ءدىني ءبىلىمنىڭ نەگىزىن ءوز ەلىمىزدە العان ابزال

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى  ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى  عالىم شويكينمەن اڭگىمە – قۇرمەتتى عالىم نۇر­ماعام­بەت ۇلى, قازاقستان­دىقتاردىڭ كوپ­­­­شى­­لىگى ءوز بالالارىن ءتۇرلى شەت­ەل­­دىك  وقۋ ورىندارىنا وقۋ­عا ءجى­بە­رە­تىنى ۇيرەنشىكتى ۇدە­رىس­­كە اينالدى.  كەشەگى مەكتەپ تۇلەك­تەرىنىڭ الدىندا  ەندى ۋنيۆەر­سيتەت تاڭداۋ مىندەتى تۇر. دەگەن­مەن, بۇگىنگى كۇندە الەم ەلدە­رى­نىڭ كوبىندە جاعداي تۇراقسىز ەكەن­دىگى ايان. وسىعان قاراي, شەتەل­دىك جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭ­داعان بولاشاق ستۋدەنتتەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارى الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدە­رىندەگى ءدىني احۋالدىڭ ەرەكشە­لىكتەرى تۋرالى نەنى بىلگەندەرى ابزال؟ – ارينە, مەملەكەت  جاستاردىڭ شەتەلدەردە ءبىلىم الۋىن, ولاردىڭ ەلگە قاجەت ماماندىقتاردى يگەرۋىن جانە باسقا ەلدەردەن وڭ تاجىريبە جيناۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن قۇپ­تايدى. سوندىقتان, قازىرگى كۇن­دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاستاردىڭ «بولا­شاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جانە, سونىمەن قاتار, ءارتۇرلى گرانتتار مەن اتا-انالارىنىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن  شەتەلدەردە ءبىلىم الۋىنا بارلىق جاعدايلار جاسالعان. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ۋاقىتتا جاستارىمىزدىڭ شەتەلدەردە وقىپ ءجۇ­رىپ ءارتۇرلى كەلەڭسىز وقيعا­لار­عا تاپ بولۋى ورىن الا باستادى. سوندىقتان, مەملەكەت ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ شەتەلدەردە ءار­تۇرلى سيپاتتاعى قاقتى­عىستارعا ۇشىراماۋىنا, ولاردىڭ جاپا شەكپەۋىنە جانە باسقا ەلدەردىڭ زاڭدارىنا قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداماۋىنا مۇددەلى. جالپى, بۇل ماسەلەدە ەۋروپا ەلدەرى مەن امەريكادا جاعداي تىنىش بولسا, اراب مەملەكەتتەرى مەن ازيانىڭ كەيبىر جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە جاعداي  مەزگىل سايىن تەز وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىرادى جانە كوپ جاعدايدا ءدىني فاكتور باسىمدىققا يە. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر مەملەكەتتەردە, اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە سوڭعى جىلدارداعى ءارتۇرلى ءدىني اعىمداردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋىمەن, دىنارالىق قاقتىعىستاردىڭ بەلەڭ الۋىمەن جانە ەكسترەميستىك, سونداي-اق, تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ اشىق نارازىلىققا شىعۋىمەن قوعامدىق-ساياسي جانە ءدىني احۋال كۇرت كۇردەلەنىپ كەتتى. بۇعان قوسا, قازىرگى كۇندە  ءارتۇرلى جالعان جانە دەسترۋكتيۆتى ۇيىمداردىڭ قىزمەتى اشىق جۇرگىزىلىپ, ولار باسقا ەلدەردەن ءبىلىم الۋ ماقساتىمەن كەلگەن شەتەل ازاماتتارى ارقىلى ءوز قا­تا­ر­لارىن تولىقتىرۋدى كوز­دەي­دى. سوندىقتان, ەل ازاماتتارى وزدەرىنىڭ بولاشاق ءبىلىم الاتىن ەلىن تاڭداۋ بارىسىندا سول مەملەكەتتىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ءدىني احۋالى تۋرالى وي ءتۇيىپ, ونىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ءدىنى مەن ءدىلىن ءبىلىپ العانى ءجون. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن اتا-انا شەتەلدەردە ءبىلىم الۋدىڭ كەيبىر تۇستارىنا مۇقيات نازار اۋدارماس­تان,  ءوز بالالارىنىڭ  باسقا ەلدەردە وقۋىن قۋانا قۇپتايدى. ولار بالالارى ءبىلىم العىسى كەلگەن ەلدىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەلۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ەكەنىن, باسقا مادەنيەت پەن وزگە مەنتاليتەتتەگى ادامدارمەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ, ارالاساتىنىن بىلۋلەرى ءتيىس. قيىندىقتاردىڭ باسقا دا جاعى جوق ەمەس. شەتەلگە ءبىلىم الۋعا كەتكەن جاستارىمىزدىڭ بەس نەمەسە ودان دا كوپ جىل وتكەن سوڭ قازاقستانعا قايتا ورالۋى كەزىندە كۇتپەگەن جاعدايلار ورىن الۋى مۇمكىن. ەلگە قايتقان جاس­تار مۇنداعى قوعامعا قايتا ۇيرەنىسۋى قاجەت, باسەكەگە قابىلەتتى جۇمىس تاۋىپ, تۋعان توپىراقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن وزگەلەرمەن قاتار قىزمەت ەتۋى كەرەك. اتالعان جاعدايدىڭ بارىندە دە اتا-انا كومەگىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. اسىرەسە, شەتەلگە شىعۋ كەزىندە قازاقستاندىق جاستار تاپ بولۋى ىقتيمال تومەندەگىدەي قاۋىپ-قاتەر­لەر­گە ەرەكشە توقتالعاندى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. بىرىنشىدەن, سول ءبىلىم الۋعا بارعان ەلدە نەمەسە وقۋ ورداسىن­دا جات ءدىننىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋ قاۋ­پى. ادەتتە, ادام مۇنداي كەلەڭ­سىز­دىك­تەر­گە اتى بەيمالىم ۇيىمدار, با­ۋىر­لاستىق, دوستىق اتىن جامىلعان ءتۇرلى ءدىني قاۋىمداستىقتار مەن حۇجىرالاردىڭ (وردەندەر) تاراپىنان قارجىلاي كومەك الاتىن ءتۇرلى شەت تىلدەرىن ۇيرەتۋ ورتالىقتارىنا قاتىسۋ, مەملەكەت باقىلاۋىنان تىس عيبادات ەتۋ ورىندارىن ارالاۋ, سەنىمسىز ءدىن ليدەرلەرىنىڭ جەكە ساباقتارى مەن دارىستەرىن تىڭداۋ كەزىندە تاپ بولۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, بالاڭىز شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الاتىن بولسا, وندا اتا-انا بالاسىنىڭ قانداي ءدىني مەكە­مەدە نەمەسە ءدىني ورتالىقتا وقىپ جات­قانىن ءبىلۋى كەرەك.  مۇمكىندىگىنشە ءجيى باقى­لاۋدا ۇستاپ,  بالالارىنىڭ رەسمي مەدرەسەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى قابىرعاسىندا وقىپ جات­قانىن انىقتاعانى ءجون. سونداي-اق, سەنىمسىز «حۇجىرالار» مەن «ماركازالارعا» ء(دىني مەكتەپتەر) بايقاماي ءتۇسىپ كەت­پەۋىن دە ءجىتى قاداعالاپ وتىرعانى ابزال. جانە بالالارىنىڭ بوس ۋاقىتىن قالاي جانە كىممەن وتكىزەتىنى اسا ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن, اتا-انالار مەن جاس­تار شەتەلدىڭ كەيبىر ءدىني ۇيىمدارى اتتارىن ءارتۇرلى زايىرلى نەمە­سە رەسمي اتاۋلارمەن جاسىراتىنىن بىلۋلەرى كەرەك. مىسالعا, اعىلشىن نەمەسە اراب تىلدەرىن, بيزنەس جۇرگىزۋ نەگىزدەرىن تەگىن ۇيرەتۋ كۋرستارى, ءوزىن ءوزى دامىتۋ, تانىمال پسيحولوگيا, شەشەندىك ونەر كۋرستارىنىڭ ارتىندا شەتەلدىك ازاماتتاردى ارباۋمەن اينالىساتىن دەسترۋكتيۆتى ۇيىمدار تۇرۋى مۇمكىن. بارلىق اتالعان فاكتورلار دەس­ترۋك­تيۆتى, سونىڭ ىشىندە ءدىني يدەيا­لار مەن كوزقاراستاردىڭ ەلىمىزگە ەنۋى مەن تارالۋ قاۋپىن تۋدىراتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ولار ءدىندارلارىمىزدىڭ اراسىندا وي مەن كوزقاراس قاقتىعىستارىنىڭ, قوعامىمىزدىڭ ازاماتتىق, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مورال­دىق-ەتيكالىق ءومىر ءسۇرۋ ايالارىندا تەرىس قوعامدىق كوزقاراستىڭ تۋىنداپ, دامۋىنا اسەر ەتۋى ىقتيمال. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, ءبىزدى قاتتى تول­عان­دىرادى, ءارى شەتەلدەگى ازامات­تارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ماجبۇرلەيدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تيتۋتسياسىنىڭ 11-بابىنا سايكەس, مەملەكەتىمىز ءوز ازاماتتارىنىڭ قور­­عانىسى مەن قامقورلىعىن ەل شەك­ا­­راسىنان تىس جەرلەردە دە قام­تا­ما­سىز ەتەتىنى بەلگىلى. سون­دىق­تان, ەلى­مىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگان­دارى قا­زاق­ستاندىقتاردى شەت مەملە­كەت­تەردەگى ءتۇرلى داۋلى جاعدايلارعا نەمەسە جات ءدىننىڭ يدەولوگيالىق ارباۋىنا ءتۇسۋ جولدارىنان شەتتەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ وتىر. الايدا, مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدا اتا-انالار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن تاعى دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. – ءدىن سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزگەننەن كەيىنگى العاشقى جىلدارى قازاقستاندىق جاستاردىڭ ءبىر بولىگى تەولوگيالىق ءبىلىم قۋىپ كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەرگە وقۋعا كەتتى. وسى ورايدا مەنىڭ بىرنەشە ماسەلەگە توقتالعىم كەلىپ وتىر. اۋەلى ايتارىم, ءدىني ءبىلىمدى وتان­دىق ءدىني وقۋ ورىندارىندا ال­عان ماڭىزدى. اتا-انالار مەن ستۋدەنت­تەر ساپالى ءدىني ءبىلىم الۋ ءۇشىن قا­زاقستاننىڭ دا مۇمكىندىكتەرى جوعارى ەكەنىن بىلۋلەرى كەرەك. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا ءبىر يسلام ۋنيۆەرسيتەتى مەن توعىز مەدرەسە, بۇدان وزگە پراۆوسلاۆيە مەن كا­تو­ليك­تىك ءدىني سەميناريا­لار جۇمىس ىستەيدى. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازارباەۆ ەلدىڭ قيىن ەكونوميكالىق جاع­داي­لارىنا قاراماستان, 1993 جىل­دىڭ وزىندە الماتىدا «نۇر مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىن اشقىزدى. العاش قۇرىلعان 2000 جىلدان قازىرگى كەزگە دەيىن ۋنيۆەرسيتەت ەلدىڭ بەلدى ءدىني وقۋ ورداسىنا اينالىپ ۇلگەردى. بۇگىندە اتالعان ءبىلىم وشاعى قازىرگى كۇننىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جوعارى ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ءدىنتانۋشى, يسلامتانۋشى, اراب جانە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ اۋدارماشىسى ماماندارىن دايارلاۋمەن اينالىسادى.  وسى وقۋ ورىندارىنداعى بارلىق ءدىني, سونداي-اق, زايىرلى پاندەردى وقىتۋ باعدارلامالارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس دايىندالعان. سونىمەن قاتار, زايىرلى ءبىلىم بەرۋدىڭ بولىگى رەتىندە ەلىمىزدە التى جوعارى وقۋ ورنىندا – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۇۋ-دە, ە.بوكەتوۆ اتىن­داعى قارمۋ مەن «نۇر مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن شەت تىلدەرى جانە ىسكەرلىك كارەرا ۋنيۆەرسيتەتىندە  ءدىنتانۋ ماماندارى دايارلانادى. اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىڭ تاپسىرماسىمەن 800 ستۋدەنت – بولاشاق ءدىنتانۋشىلار مەن يسلامتانۋشىلار ءبىلىم الۋدا. ءتۇيىپ ايتقاندا, بولاشاعىن ءدىنتانۋ مەن تەولوگيالىق ىلىمدەردى زەرتتەۋگە ار­­ناعان قازىرگى جاستارعا ءوز وتان­ىن­دا كاسىبي ءبىلىم الۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى جاسالعان. بۇگىندە مەملەكەت پەن وتاندىق وقۋ ورىندارىنىڭ تاراپىنان شەت­ەلدىڭ ءدىني وقۋ ورىندارىنان وتانعا قايتىپ ورالعان قازاقستاندىق ستۋ­­دەنت­تەردىڭ ءدىني بىلىمدەرىن جال­عاس­­- تىر­ۋىن قام­­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىر­­­لەس­كەن شا­رالار قولعا الىنىپ وتىر. وسى ورايدا, ءبىز اتا-انالاردان تاعى دا بالا­لارىنىڭ شەتەلدىڭ قان­داي ءدىني ورتا­لىقتارىندا ءبىلىم الىپ جاتقانىن قاداعالاۋدى ءوتىنىپ سۇرار ەدىك. سەبەبى, مۇنىڭ جاستار مەن تۇتاس قازاقستان قوعامىنىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىگىنە ىق­پال ەتەتىن ماسەلە ەكەنىن اتاپ كور­سەتكىم كەلەدى. شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋدى ماق­سات ەتكەن جاس وتانداستارىمىزعا ايتارىم, ءدىني بىلىمگە قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى كونفەسسيالارىنىڭ باعى­تىنا ساي وقىتاتىن ءارى ولار ۇسىن­عان ەلدەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداڭىزدار.  ادەتتە, بۇلار – تەكسەرىلگەن, ءبىلىم بەرۋ مەن وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن قاداعالاۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم­شارتپەن نەگىزدەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارى. اتاپ ايتقاندا, قازىرگى كەزدە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى مەن ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ اتسالىسۋىمەن تۇركيا, مىسىر جانە رەسەيدىڭ بىرقاتار بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كەلىسىمشارت ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. – ازاماتتارىمىزدى شەتەلدە ءدى­ني ءبىلىم الۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋ­رالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قانداي ءىس-شارالار قولعا الىنۋدا؟ – ازاماتتارىمىزدى شەتەلدە ءدىني ءبىلىم مەن وزگە دە سالالاردا ءبىلىم الۋ كەزىندە اقپاراتتاندىرۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن ءدىن ىستەر كومي­تەتى 2014 جىلى «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ شەتەلگە ءبىلىم الۋعا شىعاتىن ازاماتتارىنا ارنالعان ءدىن ماسەلەلەرى بو­يىنشا جادىناما» اتتى قۇجات جاريالادى. قۇجات قازاق­ستاندىق جاستارعا شەت­ەلدە ءجۇرىس-تۇرىسىن رەتتەۋگە, ءارتۇرلى جاع­دايلاردا دۇرىس ارەكەت ەتۋ­دى ۇيرەتۋگە ارنالعان. اتاپ ايت­قاندا, جادىنامادا ازا­مات­قا شەتەلدە بولعان كەزىندە سول ەل­دىڭ مەملەكەتتىك ءتارتىبىن, زاڭدارىن, داستۇرلەرى مەن سالتىن قۇرمەتتەۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. سونىمەن بىرگە, ولارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ەكەنىن, وزىندىك مادەنيەتىمىزدىڭ, تاريحىمىز بەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ەشقانداي ەلدەن كەم ەمەس ەكەنىن ءارى ولاردى وقۋ جىلى بارىسىندا بەرىك ۇستانۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. ازاماتتارىمىز شەتەلدە بولعان كەزىندە قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعام­داستىق الدىنداعى بەدەلى مەن شەتەل­دىكتەردىڭ ەلىمىز تۋرالى ءتۇسى­نىگىن وزدەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى مەن مىنەز-قۇلقى ارقىلى قالىپتاستىراتىنىن ەش ۇمىتپاعان ءجون. سونىمەن قاتار, مەملەكەتىمىز شەتەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن جاستاردىڭ ەلىمىزدىڭ شەتەلدەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىمەن تۇراقتى بايلانىسقا شىعىپ تۇرعانىن قالايدى. شەت مەملەكەتكە بارىپ ورنالاسقاننان كەيىن ستۋدەنت ۋاقىتتى ءبىر ايدان اسىرماي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى نەمەسە كونسۋلدىعىنا كونسۋل­دىق ەسەپكە تۇرۋى كەرەك. سونى­مەن بىرگە, ديپلوماتيالىق وكىلدىك­تەرىمىزبەن مۇمكىندىگىنشە تۇراقتى بايلانىس­تا بولىپ, ولار ۇيىمداستىراتىن قوعامدىق-مادەني ءىس-شارالارعا قا­تىسۋى شارت. بۇل – وتاندىق جاڭالىقتاردان حاباردار بولۋ, تۋعان جەرمەن بايلانىس­تى ۇزبەۋ ءۇشىن ماڭىزدى. دەگەن­مەن, جادىنامانىڭ باستى ارتىقشىلىعى: وندا دەسترۋكتيۆتى ءدىني ۇيىمدار مەن اعىمدار قىزمە­تىنىڭ ادىستەرىن انىقتاۋ بەلگىلەرى كورىنىس تاپقان. ياعني, دەسترۋكتيۆتى ۇيىمدارمەن قا­تى­ناس­قا تۇسكەن ازاماتتان العاشقى بەلگىلەردى تانىپ, ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن كەلەلى كەڭەستەر بەرىلگەن. «جادىناما...» ەلدىڭ بارلىق اي­ماق­تارىنا تاراتىلعان ءارى قازاق­ستاننىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ, سونىمەن قاتار, ءبىلىم جانە عىلىم, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ رەس­مي سايتتارىندا قولجەتىمدى. سوندىق­تان, ستۋدەنتتەر مەن ولار­دىڭ اتا-انالارى جادىنامانىڭ مازمۇنىمەن تانىسىپ, كۇندەلىكتى ومىرىندە پايدالانىپ, باعىت-باع­دار ەسەبىندە قولدانعانى ءجون دەپ بىلەمىن. – شەتەلدەردە وقىپ جۇرگەن قا­زاق­ستان جاس­تارىنا قان­داي ءتى­لەك ايتار ەدىڭىز؟ – ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءبىلىمدى جاس­تارعا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان, جاستارىمىز قايدا وقىسا دا ساپالى ءبىلىم الۋعا ۇمتىل­سىن, قازاقستان ازاماتى دەگەن اسقاق اتتىڭ بەدەلىن تومەندەتپەسىن, اتا-انا مەن ەلىنىڭ ءۇمىتىن اقتاسىن دەگىم كەلەدى. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان».