تاريحشى ماقساتى – سانانى سىلكىنتۋ

امانجول كۇزەمباي ۇلى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق قازاقستان تاريحىمەن, ارحەولوگياسىمەن, انتروپولوگياسىمەن اينالىسا باستاعان. تالابى بار جاسقا جاقسى جولباسشى-ۇستاز جولىقتى. بەلگىلى عالىم, انتروپولوگ ورازاق سماعۇلوۆ ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا قازاقستاننىڭ كوپ وبلىستارىن ارالادى, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى. ورازاق سماعۇل ۇلى – تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس, الەم تاريحىنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن عالىم. كۇندىز زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى كەشكە ورازاق اعانىڭ عىلىم تۇڭعيىعىنا تارتاتىن قىزىقتى اڭگىمەلەرىن تىڭدايتىن. ءۇش جىل بويى ورازاق اعاسىنىڭ ەكسپەديتسياسىمەن ءجۇرۋ امانجول ءۇشىن ءجونى بولەك ۋنيۆەرسيتەت بولدى. امانجولدىڭ تاريحشى بولىپ قالىپتاسۋىنا بەلگىلى عالىم ماناش قوزىباەۆتىڭ ىقپالى وراسان ەدى. 1972 جىلى قاراعاندى ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋىنا وراي جاڭا ءبىلىم ورداسىندا «قاراعاندى تاريحشىلار مەكتەبى» دەپ اتالاتىن عالىمدار توبىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان, باستاۋىندا تۇرعان دا ءوزى بولدى. 1986 جىلعى جاس­تاردىڭ جەلتوقسان ءدۇمپۋى, ودان كەيىن ەگەمەندىگىمىزدىڭ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كەلۋى تاريحشى عالىم ساناسىندا دا جاڭعىرۋدىڭ بولۋىنا ىقپال ەتتى. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدى باستاعانداردىڭ ال­عاشقى لەگىندە امانجول كۇزەم­باي ۇلىنىڭ بولۋى زاڭدى ەدى. ونىڭ تاريحىمىزعا جاڭا كوز­قاراسى ناقتى عىلىمي ەڭبەك­تەرمەن جانە جاس ۇرپاققا كەرەكتى يگىلىكتى ىستەن كورىندى. ول قازاقستان تاريحىن ەندى ار جاعىنان كۇن كورىنەتىن جۇقا وقۋلىقپەن وقىتۋدى جاس ۇر­پاق الدىنداعى كۇنا دەپ ءبىلدى. وقۋلىق جازۋعا كىرىستى. ول وقۋلىقتا قازاق تاريحىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرى جاڭا كوز­قاراستا تالدانىپ, ۇلتتىق تۇر­عىدان كورىنىس تاپتى. امانجول كۇزەمباي ۇلى 80-جىلداردىڭ اياعىندا الدىمەن وقۋ مينيسترلىگى مەن سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى  ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆكە حات جولداپ, قازاقستان تاريحىن بالاباقشادان باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىنگى مەكەمە­لەردىڭ وقۋ جوسپارىنا ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. كوپ كەشىكپەي, ول مينيسترلىكتەن ورتا مەكتەپتەر ءۇشىن ءپان بويىنشا وقۋ باعدارلاماسىن جاساۋعا تاپسىرما الدى. – ءبىزدىڭ تاريحشىلاردى دايىندايتىن مەملەكەتتىك ستاندارتتاردا «تاريح تەورياسى» دەپ اتالاتىن ءپان مۇلدە جوق. ال بۇل ءپان تاريحشى مامانداردى دايىنداۋ ۇدەرىسىندە ەرەكشە ورىن الادى. وكىنىشكە قاراي, تاريحتىڭ ءادىسناماسىنىڭ ءحىح عاسىر باسىندا نەگىزگى ۇعىمدارى قالىپتاسقانىمەن, وسى كۇنگە دەيىن وعان ءمان بە­رىلمەي كەلەدى, – دەيدى تاريحشى امانجول كۇزەمباي ۇلى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, تاريح فاكۋلتەتىندە تاريحتى وقىتۋ «تاريح عىلىمىنىڭ تەورياسى» پانىنەن باستالۋى ءتيىس. ويتكەنى, وسى عىلىمدى تۇسىنبەي, تاريح دەپ اتالاتىن سان قىرلى, ءار سالالى, ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە «عىلىمدار پاتشاسى» اتانعان عىلىم سالاسىن تولىق مەڭگەرۋ مۇمكىن ەمەس. تاريحشى عالىم قازىر وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگو­گيكالىق ينستيتۋتىندا 2004-2005 وقۋ جىلىنان باستاپ, «تاريح عىلىمىنىڭ تەورياسى مەن ءادىسناماسى» ءپانىنىڭ وقى­تىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. ەڭ باستىسى, ول جازعان وقۋلىق قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. امانجول كۇزەمباي ۇلى – تاۋەلسىزدىك العان سوڭ قازاق تاريحىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, جاڭاشا كوزقاراسپەن تالداۋ جاساعان عالىم. ول قازاق حاندىعى تىكەلەي جالعاسى بولىپ تابىلاتىن التىن وردا مەملەكەتىن كەڭەستىك ءداۋىر قۇ­لاققا سىڭىرگەن تەرىس پىكىر­لەردەن ارشىپ الدى. – التىن وردا – ورىستار قويعان ات. ونى سول كەزەڭدە ۇلىق ۇلىس دەپ اتاعان, ياعني شىڭعىستىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىنىڭ ۇلىسى دەگەندى بىلدىرگەن. كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىزدىڭ تاريحىمىز تۋرالى يمپەريالىق قانا كوزقاراس «پاتشالىق» قۇردى. ورىس عا­لىمدارى التىن وردانىڭ تەك كولەڭكەلى جاعىن عانا ايتتى. ال ونىڭ جاقسى جاقتارى كوپ بولدى. مىسالى, كوشىپ-قونىپ جۇرگەن بارلىق تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ, مەملەكەت قۇردى. ءارتۇرلى دىنگە باعىنعان تۇركى تايپالارىنىڭ بارلىعىن يس­لامعا باعىندىردى. ۇلى دالاعا يسلاممەن بىرگە مادەنيەت, اراب ءالفاۆيتى ارقىلى ءبىلىم, اراب فيلوسوفياسى, گەوگرافيالىق, استرونوميالىق, مەديتسينالىق, تاعى باسقا عىلىمدار كەلدى. التىن وردا زامانىندا ەۋرازيا دالاسىنىڭ 90 پايىزىن تۇركىلەر ۇستادى. ال نوعاي ۇلىسى مەن ءسىبىر حاندىعى قازاق تاريحىنىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگى, – دەپ تاراتادى قازاق جەرىنىڭ تاريحىن عالىم. جاڭاشىل تاريحشى امان­جول كۇزەمباي ۇلى قازاق حان­دىقتارىنىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋى تۋرالى قىزىل يمپەريا كەزىندە ابدەن قۇلاققا ءسىڭىپ, ورنىعىپ قالعان پىكىردى تاس-تالقان ەتتى. ول حVIII-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق دالاسىنداعى كوتەرىلىستەردى رەسەي پاتشالى­عىنىڭ وتارشىلدىعىنا قار­سىلىق دەپ تانۋدى ۇسىندى. بۇل قارسىلىقتار وتارشىلدىققا ۇلكەن سوققىنىڭ نىشانى بولاتىن. اقيقاتىندا حVIII عاسىردا قازاق حاندارى مەن رەسەي اراسىنداعى قاتىناس شەكتەلدى, ەشقانداي دا ءوز ەركىمەن قوسىلۋ بولعان جوق. عالىم وسىلاي تۇجىرىمدايدى. امانجول كۇزەمباي ۇلى قاراعاندى, قوستاناي, پەتروپاۆل قالالارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاستارعا ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, عالىم شاكىرتتەر دايىندادى. قوستاناي تاريحي زەرتتەۋ ايماقتىق ينستيتۋتىن ۇيىمداستىردى. ول قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە 200-دەن ارتىق عىلىمي ماقالا جازدى. بۇگىن جەتى بەلەسكە كوتەرىلگەن عالىم ءالى دە جاستاردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ كەلەدى. «ءار پەندە ءۇي سالۋى, ۇرپاق ءوسىرۋى, تال ەگۋى كەرەك» دەگەن دانالار ءسوزىنىڭ دە ۇدەسىنەن شىقتى. جۇبايى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تامارا قايىرجانقىزى ەكەۋى ءۇش ۇل ءوسىرىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. تاريحشى ءۇشىن باستى ماراپات – سانانى سىلكىندىرۋ. بۇل عالىمنىڭ وزىنە توبەنىڭ باسىنا شىققانداي مەرەيلى سەزىم سىيلايدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي.