سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
– تولەن اعا, ءبىر سۇحباتىڭىزدا وقىرماندارىڭىزدىڭ «وڭ قولداعى» ماحاببات سيۋجەتىنە نازار اۋدارىپ, ايتپاق ويىڭىزدى تاسادا قالدىراتىنىن ءسوز ەتكەن ەكەنسىز.
– عىلىمدا گەنەتيكالىق بەلگىلەردىڭ تۇقىم قۋالاۋى دەگەن بار. ياعني گەنەفوندقا تۇسكەن اقپارات (پيعىل, ماقسات, اۋرۋعا بەيىمشىلدىك, ت.ب.) ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسادى. بۇل ءبىر جاعىنان تابيعاتتىڭ ەسكەرتپەسى ءتارىزدى. سەن سىرتقى ارەكەتتەرىڭ ءۇشىن عانا ەمەس, ىشكى نيەتىڭ مەن پيعىلدارىڭ ءۇشىن دە جاۋاپ بەرەسىڭ. ويتكەنى ارەكەتكە ۇلاسپاعان ىشكى ويلارىڭنىڭ ءوزى دە ۇرپاعىڭا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان باستى يدەيا – ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى تازالىق, وي الەمىندەگى جاۋاپكەرشىلىك. الما قىلمىس ارەكەتىن ماقسات قىلعان ارعى اتالارىنىڭ ءبىرىنىڭ قۇربانى بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن, مۇنداي پسيحولوگيالىق شىعارما جازۋعا يتاليالىق پسيحياتر چەزارو لومبروزونىڭ «دانىشپاندىق پەن ەسى اۋىسقاندىق» دەپ اتالاتىن شىعارماسى دا سەبەپشى بولدى. وندا دا وسىعان ءسال ۇقساستاۋ ءبىر ەپيزود بار ەدى. بىراق بۇل يدەياعا وقىرماندار دا, سىنشىلار دا ءمان بەرە قويماعان سەكىلدى بولىپ كورىندى وزىمە. دارىگەر جىگىت پەن المانىڭ اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىك ءبارىن باسىپ كەتكەن سياقتى. بالكىم, سول دا دۇرىس بولعان شىعار, ادام بالاسىنا سۇيىسپەنشىلىكتەن ارتىق نە بار؟
– «اكە» دەگەن تۋىندىڭىزدا «الدەقالاي كوڭىلىم بوساپ, كوزىمە ىستىق جاس تىرەلدى. بىراق اكەمنىڭ قازاسىنا جىلاعام جوق. باسقا بىردەڭەگە. باسقا...» دەيسىز. مۇنداعى اكە قازاسىنا جىلاماعان كەيىپكەردىڭ كوز جاسىنا نە تۇرتكى بولعانىن بىلگىمىز كەلەدى.
– بۇل شىعارما 1970 جىلى جازىلدى. بۇل كەز كەڭەس وكىمەتىنىڭ ماڭگىلىكتەي بولىپ دۇركىرەپ تۇرعان كەزى ەدى. قازاق ءوز جەرىندە ازشىلىقتا بولدى. قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسى بارعان سايىن تارىلا تۇسكەن. قازاق گازەتتەرىن ورىس گازەتتەرىنىڭ اۋدارماسىنا اينالدىرۋ, قازاق مەكتەپتەرىن جاۋىپ, قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە عانا وقىتۋ, «تىڭ يگەرۋ» دەگەن باستامانى سىلتاۋ ەتىپ, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك 5 وبلىسىن رەسەيگە قوسۋ سەكىلدى ارەكەتتەر ءجۇرىپ جاتقان كەز. وسىنىڭ ءبارى بارشامىزدىڭ جۇرەگىمىزگە قايعى اكەلىپ, ەلدىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. «اكە» حيكاياتىندا وسى كوڭىل كۇيدىڭ اسەرى جاتىر. تاريحتىڭ نەبىر الاساپىرانىنان امان قالعان قازاق اۋىلى قۇريتىن بولسا, نە ءۇشىن جەر باسىپ ءجۇرمىز دەگەن ويلاردىڭ بولعانى راس. حيكاياتتىڭ سوڭىنداعى «اكەمنىڭ قازاسىنا جىلاعام جوق. باسقا بىردەڭەگە» دەگەن ءسوز, «اكەنىڭ قازاسىنان دا اۋىر قازا بار, ول – ەلدىڭ قازاسى» دەگەن ەسكەرتپە. مۇنداي ويلاردى اشىپ ايتپاي, استارلاپ ايتۋ – كوركەم ادەبيەتتىڭ كوپ امالىنىڭ ءبىرى.
– اتا-انا بالانى ءبىلىمدى ادام بولسىن دەپ وسىرەدى. الايدا «قىز ءباتىش پەن ەرسەيىت» شىعارماسىندا تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ كەمەل ادام قالىپتاستىرمايتىنىن بايقايمىز. بولاتتى تۇلعا ەتپەگەن تاربيە مە, جوق الدە ءبىلىم بە؟
– ادامنىڭ ادامدىق بولمىسىنا بىلىمنەن دە باسقا اسەر ەتەتىن نارسەلەر كوپ: وتباسى, ورتا, جەكەلەگەن ادامدار, تۇرمىس, تاعى باسقالار. سوندىقتان ادام بويىنداعى ءارتۇرلى قاسيەتكە وسىدان بولدى دەپ ءدوپ باسىپ بولجام ايتۋ قيىن. باستى ماسەلە – ومىردە جاقسى مەن جاماندى ايىرا ءبىلۋ. تەلەديداردان ءجيى كورىنەتىن, باسپاسوزدە ءجيى ماقتالاتىن ادامداردىڭ ءبارى بىردەي جاقسى ەمەس ەكەنىن ايىرا ءبىلۋ كەرەك. تىرشىلىكتە جاساعان قياناتىڭ وزىڭمەن بىرگە كەتپەيتىنىن, سەنەن كەيىن سول قياناتتىڭ زاردابىن باسقا بىرەۋ كوتەرۋى مۇمكىن ەكەنىن (بالكىم بالاڭ, بالكىم جارىڭ, بالكىم اكەڭ…) سەزىنۋگە ءتيىسپىز.
– ەندى جوعارىدا ايتقان ءۇش شىعارماڭىزعا قاتىستى ورتاق ويمەن مىنا سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورىڭىزشى. ادەبيەت وقىرماندى تاربيەلەي مە, الدە سيپاتتاي ما؟
– تاربيە دەگەندى تۋرا ماعىناسىندا, «پەداگوگيكا» دەپ تۇسىنەمىز. ال ادەبيەت ءومىردى سۋرەتتەۋ ارقىلى ادام ساناسىنا اسەر ەتەدى. سول اسەر تاربيەگە دە ىقپال جاساي الادى.
– دەمەك, وقىرماندى ادام ەتەتىن – ادەبيەت, ياعني كوركەم تۋىندىلار دەپ تۇسىنسە بولا ما؟
– ادامزاتتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, نەگىزىنەن, ءۇش قۇندىلىق بار. ولار: ادىلدىك, شىندىق جانە ادامگەرشىلىك. وسى ۇشەۋىن ۇستانعان قوعام گۋمانيزم دەپ اتالاتىن ۇلى يدەيانىڭ جولىنا تۇسەدى. گۋمانيزم – ءوزىڭدى دە, وزگەنى دە بىردەي قادىرلەۋ دەگەن ءسوز. ال ءبىز بارىنەن ارتىقپىز, ءبىزدىڭ تەگىمىز اسىل, وزگەلەر بىزگە جاۋ دەپ تاريحتى ەرلىك اڭىزىنا اينالدىرىپ لەپىرۋ – ءفاشيزمنىڭ العاشقى ساتىلارىنىڭ ءبىرى. مەن جاستاردىڭ وسى سوڭعى ۇستانىمنان اۋلاق بولعانىن قالار ەدىم. عىلىم مەن ءبىلىم, ادامگەرشىلىك, تازالىق ەڭ قاجەت قۇندىلىقتار دەپ ەسەپتەيمىن. جاقسى ادام بولۋ ءۇشىن دۇرىس كوزقاراس قالىپتاسۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇراي مۇقان,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى
