگەن تەرى پلاششتى كەزىندە ايەلى ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپسىرعان ەكەن. باسىندا ول «نەمىستىڭ زيڭگەر فابريگىندە تىگىلگەن كيىم» دەگەن اتپەن ءتۇسىندىرىلىپ كەلسە, ال كەيىنگى اشىلعان اقيقات بويىنشا, حالەلدىڭ قىزى قاراشاش اپايدان ءبىز بۇل جادىگەردى جارى ءسابيرا اپاي 1959 جىلى اكەلىپ تاپسىرعانىن ەستىپ-بىلدىك. تاعى ءبىر الداعى اسقارالى مىندەتتىڭ ءبىرى – 2017 جىلى الاش قوزعالىسىنا 100 جىل تولادى. وسىعان دەيىنگى اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردى حالىققا جەتكىزۋ ماقساتىندا ج.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلۋدە, «الاش ءجۇرىپ وتكەن جول» اتتى تاريحي تانىمدىق ساياحات ازىرلەنۋدە. الاشتىڭ ارداقتى ۇلى جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتىڭ سۇيەگى ماسكەۋ تۇبىندەگى بۋتوۆو سەلوسىندا جاتىر. بۇل دا سول كۇيىندە قالدىرا سالاتىن شارۋا ەمەس. سوندىقتان, الاش زيالىسى جەرلەنگەن قابىردىڭ توپىراعىن جىمپيتىداعى الاش اللەياسىنا اكەلىپ جەرلەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ال بۇگىنگى اڭگىمەدە ءبىز ەڭ باستىسى, حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن الاشتىڭ تاعى ءبىر ارلى ۇلى, جايىقتىڭ جايساڭ پەرزەنتى تولەگەن مارقۇمنىڭ رۋحىن تىرىلتۋگە تىرىستىق. بۇل ءبىر قازعان سايىن قاداۋ-قاداۋ وي تابىلاتىن قاباتى قالىڭ قازىنا.
جازىپ العان قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
