قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تۇڭعىش انتولوگياسى

بۇل كەزدە قازاق قوعامى ومىرىندە ءجۇرىپ جاتقان اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ءۇنى بار قوزعالىستىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىندە قىزمەت ەتۋىنە قاتىستى بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل ورايداعى كوزدەلگەن ماقسات پەن قام-قارەكەتتەردىڭ ءبىر ساتتە, نەمەسە ءتىپتى ءبىر-ەكى جىلدا ورىندالا قويمايتىندىعى دا تۇسىنىكتى. قازاق ءتىلى – قازاق رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى دەپ كونس­تيتۋتسيادا زاڭداستىرىلىپ جاريا­لان­عاننان بەرى وتكەن ەكى ونجىلدىق ۋاقىت ىشىندە ۇزدىكسىز قابىلدانىپ كەلە جاتقان قاۋلى-قارارلار, باع­دارلامالار, نۇسقاۋلار, بۇيرىقتار دىتتەگەن ماقساتقا جەتكىزە الماي كە­لەدى – قازاق ءتىلى تولىققاندى مەم­لەكەتتىك ءتىل دارەجەسىندە قىزمەت ەتە الماي وتىر. دەمەك, بۇل وراسان ءماندى, ۇلتتىق مۇددەنى ورىنداۋدا رەسمي زاڭداردان باسقا دا ناقتى ءىس-قيمىل قاجەتتىگىن, ياعني قازاق ءتىلى­نىڭ ومىرشەڭدىگىن كۇشەيتەتىن, كوتە­رە­تىن, تانىتاتىن ءار الۋان ناقتى جۇمىستاردى ورنىمەن, كەزەگىمەن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن سەزىنەمىز. ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگىن كوتەرۋ دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن, قوعامنىڭ ءومى­رىندەگى ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك قىزمە­تى­نىڭ اياسىن كەڭەيتۋ. وسىعان ءساي­كەس ءتىلدىڭ عىلىمي دا فۋنكتسيو­نال­دىق الەۋەتىن دالەلدەۋ ءۇشىن وسى ءتىلدىڭ تابيعاتىن, تاريحىن, سوزدىك قازىناسىن, دىبىستىق جۇيەسىن, گرامماتيكالىق قۇرىلىمىن, وزگە تىلدەرمەن قارىم-قاتىسىن, قىزمەت ەتۋ الەۋەتىن, ياعني مۇمكىندىگى مەن كۇش-قۋاتىن جاقسى تانىپ ءبىلۋ كەرەك. ال بۇل مۇمكىندىكتى جاساي­تىن – ءبىلىم مەن عىلىم. اتاپ ايت­قاندا, قازاق بالاسىنىڭ, سونداي-اق قازاقستاندى وتانىم دەپ سانايتىن وزگەلەردىڭ دە قازاق تىلىندە اۋىز­دا­نۋى, ياعني بالاباقشادا قازاق ءتىلىن­دە تاربيەلەنۋى, قازاق مەكتەبىندە وقىپ, جوعارعى ءبىلىمدى قازاق تىلىندە الۋىن جۇزەگە اسىرۋ ەكەندىگى بەلگىلى قا­عيدا. بۇل – ءبىلىم بەرۋدىڭ ەنشى­سىندەگى شارۋا بولسا, عىلىمنىڭ, ونىڭ ءتىل ءبىلىمى (نەمەسە ءتىلتانىم, لين­گۆيستيكا) سالاسىنىڭ مىندەتى ءوز الدىنا. مىنە, الدىمىزدا وسىنداي تا­لاپ­تار مەن مىندەتتەر تۇرعان بۇل كۇن­دەردە ءتىل زەرتتەۋشى ماماندار قاۋىمىنىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان, جان جى­لىتار جاقسى وقيعا بولدى. “قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ انتولوگياسى” دەگەن اتپەن ءبىر مەزگىلدە جارىق كورگەن 45 كىتاپ قولىمىزعا ءتيدى. تارتۋدى ۇسىنعان – س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تە­تى, ونىڭ ە.بەكماحانوۆ اتىنداعى “ولكەنىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافيا­سىن زەرتتەۋ” عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى. انتولوگيانىڭ باس رە­داك­تورى ە.ارىنوۆ, ورتالىقتىڭ دي­رەك­تورى ا.قۇداباەۆ. انتولوگيا قا­زاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىنا ارنالعان, ۇلتتىق-رۋحاني دۇنيەمىزگە ۇسىنىلعان ەرەكشە سىيلىق. ادەتتە انتولوگيا دەگەن گرەك ءسو­زى­نىڭ تۇپكى ماعىناسى “گۇل شوعىرى” دەگەن ەكەن, بىراق كەيىن كەلە بۇل اتاۋ كوپتەگەن تىلدەردە ماعىناسىن اۋىس­تىرىپ, ء“بىر سالادا جازعان اۆ­تور­لاردىڭ (مىسالى, اقىنداردىڭ) ەڭ جاقسى, ەڭ ۇزدىك دەگەن شىعار­ما­لارىنان تاڭداپ الىپ, توپتاستىرۋ” دەگەن تەرمينگە اينالعان. دەمەك, “قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ انتولوگياسى” – ءبىر عاسىر (حح ع.) بارىسىنداعى قازاق ءتىلىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ءححى عاسىردا ماعىناسىن جوعالت­پا­عان ەڭ قاجەت دەپ ىرىكتەلگەن عىلى­مي-تانىمدىق ەڭبەكتەرىنىڭ شوعى­رى, ءار الۋان اتاۋلى شوعىرى. “قازاق ءتىل ءبىلىمى انتولو­گيا­سى­نىڭ” باستى ماقساتى – ونى شى­عارۋ­شىلاردىڭ وزدەرى ايتقانداي, “كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ, تىلدىك زەرت­تەۋ­لەردىڭ, عىلىمي وي-تۇجىرىم­دار­دىڭ كورسەتكىشىن كەيىنگى جاس عا­لىم­دارعا, ۇرپاعىمىزعا ۇلگى ەتۋ. تال­داۋدىڭ, پايىمداۋدىڭ, دالەل­دەۋ­دىڭ سان قىرلى تاسىلدەرىنە بوي­لاتۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىگىن ۇسىنۋ” بولعان. ارينە, انتولوگيا بولعاندىق­تان, ءار عالىمنىڭ ءبىر عانا ەڭبەگى تاڭدالىپ الىنعان. ال بۇلاردىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە, كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇ­مىستارى ەرتەلى-كەش جارىق كورىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە قازاق ءتىل ءبىلىمى دە, عىلىمنىڭ وزگە سالالارى سياقتى وتە كۇردەلى, تۇتاس قۇرىلىم. ونىڭ قاتتاۋلارى لەك­سي­كولوگيا, گرامماتيكا, فونەتيكا, فو­نولوگيا, ديالەكتولوگيا, ءتىل تا­ريحى, كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى, ونوماستيكا, توپونيميكا, الەۋ­مەتتىك ءتىلتانىم, ەتنوتىلتانىم, تىلدىك ستيليستيكا (لينگۆوستيليس­تي­كا), سەماسيولوگيا, ءماتىن ءتىلتانى­مى, ەتيمولوگيا, لينگۆيستيكالىق پالەونتولوگيا سياقتى ءىرى-ءىرى تار­ماقتارىنىڭ ءوز ىشىنەن تاعى ءبولىنىپ جاتادى, وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ تەو­ريالىق تانىم نىشاندارى قا­زاق ءتىلتانىم تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىنەن باستاپ كورىنگەن بول­سا, ونى كەڭىنەن تالداپ زەردەلەۋ, بۇل سالالاردىڭ كوبىنىڭ جەكە نىساندارىن سوڭعى كەزەڭدە تۋعان جاڭا باعىت-باعدارلارعا سايكەس زەرتتەۋ – بۇگىنگى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ جۇمىسى مەن مىندەتى بولىپ وتىر­عانىن باسا ايتۋعا بولادى. انتولوگيانىڭ بۇل سەرياسىنا قازاق ءتىلىن زەرتتەگەن 45 اۆتوردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءبىر-ءبىر ەڭبەگى ەنگەن. ۋاقىت كەڭىستىگى جاعىنان بۇلار حح عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارى­نان باستاپ, نەگىزىنەن 70-80-جىل­دار­عا دەيىنگى دۇنيەگە كەلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى. بۇلاردىڭ اۆتورىنىڭ جارتىسىنان كوبى بۇل كۇندە ارا­مىز­دا جوق. الدى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا ستاليندىك رەپرەس­سيا­نىڭ قۇرباندارى بولعان ا.باي­تۇرسىنوۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ق.جۇ­با­نوۆ, ق. كەمەنگەروۆ سىندى ال­عاش­قى قازاق زيالىلارى, ودان كەيىن­گىلەر – تۋعانىنا 90-100 جىل­دىقتارى اتالىپ وتكەن س.امانجو­لوۆ, ن.ساۋرانباەۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, م.با­لا­قاەۆ, ا.ىسقاقوۆ, ع.مۇسا­باەۆ, ى.ما­مانوۆ, ع.ايداروۆ سىن­دى الدىڭعى لەكتىڭ ءىسىن جالعاس­تىر­عان عىلىم دوكتورلارى مەن پرو­فەسسورلار. بۇدان كەيىنگى اتايتىن­دارى­مىز – ارامىزدان ەرتەرەك كەتكەن م.ارى­نوۆ, ا.ءابدىراح­مانوۆ, ق.ەسەنوۆ, ع.مادينا, ك.احانوۆ, ق.ومىراليەۆ, ءا.قۇرىشجانوۆ سىن­دى ءبىزدىڭ زا­مان­داستارىمىز. انتو­لوگياعا ەڭبەكتەرى ەنگەن, بۇل كۇندە كوزى ءتىرى 20 عالىمنىڭ الدى جاس جاعىنان 80-نەن اسقان, سوڭى 60-70-ءدى القىمداعان, بىراق عىلىمي ءىز­دەنىستەرىن توقتاتپا­عان ءتىل مامان­دارى – عىلىم دوكتورلارى مەن پروفەس­سورلار. العاشقى تولقىن ا.بايتۇر­سى­نوۆ, ق.جۇبانوۆ, ك.كەمەنگەروۆ, ح.دوس­مۇحامەدوۆتەر “قازاق ءتىل ءبىلىمى” دەگەن عىلىم تارماعىن جا­سا­عان, عىلىمي جۇمىستىڭ باعىت-باع­دارىن كورسەتكەن, ياعني قۇرى­لىم­دىق ءتىلتانىمنىڭ (سترۋكتۋرنايا لينگۆيستيكا) ۇستانىمدارىن بەل­گى­لەپ بەرگەن ناعىز كوشباستاۋشىلار بولدى. حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىن­دا بۇلاردان باسقا قازاق تىلىنە قا­تىس­تى جەكە زەرتتەۋلەرىمەن, قازاق­شا-ورىسشا جانە قىسقاشا ەكى تىلدىك سوزدىكتەر جاساعان, وقۋلىقتار جازعان ت.شونانوۆ, ە.وماروۆ, م.مۋر­زين, ج.ايماۋىتوۆ, ب.بەرتو­عاەۆ, ب.مالدىباەۆ سياقتى وزگە دە زيالى ازاماتتار بولدى. ارينە, بۇلاردىڭ ەڭبەكتەرىن تاۋىپ جاريا­لاۋ, ولاردى تالداۋ الداعى جۇمىس­تاردىڭ قاتارىندا بولماق. حح عاسىردىڭ 30-80-جىل­دا­رىندا عىلىمعا بەلسەنە كىرىسىپ, قازاق ءتىلىن ءار قىرىنان زەرتتەۋدىڭ ەلەۋلى ۇلگىسىن تانىتقان كەلەسى بۋىن – بۇگىنگى اعا عالىمدار اتانىپ وتىر­عان بىزدەردىڭ ۇستازدارىمىز قازاق ءتىل ءبىلىمىن ءارى قاراي دامى­تىپ, ىرگەلى-ىرگەلى ەڭبەكتەر قالدىر­دى, تەوريالىق نەگىزدەرىن قالاپ, سول كەزەڭدەردەگى ورىس تۇركى­تانۋ­شى­­لارىمەن تەرەزە تەڭەستىردى. ءبۇ­گىنگى قولعا الىنىپ جاتقان تەوريا­لىق ۇستانىمىزداردىڭ العاشقى ۇشقىندارى سولاردان تابىلىپ, جالعاستىرىلۋدا. انتولوگياعا ءبىر-ءبىر ەڭبەكتەرى ەنگەن قالعان 20 اۆتور – بۇگىنگى عى­لى­مي جۇمىستاردى ءار قىرىنان, جاڭاشا ءار باعىتتا جۇرگىزىپ كەلە جات­قان, جاس جاعىنان 60-80-دەردەن اسقان ءا.قايداروۆ, ر.سىزدىق, ش.سارىباەۆ, ب.ابىلقاسىموۆ, ك.حۇ­سايىن, ر.ءامى­روۆ, ءا.ءجۇنىس­بەكوۆ, ا.حاسەنوۆا, ن.ورال­باەۆا, ت.جانۇزاقوۆ, ا.امان­جو­لوۆ, ب.حا­سا­نوۆ, ب.ساعىندىقوۆ, ءو.ايتباي­ ۇلى, و.ناقىسبەكوۆ, ە.جان­پەيىسوۆ, ع.كاليەۆ, ي.ۇيىقباەۆ, م.سەرعا­ليەۆ سىندى تۇركىتانۋشىلار. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تۇڭعىش انتولوگياسىنا شىعارمالارى ەنگەن عالىمداردىڭ اتا-جوندەرىن بۇلاي­شا تۇگەل اتاپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى بار. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ جال­پى عىلىم الەمىندە, ونىڭ ىشىندە تۇركىتانۋ دەپ اتالاتىن دۇنيە­جۇ­زى­لىك تارماعىندا ورنى قانداي بولدى دەگەندى ءتىل ماماندارى بولماسا ءوز­گەلەر, اسىرەسە قالىڭ كوپشىلىك ناقتى بىلە دە بەرمەيدى. سوندىقتان ءسوز ەتىپ وتىرعان انتولوگيانىڭ دۇنيەگە كەلگەنى سياقتى يگى ارەكەتتى پايدالانىپ, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بۇرىنعى, قازىرگى حال-اقۋالىمەن قىسقا عانا تانىستىرىپ وتسەك. قازاق ءتىل ءبىلىمى حح عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنان باستاپ, ناعىز ۇلتتىق سيپاتتاعى, تەوريالىق نەگىزدەرى مىقتى الدىڭعى قاتارلى جۇيە بولىپ دامىپ كەلەدى. ول كەڭەستىك وداقتا ءومىر سۇرگەن وزبەك, قىرعىز, تۇركىمەن, تاتار, ت.ب سياقتى تۇركى رەسپۋبليكالارىنداعى, سون­داي-اق ورتالىقتاعى ورىس تۇركى­تا­نۋشىلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولدى. ماسكەۋ مەن لەنينگرادتاعى تۇركىتانۋ ورتالىقتارىنان كەيىنگى 3-ورىندا قازاق ءتىل ماماندارى تۇر­دىق دەپ ءوزىمىز دە ماقتاناتىنبىز, وزگە تۋىستاس ارىپتەستەرىمىز دە وسى­لاي­شا باعالايتىن. عىلىمي قازى­نا­مىزدىڭ ساپاسى مەن ارتۇرلىلىگى, كادرلارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگى مەن تالانتتىلىعى, وداقتاعى وزگە تۇركى اعايىنداردىڭ ءتىل ماماندارىن داي­ىنداۋداعى, ياعني ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستارىنا باسشىلىق, جەتەكشى­لىك ەتىپ ءوزىمىزدىڭ كەڭەستە قورعاتۋ جا­عىنان دا ماسكەۋ مەن لەنين­گراد­تان كەيىن قازاق ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتى تۇرعاندىعى وسىلاي تانىت­تىراتىن. مۇمكىن, قازىردە دە بۇل ورنىمىزدان تايماعان بولارمىز, بىراق قازىر سالىستىرىپ, ءبىلىپ جاتقان كىم بار؟ ءيا, سوڭعى ونجىلدىقتاردا بۇرىنعىداي عىلىم كەڭىستىگىندەگى ارالاس-قۇرالاستىق جوق, ءار ورتا­لىق­تا كەزەكپە-كەزەك ءوتىپ جاتاتىن تۇركولوگيالىق كونفەرەنتسيالار, سيمپوزيۋمدار توقتادى, بارىمىزگە ورتاق عىلىمي باسپا ورعانىمىز – جۋرنالىمىز جوق. ءسىرا, سوعان قا­راماستان, عىلىم كوشىنىڭ شاڭىندا قالعان جوقپىز دەپ سەزىنەمىز. ءويت­كەنى, سوڭعى 20-30 جىلدارداعى قا­زاق ءتىل ماماندارى بۇرىنعى كلاس­سي­كا­لىق, قۇرىلىمدىق باعىتتاعى ىزدەنىس­تەرمەن قاتار, جاڭا انترو­پووزەكتىك باعداردى ۇستانعان ەڭبەك­تەر جازىپ جاريالاۋدا, كانديدات­تىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار جازىلۋدا. قازاق ءتىل ماماندارىنىڭ بۇل قازىرگى بۋىنىنىڭ الدى جاسى 50-60-تان اسا باستاعان, سوڭى 30-40-تاردىڭ ىشىندەگى عالىمدار قۇرايدى. رەسپۋب­ليكامىزدىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىن­دا جانە ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستي­تۋ­تىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن تالاپتى, تالانتتى, ىزدەنىمپاز, ءبىلىمدى لين­گۆيست جاستار ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ كوبى فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى, ۋنيۆەرسيتەت پروفەس­سورى. ءسوز جوق, بۇل بۋىننىڭ عىلىم­داعى تۇركىتانۋشى, قازاق ءتىلىنىڭ زەرت­تەۋشىسى رەتىندەگى عىلىمي دەڭگەيىن تانىتاتىن انتولوگياسى دا دۇنيەگە كەلەدى دەپ ويلايمىز. ءسويتىپ, قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن عى­لىم سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل اۋدا­رىپ, تۇڭعىش انتولوگياسىن ۇسىنىپ وتىرعان س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆ­لودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە, ونىڭ رەكتورى ەرلان مۇحتار ۇلى ارى­نوۆقا شەكسىز ريزاشى­لىعىمىزدى ءبىل­دىرە وتى­رىپ, بۇل باس­تال­عان اسا يگىلىكتى شا­رۋا جالعاسا بەرە­دى عوي دەپ ويلاي­مىز. بۇل تۇڭعىش ان­تو­لوگيا – ءوز­گە­لەر­گە ۇلگى, ءبىلىم مەن عى­لىم ءبۇ­گىنگى قو­عامىمىزدىڭ ەڭ قا­جەت سا­لالارى ەكەن­دىگىن تانۋدىڭ, تانى­تۋدىڭ ونەگەسى. بۇل رۋحاني قازىنا عىلىمي قور رەتىندە مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەر­سي­تەتتەردىڭ كى­تاپحاناسىنان ءوز ور­نىن تاپسا, ۇلتتىق قۇندى­لىق­تى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ كەپىلى بولارى حاق. ارينە, انا ءتىلىمىزدى, ونى زەرت­تەيتىن عى­لىم سالاسىن تا­نى­تۋدىڭ جولدارى مەن امال-ءتا­سىلدەرى كوپ قوي. سونداي ءىس-قارە­كەت­تەرگە تەك ءتىل ما­ماندارى عانا ەمەس, تۇگەل جۇرتشى­لىق بولىپ كىرىسىپ جات­­سا, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دارە­جە­سىندە تەزىرەك كورىنەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. رابيعا سىزدىق, اكادەميك, كوبەي حۇسايىن, پروفەسسور.