وسى ءبىر ءجۇزى جارقىن, ماڭدايى اشىق, جولى سارا پەرزەنتىن بارشا حالىق بىلەدى. كەشە كەڭەس زامانىندا, بۇگىن ەگەمەندىكتىڭ تۇسىندا جانكەشتى ەڭبەگىنە, الا بىلگەن اسۋلارىنا, بولاشاق جولىنداعى ارمانى مەن كۇرەسىنە قاراپ قۋانىش سۇلتانوۆتى ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى شوقتىعى بيىك ازامات, بىرەگەي تۇلعا, قاجىرلى قايراتكەر دەۋگە تولىق نەگىزىمىز بار.
جاسىنان ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ ەل ىسىنە بەلسەنە ارالاستى. جاستار تاربيەسىمەن اينالىساتىن, ىزگىلىگى مول كومسومول باسپالداقتارىندا ساتىلاپ كوتەرىلىپ, ىسكەرلىگىمەن كوپتىڭ كوزىنە ەرتە ءتۇستى. ءارتۇرلى مىنبەلەردەن جالىندى ءسوزىن ەستىپ, زامان تالابىن سەزىنە بىلگەن, ويى ۇشقىر, قۇلاشىن كەڭىنەن سەرمەي الاتىن جاس ەكەن دەپ سىرتىنان ءسۇيسىنىپ جۇردىك. سولاي بولدى دا. ۇلكەن ەڭبەكقورلىعىمەن, جاستار اراسىنداعى ۇلاعاتتى ىستەرىمەن سول ۋاقىتتاردا قازاقستان كومسومولىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلە ءبىلدى.
وسى كومسومول ۇيىمى جاڭا زاماندا, ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۇسىندا جۇمىسىن جالعاستىرا الماعانىن ءوز باسىم وسى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەيمىن. مەن دە كومسومول قاتارىندا بولدىم, سوندىقتان بىلەمىن. ول جاستاردى وتاندى سۇيۋگە, ادىلدىككە شاقىردى, قوعام جۇمىسىندا بەلسەندىلىككە ۇيرەتتى, شىنايى دوستىقتى ماداقتادى, وي, مىنەز, ار تازالىعىنا, ادىلەتسىزدىكپەن, باسقا دا كەمشىلىكتەرمەن كۇرەسۋگە شاقىردى. وسىنداي شارالارمەن ماقساتتى تۇردە اينالىساتىن, كەشەندى تۇردە ۇيىمداستىرا الاتىن بۇگىنگى قوعامىمىزدا سوعان ۇقساس ۇيىم, قوزعالىس نە ۇجىم, نە قىزمەت سالاسى كورىنبەيدى. ال جاستار تاربيەسىندەگى اتتەگەنايلار ورىن العان كەمشىلىكتەر تۋرالى وكىنىشتى اڭگىمەلەردى وسى كۇندەرى ءجيى ەستيمىز.
كومسومول ۇيىمىنىڭ باسشىلىعىنان حالقىنا ەڭبەگى سىڭگەن ءبىرشاما ازاماتتاردىڭ قايراتكەرلىك جولى باستالىپ ەدى. مەرەيتوي يەسىنە ۇلگى بولا بىلگەن وسى ازاماتتاردىڭ ەسىمىن ەسكە العانىمىز دا دۇرىس بولار. عالىم, يدەولوگ, وتان سوعىسىنان ەسەڭگىرەپ قالعان ەلدىڭ جاستارىن قاجىرلى ەڭبەككە ۇيىمداستىرا بىلگەن مارقۇم ءامىر قاناپين, كەشەگى تىڭ يگەرۋ ناۋقانىندا ەلىمىزگە جۇزدەپ, مىڭداپ كەلىپ جاتقانداردىڭ ىشىندە ماسكۇنەمدەر مەن بۇزاقىلار كوبەيىپ كەتتى دەپ ماسكەۋدىڭ جىمىسقى ساياساتىن ۇلكەن مىنبەدەن سىناعان, سول ءۇشىن ورنىنان قۋىلعان بۇگىنگى ابىز اعامىز ساعىندىق كەنجەباەۆ, ەل مادەنيەتى مەن تاريحىنىڭ شىنايى جاناشىرى, عالىم, ەتنوگراف وزبەكالى جانىبەكوۆ, ءبىرتۋار ازاماتتار سەرىك ءابدىراحمانوۆ, كەڭەس اۋحاديەۆ, ەگەمەن ەلدىڭ سان الۋان جۇگىن ابىرويمەن ارقالاپ جۇرگەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ – حالقىنا ادالدىعىمەن, جاناشىرلىعىمەن, ار تازالىعىمەن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى بولا بىلگەن باسشىلار. ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتايتىن قىزدارىمىز عاينيكەن بيباتىروۆا, ءمانۋرا احمەتوۆا, بىرعانىم ءايتىموۆانىڭ دا قايراتكەرلىك كەلبەتى وسى كومسومولدا سومدالىپ ەدى.
مىنە, وسىلاردىڭ قاتارىندا قۋانىش سۇلتانوۆ تا بار. قاي ىسكە بولسا دا جىگەرمەن ارالاسىپ, حالقىنىڭ الدىنداعى پارىزى مەن قارىزىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان ازامات. تاجىريبە جيناعان, ءبىلىمى تەرەڭ, ىسكەر ازاماتتى كومسومولدان كەيىن پارتيانىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەرىنە تارتۋ دا ورىندى بولدى. باسشى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىن, ودان كەيىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىن باسقارۋ قۋانىشتىڭ حالىققا ارنالعان قىزمەتىنىڭ ارناسىن كەڭەيتىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن ءوسىردى. باسشى پارتيانىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى رەتىندە ەلدىڭ مادەني-الەۋمەتتىك دامۋىنا بەلسەنە ارالاستى, تالانتىن جەگىپ, تەرىن توكتى. ونىڭ ەڭبەكتەگى قارىمدى سەرپىنىنە, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى پايىمىنا قاراپ ورەسى بيىك, مارتەبەسى جوعارى ازامات, قايراتكەر ەكەندىگىن بارشامىز كورىپ, ءبىلىپ جۇردىك. پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىمەن يۋنەسكو 1995 جىلدى اباي جىلى دەپ ارنايى ەسكە الاتىن وقيعالار تىزبەسىنە كىرگىزىپ ەدى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە سول جىلى اباي تويى تەك كازاقستاندا عانا ەمەس, پاريجدە, يۋنەسكو-نىڭ وزىندە اتالىپ ءوتۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ ەدىم. وسىنى بىلەتىن ازاماتتار الەم مادەنيەتىنىڭ شىراقشىسى بولىپ وتىرعان يۋنەسكو سياقتى قۇرمەتتى ۇجىمعا ەلىمىزدەن ءبىرىنشى بولىپ جول اشقان قۋانىش سۇلتانوۆ ەدى دەپ ماقتانىشپەن ايتادى.
ول اينالىسقان پارتيانىڭ كادرلاردى ىرىكتەۋ ساياساتى ۇلكەن جاۋاپتىلىعىمەن قاتار قۇپيا, جابىق استارى بار قىزمەت سالاسى ەدى. جاۋاپتى قىزمەتتەرگە ۇمىتكەرلەردى ۇسىنعاندا ولار تۋرالى پىكىرتالاس بولمادى ەمەس, بولدى عوي. كىمنىڭ پىكىرى جەڭىپ, كىمدىكى وتپەي قالدى, ونى ءبىز بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز, لاۋازىمى بيىك كەيبىر باسشىلاردىڭ نە انا, نە مىنا قىرلارىنان ولقىلىق, بۇرمالاۋشىلىق, پەندەشىلىك تابىلىپ, ەل اراسىندا ايتىلىپ جۇرەتىن. ونداي حيكايالاردى ەستىپ تە جۇردىك. ال قۋانىش سۇلتانوۆ تۋرالى بوتەن اڭگىمە بولمادى. ول قانداي بيىك قىزمەتتە دە ادالدىعىنان, اقتىعىنان اينىمادى.
سوندىقتان دا حالقى ونى ازامات دەپ باعالايدى جانە بۇل بۇگىندە ەكىنىڭ بىرىنە ايتىلاتىن جايداق قوشەمەت ەمەس, قۋانىش سۇلتانوۆ سياقتى اتا-انانىڭ, تۋعان حالقىنىڭ ءۇمىتىن اقتاعان, وتان سەنىمىن بەرىك ساقتاعان, دوستىققا بەرىك, جاماندىق جولىن باسپاعان, ادامگەرشىلىكتىڭ تۋىن بەرىك ۇستاعان, ارى تازا ۇلىنا بەرگەن اقيقات باعاسى. قۋانىشتىڭ سىن ساعاتىنا تىرەلگەن كەزدەرى دە بولدى. سوناۋ 1986 جىلى قازاقستاندا پارتيا باسشىسى اۋىسىپ, بۇرىنعى جۇرگەن جولدىڭ سوقپاعى مەن بۇرماسى كوپ بولعان ەكەن دەگەن اڭگىمەلەر ءارتۇرلى دەڭگەيدە ايتىلا باستادى. ايتىلعان سىنداردىڭ ءبىر شەتى ءبىزدىڭ ازاماتقا دا تىرەلىپ جاتتى. وسىنداي قيىن كەزەڭدە قۋانىش سۇلتانوۆ وتكەن جولىنا توپىراق شاشپادى, ەشكىمدى ساتپادى, رۋحى بيىك ازاماتتىق قالپىن ساقتاپ, ءومىرىنىڭ جاڭا جولىن تابا ءبىلدى. ار, رۋح, مىنەز تەك ءبىر قيىن ساتتەردە سىنالىپ, انىق بەتپەردەسىن سول كەزدە اشا الادى عوي. سونداي سىن ساعاتىندا ونىڭ ءوزىنىڭ تىككەن ازاماتتىق تۋىنا بەرىك ەكەنىن كورىپ, ءسۇيسىنىپ تە ەدىك.
سول وقيعالاردان كەيىن قىزمەتى تومەندەپ, پارتيانىڭ قاراعاندى وبلىستىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. مەنىڭ وسى ازامات ىنىممەن تىعىز ارالاسا باستاۋىم سول كەزدە باستالىپ ەدى. مەن تسەلينوگرادتا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, ول قاراعاندىدا پارتيا باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە م.گورباچەۆ باستاعان جاريالىلىق, بەتبۇرىس, قايتا قۇرۋ كەزەڭىندەگى وسى وڭىردەگى سانسىز كوپ جينالىستاردا كەزدەسىپ, پىكىر الىسىپ جۇردىك. جاريالىلىقتىڭ ارقاسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ, جالپى الاشتىڭ ارداقتىلارىنىڭ ەسىمدەرى جارىققا شىعىپ, ولاردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن, بولاشاق ءۇشىن كۇرەسىن حالىققا تاراتۋ قامىندا جۇرگەن كەز عوي. يدەولوگ-حاتشى رەتىندە, ۇلتىنا جاناشىر پەرزەنت رەتىندە قۋانىش وسى شارالاردى اۋقىمدى جۇرگىزە الدى. سول كەزدە قاراعاندى قالاسىندا كوپ جىلدار «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ايداۋدا بولىپ, ەلگە ورالعان قازاق زيالىلارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, جازۋشى, كونە تاريحتىڭ بىلگىرى, الاش ارىستارىنىڭ كوزىن كورگەن, ءالىمحان ەرمەكوۆپەن كوپ جىلدار پىكىرلەس بولعان ابىز اقساقال جايىق بەكتۇروۆ تۇراتىن ەدى. جينالىستاردىڭ بىرىنەن قالمايتىن. قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ جوعارىداعى ماسەلەلەرگە ارنالعان جيىندارىندا بولىپ, بايانداماسىن تىڭداپ, ۇيىنە قايتاردا: «بيىل ارىستار جىلى عوي. قايىرىمى جوق, جالاسى كوپ زاماندا ءومىر ءسۇرىپ, ۇلىلىقتارىن تانىتا ءبىلدى عوي ولار. وسىنى جينالعاندارعا تاماشا تۇسىندىرە بىلگەن وبكوم حاتشىسى سۇلتانوۆتىڭ دايىندىعى جان-جاقتى, تاريحي زەردەسى مىقتى ەكەن», دەگەنى ەسىمدە.
يدەولوگ-حاتشى حالىقتىڭ كوپ ۋاقىت بويى كوز جازىپ قالعان تاريحي, مادەني تامىرلارىن جاڭعىرتۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى تۇسىنە ءبىلدى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ورتالىق قازاقستاندا تۋىپ, بۇكىل قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان بۇقار جىراۋ, تاتتىمبەت, ءماديدى ەسكە الۋ شارالارى ءوتۋى – سونىڭ ايعاعى. جول ءتۇسىپ قارقارالىدا بولىپ, قۇنانباي قاجى سالدىرعان مەشىتكە ءتاۋ ەتكەنىمدە, وسى مەشىتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە قارجى تاۋىپ, ۇيىمداستىرعان وبكوم حاتشىسى قۋانىش سۇلتانوۆ دەپ ەدى مەشىت شىراقشىلارى.
قاراعاندى قالاسى, وبلىسى ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ءوندىرىس وشاعى. حالقىنىڭ كوبى شاحتەر, مەتاللۋرگ, كەنشىلەر, ياعني سول زاماندا كوڭىل كۇيىنە, تۇرمىسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىن جالپى جۇمىسشى تابى. ءاربىر كەمشىلىكتى جويۋعا, ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا باتىل تالاپ قوياتىن دا سولار. اسىرەسە, قاراعاندى شاحتەرلەرى ەگەر قويعان تالاپتارى ورىندالماسا, ۇيىمداسقان تۇردە ەرەۋىلگە شىعاتىنىن دا ءبىلدىرىپ ءجۇردى. قۋانىش سۇلتانوۆ بۇرىن وسىنداي ورتادا جۇمىس تاجىريبەسى جوق ازامات قوي, جاڭاعىداي اۋىر ەڭبەك يەلەرىمەن جۇمىس ىستەۋى, ولاردىڭ ءتىلىن تابۋى قالاي بولادى ەكەن دەگەن كۇدىگىمىز دە بولىپ ءجۇردى. ال ءبىزدىڭ جىگىتىمىز بولسا ولاردىڭ ورتاسىنا ەركىن كىرىپ, ايتقان مۇڭ-مۇقتاجدارىن ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ولاردى جەڭىلدەتۋگە تياناقتى شارالار ۇيىمداستىرا الاتىن قايراتكەر ەكەنىن دە كورسەتە ءبىلدى.
ول ءۇش جىلدان كەيىن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە يدەولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قايتا شاقىرىلعاندا ەلىمىز كۇردەلى وزگەرىستەردىڭ قارساڭىندا ەدى. كوممۋنيستىك پارتيا, ونىڭ باسقارۋ جۇيەسى, ۇستانىمدارى سىنعا الىنىپ جاتتى. اسىرەسە, وسى پارتيا جۇرگىزگەن ساياسي يدەولوگيا جوققا شىعارىلىپ, «ادامدىق سيپاتى بار سوتسياليزم» قۇرامىز دەپ اۋرەگە تۇستىك. بىراق, وعان اپارار تياناقتى جولدار قانداي, ونى قۇراتىن تەتىكتەر نەدەن تۇرادى؟ ونى نە م.گورباچەۆ, نە باسقالار ايتىپ, دۇرىس تۇسىندىرە المادى. يدەولوگيا دەگەنىمىز حالىقتىڭ, الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە باعدار بەرىپ, ولاردىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن يدەيالار مەن كوزقاراستار جۇيەسى عوي. يدەولوگيا كەرەك ەمەس, ول بيلىك باسىنداعىلاردىڭ حالىق الدىندا وزدەرىن جاقسى كورسەتۋ ءۇشىن جاسالعان امال-ايلاسىنىڭ قۇرالى دەگەن پىكىرلەر اشىق تا وكتەم تۇردە ايتىلا باستادى. سول كەزدەردە يدەولوگيا جاعىمسىز, كۇدىكپەن ايتىلاتىن ءسوز بولىپ بارا جاتتى. جەتپىس جىل قاققان قازىقتاي قاعيدالارىمەن دامىپ وتىرعان وسى جۇيەنىڭ قۇلدىراۋى كىمگە بولسا دا, اسىرەسە يدەولوگيا قىزمەتكەرلەرىنە وڭاي تيگەن جوق. قۋانىش سۇلتانوۆ ءۇشىن دە وسى وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىعى بولماي قالمادى. ولاردان ءوزىن تازارتا العان – سۇلتانوۆتىڭ حالقىنا ادالدىعى, جاناشىرلىعى, ەلىم ءۇشىن نە جاقسى, نە جامان دەپ كوكىرەگىنە مىقتاپ تۇيگەن دۇنيەتانىمى, ونى قاي ۋاقىتتا دا بەرىك ساقتاي بىلگەن زەردەسى ەدى. وسى جايلار ونىڭ ازاماتتىق بولمىسى ادامزاتتىق, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن سۋسىنداعانىن كورسەتەدى.
سونىمەن, ەسكى جۇيە تاريح قويناۋىنا كەتتى, ەگەمەن ەل ۇلكەن اۋىزبىرشىلىكپەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ سايلادى, ەل ازاماتتارى ونىڭ تۋىنىڭ استىنا جينالا باستادى. سولاردىڭ ىشىندە العاشقى قاتاردا قۋانىش سۇلتانوۆ تا بولدى. مىنە, ول وسىدان كەيىنگى شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى رەتىندە جاڭا قازاقستان مەملەكەتىن قۇرىپ, ونى دامىتۋعا بەلسەنە ارالاسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. تۇڭعىش ەل ۇكىمەتىنىڭ ءباسپاسوز جانە اقپارات ءمينيسترى بولىپ, وسى جاڭا سالانىڭ نەگىزىن سالدى. «نە كەرەكتى قۇرال-جابدىق جوق, نە جۇيەلى ءباسپاسوز جوق, جاڭا مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ۇستانىمى ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان كەز. وسىلاردى شەشەمىز دەپ جوقتان بار جاساعانداي بولىپ ەدىك», – دەپ ەدى قۋانىش سۇلتانوۆ كەيىنگى ءبىر سوزىندە.
كوپ ۇزاماي ول قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ, ودان كەيىن ەلىمىزدەگى جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, بۇرىنعىدان دا جاۋاپتى قىزمەت ورىندارىنا تاعايىندالدى. ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ الدىندا مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا ارنالارىن قۇرۋ, ەسكىدەن بوي تارتىپ, قاتارىن جاڭادان تۇزەپ جاتقان قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن دۇرىس شەشۋدىڭ جولىن تابۋ مىندەتى تۇردى. حالىق قۇلاعىن ءتۇرىپ, شەشۋىن كۇتىپ وتىرعان وزەكتى, وتكىر ماسەلەلەر سول كەزدە بارشىلىق بولاتىن.
سوناۋ 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ كوبىندە ۇلتتىق سانا بۋىرقانا كوتەرىلىپ, ۇلتتىق قوزعالىس كۇشەيىپ تۇرعان كەز ەدى. ال توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى قازاقستان كوشكەن جاڭا ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيە جاعدايىندا ەسكى ءۇمىت-قيالداردان باس تارتۋ كەرەكتىگى كوپتەگەن ادامداردى ۇلكەن قيىندىققا تىرەدى. سونىمەن قاتار, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ زاردابىن تارتىپ, ودان بىردەن ارىلۋ كەرەك دەگەن ساياسي توپتار دا بەلسەندىلىك تانىتىپ جاتتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءتول تاريحىڭدى بۇرمالاۋدان ارىلتۋ, ءتىل ماسەلەسى, مادەنيەت, يدەولوگيا, ءبىلىم بەرۋ, وسىلاردى ۇلتتىق مۇددە نەگىزىندە جاڭارتۋ, نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ, زامان تالابىنا ساي مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىن قۇرۋ – وسىنىڭ ءبارى ەل پرەزيدەنتىنىڭ, ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ الدىندا تۇردى. ولاردىڭ ءبارى دەر كەزىندە شەشىمىن تاپتى دەۋدەن اۋلاقپىن, بىراق ولار ۋشىعىپ, كەيبىر ەلدەردەگى سياقتى, قاقتىعىستارعا اكەلمەگەنى الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ, ونىڭ جانىنداعى سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ەڭبەگى. سول ساردارلاردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى قۋانىش سۇلتانوۆ بولدى, ويتكەنى يدەولوگيا, ءتىل, مادەنيەت, الەۋمەتتىك سالا ماسەلەلەرى سونىڭ جەتەكشىلىگىمەن نە شەشىمدەرىن تاۋىپ, نە بۇرىنعىداي قاۋىپتى وتكىرلىگىن جوعالتىپ جاتتى. وسىلاردىڭ قاتارىندا جەدەل تۇردە مەكتەپتىڭ جاڭا وقۋلىقتارىن دايىنداپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزۋ دە بار-تىن.
وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ يدەولوگيا مەن ۇلتتىق يدەيالاردى ۇتىمدى پايدالانا بىلگەندەرىن دە ايتۋىمىز كەرەك. ەل سەركەلەرى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان قازاقستان قوعامىنىڭ تەك باعىت-باعدارىن, ماقسات-مۇددەلەرىن عانا ايقىنداپ قويعان جوق, ولاردى ورىنداۋ باعدارلامالارىن, بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ءتۇسىندىرىپ, حالىقتىڭ ولاردى قولداۋىن ۇيىمداستىردى. حالقىمىزدى ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر توڭىرەگىندە توپتاستىرىپ, باسىن بىرىكتىرىپ, وسى جولدا ۇلتتىق يدەيانى, ۇلتتىڭ رۋحىن, اسقاق ارمانىن دا ىسكە قوسا الدى مەملەكەت باسشىلارى. ياعني, بولاشاق كۇردەلى وزگەرىستەردىڭ رۋحاني استارىن دا جاساي ءبىلدى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, قازاقستان قوعامىنىڭ باعىتىن وزگەرتپەي, تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى وسىلاردا دەر ەدىم.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قازاقستان ەلشىسى بولعان 6 جىل قىزمەتىن قوسپاعاندا, قۋانىش سۇلتان ۇلى 17 جىل قاتارىنان حالىق قالاۋلىسى, دەپۋتات قىزمەتىن اتقارىپ كەلە جاتىر. الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسىندە, سودان كەيىن قازاقستان پارلامەنتىنىڭ سەناتىندا, قازىر ماجىلىستە. ونىڭ دەپۋتاتتىق قىزمەتى سان قىرلى. جوعارعى كەڭەستە ونىڭ باي ءومىر تاجىريبەسى, مەملەكەت ۇستانىمىن جاقسى بىلەتىندىگى, ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تەرەڭ تۇسىنۋگە دايىندىعى ەلىمىزگە كەرەكتى, اسىرەسە كونستيتۋتسيالىق ءھام كونتسەپتۋالدىق ماڭىزى بار زاڭداردىڭ ساپالى بولۋىنا كومەگىن تيگىزدى. ونى بىزدەر ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىپ, كورىپ جۇردىك. ەڭ العاشقى «مادەنيەت تۋرالى» مەملەكەت زاڭىنىڭ نەگىزىن جاساۋشىلارىنىڭ ءبىرى دە قۋانىش سۇلتانوۆ ەدى.
پارلامەنت ءارتۇرلى كوزقاراستارى, ءارتۇرلى ءومىر تاجىريبەلەرى بار ازاماتتاردىڭ توعىسقان جەرى. ءوز سايلاۋشىلارىنان ارقالاعان اماناتى دا ارقيلى. زاڭدار جوباسىن تالقىلاۋدا وسى ايتقانداردىڭ سەبەبىمەن پىكىرتىلاس باستالادى, كەيدە ول, ءتىپتى, ۇزاققا سوزىلىپ, شيەلەنىسىپ كەتەدى. وسىنداي جاعدايدا اتالى ءسوز, ۇتىمدى ۇسىنىس, ورىندى ەسكەرتۋ دە جاساي الاتىن بەدەلدى دەپۋتات كەرەك. سەگىز جىلعا جۋىق ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعانىمدا وسىنىڭ قاجەتتىگىن ءوزىم دە بايقاپ ءجۇردىم. قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ ورنى بولەكشە بولعانىن ونىڭ سەنات دەپۋتاتى, ەكى كوميتەتتىڭ توراعاسى قىزمەتىندە كورىپ ەدىم, قازىر ماجىلىستەگى ارىپتەستەرىمەن قويان-قولتىق جۇمىسىنان دا بايقاپ ءجۇرمىن.
ول پارلامەنتتە ابدەن توسەلگەن, جان-جاقتى دايىندىعى بار دەپۋتات-ديپلومات. ديپلوماتتىق قىزمەتى قىتايدا ەلشى بولعانىندا باستالىپ ەدى. حالقى كوپ, مەرەيى ۇستەم الىپ كورشىمىزبەن ساياسي, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ كۇشەيۋىنە, ەكى ەل باسىنىڭ, جالپى ەكى مەملەكەتتىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىمىن ارتتىرۋعا, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ شيەلەنىسپەي شەشىلۋىنە ەلشىلىكتىڭ, ەلشىنىڭ ىقپالى بولعانىن جاقسى بىلەمىز. ەكى ەلدىڭ باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تسزيان تسزەميننىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن عاسىرلار بويى دۇرىس شەشىمىن تابا الماعان قازاقستان – قىتاي شەكاراسى تۋرالى بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار كەلىسىمشارت دۇنيەگە كەلدى. بۇگىن جۇمىس ىستەي باستاعان قازاقستان – قىتاي مۇناي قۇبىرى, ەكى ەل اراسىنداعى جول قاتىناسى تۋرالى كەلىسسوزدەر سول كەزدە باستالعان-دى. قىتاي سول كەزدە ەكونوميكاسى وتە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەل ەدى, ونىڭ وزىق ۇلگىسىن ارنايى زەرتتەپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعان دا قۋانىش سۇلتانوۆ بولاتىن. سەنات دەپۋتاتى كەزىندە ەقىۇ, ەۋروپارلامەنت, كوپتەگەن ماڭىزى جوعارى حالىقارالىق ۇجىم, فورۋمداردا قازاقستان وكىلى بولىپ, ونىڭ مۇددەسىن, جۇرگەن جولىن, العان اسۋلارىن الەمدىك قوعامداستىققا جەتكىزە ءبىلدى. ونىڭ ديپلوماتيالىق قاتىناستارعا شەبەرلىگى, الەم ساياساتىنا تەرەڭدىگى شەتەلدىك ارىپتەستەرىنىڭ الدىندا بەدەلىن ءوسىردى. شەتەلدەر, حالىقارالىق ۇجىمدار ەسىمىن جاقسى بىلەتىن قازاقستان ديپلوماتى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. وسى رەفورمالاردىڭ باعىت-باعدارىن بەلگىلەۋ ءۇشىن ەۋروپانىڭ كورنەكتى ساياسي قايراتكەرلەرىنەن 7 ادام ىرىكتەلىپ, ارنايى كەڭەس قۇرىلدى.
وسى كەڭەسكە جەتى اقىلماننىڭ (سەم مۋدرەتسوۆ) بىرەۋى بولىپ قۋانىش سۇلتانوۆ ەندى, ول دا ونىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ايقىن ايعاعى. ديپلوماتيالىق قىزمەت ەل مەن ەلدى تانىستىرۋعا, مىنا جاھاندانۋ زامانىندا ولاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءبىلىپ, جان-جاقتى بايلانىس جاساۋىنا, اسىرەسە, بۇرىن الەم ەلدەرى بىلە بەرمەيتىن قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. قازاقستان مەملەكەتى, قازاق دەگەن حالىق بار ەكەنىن الەم ەلدەرىنىڭ جاقسى ءبىلۋى ەلباسىنىڭ اشىق ساياساتىنىڭ, ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ, حالىقارالىق ساياسات الەمىندە جوعارى ورنى بار وسى قايراتكەردىڭ ەڭبەگى دەسەك ارتىق بولماس. جىلدان-جىلعا الەمدەگى قاتىناستارىنىڭ اۋقىمى مەن ساپاسىن ءوسىرىپ كەلە جاتقان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دە, ارينە, ەڭبەگى بار. وسىلاردى ايتا كەلىپ, ءوز ورتامىزدان قاسىم-جومارت توقاەۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ سياقتى الەم قاۋىمداستىعىنا وزدەرىن تانىتا بىلگەن ازاماتتاردىڭ شىققانىن دا ماقتانىشپەن ايتۋىمىز كەرەك. ءار جىلدا ولاردىڭ شەتەلدەرگە ءجيى-ءجيى شىعىپ, ەلىمىزدىڭ جوعىن جوقتاپ جۇرگەنىن كورەمىز. ال ەلدە بولسا, كوپتەگەن لاۋازىمى بيىك شەتەل وكىلدەرى كەلىپ, ولارمەن پىكىر الىسىپ جاتادى.
زامانىمىزدىڭ كورنەكتى ساياسي قايراتكەرى رەتىندە سۇلتانوۆ وسى سالاداعى مەملەكەتتىك ءىس-شارالاردىڭ بارىنە بەلسەنە قاتىناسىپ ءجۇر. ەڭ باستى ساياسي وقيعالار – كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار حاقىندا ونىڭ تۇجىرىمدى پىكىرلەرىن ەستىدىك. «سنەك», ارتىنان «پنەك» اتتى ساياسي توپتاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ باسىندا دا قۋانىش سۇلتانوۆ تۇردى. وسىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدەگى باسشى ساياسي ۇيىم – «نۇر وتان» پارتياسى قۇرىلدى. وسى پارتيانىڭ ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو مۇشەسى رەتىندە قۋانىش سۇلتانوۆ ونىڭ جارعىسىن, دامۋ باعدارلامالارىن, ستراتەگيالىق باعىتتارىن انىقتاۋعا ءوزىنىڭ باي تاجىريبەسىن ارناپ جۇرگەن ازامات.
وسى ازاماتتى حالىق سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى دەپ بەكەر ايتپايدى, ول قايراتكەر, دەپۋتات, ديپلومات قانا ەمەس, قالامى ۇشقىر جازۋشى, جۋرناليست, پۋبليتسيست. قۋانىشتىڭ ويى تەرەڭ, ءتىلى جاتىق, ماعىناسى مايەكتى شىعارمالارىن سۇيسىنە وقيمىز. جانە دە ولاردىڭ كوبى جاڭا زامان تىنىسىن, ونىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن, كوزدەيتىن كوكجيەگىن ادەبي حيكايا رەتىندە سومداعان. قوعامداعى كەلەلى قۇبىلىستارعا اۆتوردىڭ پايىم-پىكىرىن اشا العان ونىڭ ساياسي-پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى ءباسپاسوز بەتىندە ءجيى شىعادى. ولاردان ونىڭ امبەباپ دايىندىعىن كورەمىز, ەلىمىزدە, ءتىپتى, الەمدە بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا بەيجاي قاراپ قويماي, ولار تۋرالى تولعانىستارىن ورتاعا سالادى.
بىزدەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قۋانىشتى ءوز ازاماتىمىز دەيمىز. عالىم, عىلىم دوكتورى. ساياسي عىلىمدار دوكتورى اتاعىنا يە ازاماتتار بىزدە بارشىلىق, اسىرەسە, اكىم-قارالاردىڭ ىشىندە. وسى سالانىڭ شىنايى مامانىن ءبىز قۋانىش سۇلتانوۆتان كورەمىز. ول وسى عىلىمنىڭ تەورياسىن تياناقتى ىسكە اينالدىرا بىلەتىن ساياساتكەر, ساياسي قايراتكەر. ونىڭ عىلىمداعى ەڭبەگىن, جالپى ازاماتتىق تۇلعاسىن اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, ماناش قوزىباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, سەرىك قيراباەۆ, ءابدۋالي قايداروۆ, جابايحان ءابدىلدين جوعارى باعالادى. عالىمدار ورتاسىندا ءوزىنىڭ زامان, كەڭىستىك, ۋاقىت تۋرالى تەرەڭ تانىمدارىن ورتاعا سالا ءبىلدى. ولاردىڭ قۇرمەتىنە يە بولدى. اكادەميك زيمانوۆتىڭ ءاربىر بەس جىلدا ءوزىنىڭ ەڭ جاقسى كورىپ, قۇرمەتتەيتىن 5-6 ازاماتتى وزىنە ارنايى شاقىرىپ, ولارمەن سۋرەتكە تۇسەتىن ءداستۇرى بار ەدى. سول ارنايى شاقىرىلعان فوتوسەسسيالاردىڭ بارىندە دە قۋانىش سۇلتانوۆ بولاتىن. وسىلايشا بۇگىن ورتامىزدا جوق, توقسانعا كەلگەن ابىز جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن كەمەڭگەر ساكەڭ قۋانىش ءىنىسىنىڭ ەڭبەگى مەن ازاماتتىعىنا ريزاشىلىعىن كورسەتەتىن ەدى.
وسى كۇندەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, جوعارىدا ايتقانىمداي, جەتپىس جاسىن يگەرىپ, جەتى اسۋدان ءوتىپ وتىر. زۇلقارناي دەگەن اتامىز ءوزى توقسانعا كەلىپ وتىرىپ: «ەلۋ ەر جىگىتكە بەل ەكەن, الپىس – كوشتەن قايتقان ەل ەكەن, جەتپىس – داۋلەتتى بولسا, ساۋلەتى بولسا قوڭىرقاي كۇز ەكەن», دەگەن ەكەن. ەرتەدە ايتىلعان ءومىردىڭ, جاستىڭ سىرى عوي. قازىر زامان وزگەردى, ءومىردىڭ شۋاعى كوبەيدى. قۋانىش ءىنىمىز بۇگىن اتتىڭ ۇستىندە نىق وتىرعان, كوپتى كورىپ, ءبىلىپ وتىرعان, ارتىنداعىلارعا ۇلگى بولا ءبىلىپ, الدىندا ءالى دە الاتىن اسقارالى اسۋلارى بار ازامات. الداعى ومىرىنە ساتتىلىك تىلەيىك. ايتقان ءسوزى, جاساعان ەڭبەگى – ەلدىڭ قۇتى. ونىڭ سوزىنە قالىڭ جۇرتشىلىق قۇلاعىن تۇرەدى ءارى سەنەدى. ەل سەنىمى ەكىنىڭ بىرىنە كەلە بەرمەيدى. قۋانىش سياقتى ارى تازا, پەندەشىلىگى جوق, جاناشىرلىعى مول ەل ازاماتىنا بەرىلەدى.
كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ, مەملەكەتتىك مەنشىك تالان-تاراجعا تۇسكەن ۋاقىتتا ونىڭ, كەيبىر ءىس باسىندا جۇرگەن ارىپتەستەرى, باسشىلار سياقتى, دۇنيە-مال جيناۋىنا بولاتىن ەدى. بىراق, ول وعان بارمادى, ار تازالىعىن ساقتاي ءبىلدى. مانساپ قۋمادى, قاراپايىم قالپىن بەرىك ۇستاپ ءجۇر. ول وسىنداي تازالىعىمەن مىنا بىلىق-شىلىعى كوبەيىپ كەتكەن زاماندا جەكە-دارا جۇرگەن لاۋازىمى بيىك ازاماتتاردىڭ ءبىرى. حالقىنا وسىنداي جان تازالىعىمەن, ار تازالىعىمەن قىمبات.
وسى سوزدەردى جازىپ وتىرعانىمدا ەسىمە قازاقتىڭ ءبىرتۋار, كەمەڭگەر ازاماتى ءىلياس وماروۆ تۇسەدى. بىرەر جىل بۇرىن 100 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. قايراتكەر, عالىم, مادەنيەتتىڭ اسا كورنەكتى جاناشىرى, كەمەل وي يەسى ەدى عوي ءىلياس اعامىز. عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ سياقتى دانالارىمىز ونىڭ ەلىنە دەگەن قادىر-قاسيەتىن, جاسامپازدىعىن جوعارى باعالاپ, «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» ازاماتىمىز دەۋشى ەدى. وسى ىلەكەڭ ومىردەن وتكەندە ول تۋرالى ەستەلىكتەردىڭ باسىن قۇراپ «تاعىلىم. رازدۋميا» اتتى جيناقتى شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى, وعان ارنايى كىرىسپە ءسوز جازعان ءىنىسى قۋانىش سۇلتانوۆ ەدى. وسى ءىنىسىنىڭ ومىرىندە ءىلياس وماروۆ اعاسىنىڭ ءومىر جولىمەن كوپتەگەن ۇقساستىق بار. ەكەۋى دە پارتيانىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, مادەنيەت جاناشىرى, حالقىنا ادال قىزمەتىن جاساي ءبىلدى, جاساپ تا كەلە جاتىر. ەڭ باستىسى, ادامگەرشىلىككە, ادىلەتكە, دوستىققا كىر جۋىتپاعان جاندار. كەشە وسى تۋدى ءىلياس وماروۆ كوتەرسە, بۇگىن ونىڭ ءىزباسارى قۋانىش سۇلتانوۆ بەرىك ۇستاپ وتىر. قازاق الەمىندە وسىنداي ىزباسارلىق لايىم كوبەيە بەرگەي.
كەنجەعالي ساعاديەۆ, اكادەميك.
الماتى.
