جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قازىرگى زامانعى تۇسىنىگى ءحىح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە پرۋسسيا مەملەكەتىندە قالىپتاستى. ناپولەون سوعىستارىنان كەيىن السىرەگەن فرانتسيا ىقپالىنان شىعۋ قاجەتتىلىگى پرۋسسيالىق رەفورماتورلاردى مەملەكەتتىك باسقارۋدى فەودالدىق مودەلدەن مودەرن جۇيەگە كوشىرۋگە يتەرمەلەدى. وسى كەزەڭدە جەرگىلىكتى ينستيتۋتتارعا دەربەستىك بەرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ, بيۋدجەت پەن باسقارۋ ۇدەرىستەرىنە جاۋاپكەرشىلىكتى ءبولىسۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, جەرگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ءپاتريوتيزمدى كۇشەيتتى.
ۇقساس رەفورمالىق تولقىندار رەسەي يمپەرياسىندا دا بايقالدى. ءىى الەكساندر كەزەڭىندە وڭىرلىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تالقىلاۋلار كۇشەيىپ, جەرگىلىكتى بيلىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋدىڭ ءتۇرلى مودەلدەرى عىلىمي جانە ساياسي اينالىمعا ەندى. وسىلايشا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەسى عىلىمي مەكتەپ دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ورتالىقتانعان جۇيەسى (1930–1980 جج.) بۇل پروتسەستى ۋاقىتشا تەجەگەنىمەن, تاقىرىپ تولىق جويىلعان جوق.
1980 جىلداردىڭ سوڭىندا قايتا قۇرۋ رەفورمالارى اياسىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ يدەياسى قايتا جاڭعىرىپ, 1990 جىلعى 4 ساۋىردە «كسرو-داعى جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ جالپى باستاماسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجات وداقتاس رەسپۋبليكالار ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامالىق نەگىز قالىپتاستىردى.
بۇل ۇدەرىستەر تەك تاريحي لوگيكامەن ەمەس, جاھاندىق يدەولوگيالىق وزگەرىستەرمەن دە بايلانىستى بولدى. سول كەزەڭدە حالىقارالىق دەڭگەيدە نەوليبەرالدىق ەكونوميكالىق مودەل كۇشەيىپ, مەملەكەتتىڭ فۋنكتسيالارىن شەكتەۋ, بيلىكتى تاراتۋ جانە ينستيتۋتتىق تەڭگەرىم ورناتۋ يدەيالارى العا شىقتى. بيلىكتىڭ گوريزونتالدى جانە ۆەرتيكالدى ءبولىنىسىن كۇشەيتۋ جەرگىلىكتى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىنا تۇرتكى بولدى.
1985 جىلى قابىلدانعان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ەۋروپالىق حارتياسى بۇل باعىتتاعى نەگىزگى حالىقارالىق قۇجاتقا اينالدى. ونىڭ 3-بابىنا سايكەس, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ – جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ زاڭ شەڭبەرىندە قوعامدىق ىستەردىڭ ەلەۋلى بولىگىن جەرگىلىكتى حالىق مۇددەسى ءۇشىن رەتتەۋ جانە باسقارۋ قۇقىعى مەن قابىلەتى. بۇل قۇقىق تىكەلەي, تەڭ جانە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاناتىن وكىلدىك ورگاندار ارقىلى جۇزەگە اسادى.
وسىدان شىعاتىن نەگىزگى تۇجىرىم – جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ مازمۇنى ونىڭ اتاۋىمەن ەمەس, ناقتى وكىلەتتىلىگىمەن انىقتالادى. ياعني دەموكراتيالىق لەگيتيمدىلىك, شەشىم قابىلداۋ دەربەستىگى جانە قارجىلىق-رەسۋرستىق اۆتونوميا – ونىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى قوستانايدا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى
حالىقارالىق تاجىريبەدە, اسىرەسە انگلو-ساكسوندىق جۇيەدە, ء«وزىن-ءوزى باسقارۋ» تەرمينى ءاردايىم قولدانىلماسا دا, ينستيتۋتتىڭ دەموكراتيالىق تابيعاتى سول ارقىلى ايقىندالادى.
قازاقستان كونتەكستىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ كوبىنە دەربەس ساياسي بالاما رەتىندە ەمەس, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋعا قارسى قويىلاتىن ۇعىم رەتىندە قابىلدانىپ كەلدى. الايدا بۇل ەكى جۇيەنى انتاگونيستىك ەمەس, ءبىرتۇتاس باسقارۋ ارحيتەكتۋراسىنىڭ ەلەمەنتتەرى رەتىندە قاراستىرۋ ءتيىمدى وڭىرلىك باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى رەفورمالىق لوگيكادا ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جانە ولاردىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتى رەتىندەگى فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. اكىمدىكتەردىڭ ماسليحاتتارعا ەسەپ بەرۋ تەتىكتەرى دە وسى جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتەدى.
تاجىريبەدە جەرگىلىكتى بيلىك ءوز مىندەتتەرىن ورىنداماعان جاعدايدا نەمەسە مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدان باس تارتقان جاعدايدا سوتتىق باقىلاۋ تەتىگى قولدانىلادى. بۇل ورتالىق پەن جەرگىلىكتى بيلىك اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق شەڭبەردە رەتتەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق تاجىريبە ورتالىق ورگانداردىڭ زاڭ شىعارۋ, بيۋدجەت ءبولۋ جانە نورماتيۆتىك رەتتەۋ ارقىلى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ دەربەستىگىن جاناما تۇردە شەكتەيتىنىن نەمەسە ۇيلەستىرە الاتىنىن كورسەتەدى.
وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا كونستيتۋتسياداعى وزگەرىستەر جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋدان گورى, ونى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدا جەتىلدىرۋگە, ورتالىق پەن جەرگىلىكتى بيلىك اراسىنداعى تەڭگەرىمدى كۇشەيتۋگە جانە ناقتى وكىلەتتىلىگى بار جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
جاڭا كونستيتۋتسيا ۇسىنعان باعىت – ورتالىق پەن ءوڭىر اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا تەڭگەرۋ, ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جانە جەرگىلىكتى ينستيتۋتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ناقتى مازمۇنعا يە باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋ. بۇل ءوز كەزەگىندە فورمالدى ەمەس, شىنايى جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنە بىرتىندەپ ءوتۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي العىشارتى بولا الادى.
وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر جەرگىلىكتى باسقارۋدى جاڭعىرتۋدىڭ تەك تەحنيكالىق تەتىگى ەمەس, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ينستيتۋتسيونالدىق بەتبۇرىس رەتىندە باعالانۋعا ءتيىس.
ەركەبۇلان جۇماشوۆ,
فيلوسوفيا دوكتورى (PhD),
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى
