“كيەلى قوبىز قۇدىرەتى”
جۋىردا سەمەيدەگى “تالانت” باسپاسىنان جەرگىلىكتى سازگەر, ونەر زەرتتەۋشىسى, پروفەسسور ورازعالي سەيىتقازىنىڭ “كيەلى قوبىز قۇدىرەتى” اتتى كولەمدى ەڭبەگى جارىق كوردى. وندا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مۋزىكا اسپابى جونىندە جانە سونىمەن ءبىرگە ورىنداۋشىلىق ءداستۇر جايىندا كەڭىنەن اڭگىمە قوزعالعان. اۆتور بۇل ەڭبەگىندە بۇرىنعى ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەگىنە, باسقا دا تاريحي, ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ كيەلى مۋزىكالىق اسپابى – قوبىزدىڭ قورقىت زامانىنان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحي جولىن عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەگەن.
ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە, سونداي-اق جالپى ونەرسۇيەر قاۋىمعا ارنالعان بۇل كىتاپ ەكى بولىمنەن تۇرادى. ونىڭ العاشقى بولىمىندە قوبىز اسپابىنىڭ شىعۋ تاريحى مەن ايگىلى قوبىزشىلار تۋرالى ءسوز بولسا, ال ەكىنشى بولىمدە قىرىققا جۋىق قوبىز سارىنىنىڭ نوتاسى بەرىلگەن. بۇل جەردە ءبىر اتاپ ايتا كەتەتىن جايت سول, ولاردى قىلقوبىزعا لايىقتاپ وڭدەگەن اۆتوردىڭ ءوزى. سولاردىڭ ىشىندە دالا دانىشپانى اتانعان شاكارىم قاجى ارقىلى بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن “قورقىت سارىنى” دا بار. كىتاپقا تەك “باقسى سارىنىنىڭ” التى ءتۇرى ەنگىزىلگەن. جاناق, شوجە, ءتۇبەك سارىندارى دا وسىندا. مۇنداعى “قىپشاق اۋەنىنىڭ” دە ءجونى بولەك. پروفەسسور-سازگەردىڭ وسى باعىتتاعى وتىز جىلدىق ەڭبەگى دىتتەگەن جەردەن شىققاندىعى بىردەن اڭعارىلادى.
ەندى اۆتور تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز. ورەكەڭ بۇگىندە امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنا باسشىلىق جاساپ كەلەدى. ونى مۇنداعى ونەرسۇيەر قاۋىم تاماشا سازگەر, بىلىكتى قوبىزشى جانە ديريجەر رەتىندە دە جاقسى بىلەدى. قوبىز سىندى كونە اسپاپ جونىندەگى بۇل باعالى باسىلىم ەسىمى سەمەي وڭىرىنە كەڭىنەن تانىمال مەتسانات, وسىنداعى “اقشىڭ” كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانبايدىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جارىق كورىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
استاناعا قاراپ بوي تۇزەگەن
اتاسۋ – ايماقتاعى ەڭ كورىكتى كەنت
ەلوردامىزداي جايناپ-قۇلپىرۋ بارشا قالالار مەن ەلدى مەكەندەرگە ۇلگىلى ءۇردىس بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى جاڭاارقا وڭىرىنەن دە بايقالار قۇبىلىس. 
اۋدان ورتالىعى – اتاسۋ ايماقتاعى ەڭ ادەمى كەنت سانالۋى سوعان ايعاق. بىلتىر 80 جىلدىعىنا وراي كوگالداندىرۋ مەن كورىكتەندىرۋگە ارنالعان كوپتەگەن يگى ءىس-شارالار اتقارىلسا, ول بيىل جالعاسىپ, كەنت ءتىپتى ساندەنە تۇسۋدە.
قاراعاندى جاقتان كىرەبەرىس سىرتقى جول اينالىمىنان كولىك ورامىنا دەيىن ۇزىندىعى 1100 مەتردەن استام جولدىڭ ەكى جاق قاپتالىنا ورناتىلعان 70 دەكوراتيۆتى جارىق شامدار ىمىرت ۇيىرىلە اينالانى سامالاداي جارقىراتادى. اباي, س.سەيفۋللين كوشەلەرىنە 2600 شارشى مەتر توسەمتاستار توسەلىپ, بورديۋرلەر قويىلدى. سارىسۋ كوشەسىندەگى جاڭا شاعىن اۋداندا 35 جەكە مەنشىك ءۇي سالۋشىلارعا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جاسالدى.
كەنتتەگى اينالما جولعا بىلتىر “قاناتتى تۇلپار” ستەللاسى ورناتىلسا, جاستار الاڭىنا, بالالار باعىنا, مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا قوس ارىستان, بارىس, بۇلاق باسىنداعى ەلىك سياقتى اڭ مۇسىندەرى وسى جىلى ورناپ, بۇلدىرشىندەردىڭ كوزقۋانىشىنا اينالدى.
استانا كۇنى قارساڭىندا اتاسۋ كەلبەتىن اشقان تاعى ءبىر بەلگى قويىلدى. باستى كوشە باسىنا التىن تۇستەس, ءسان-ساۋلەتى كۇنمەن شاعىلىسىپ, وتكەن شاقتان بولاشاققا قارىشتى قادام باسقان, جەر شارىنان عارىشقا قانات قاققان “قاناتتى بارىس” ءمۇسىنى ورناتىلدى. ونىڭ جالپى بيىكتىگى – 9 مەتر, ورىنتاعىنىڭ ءتورت قابىرعاسىندا وتكەن تاريحىمىزدان سىر شەرتەتىن ساق, سكيف قولونەرىنە نەگىزدەلگەن بوياۋمەن ايشىقتالعان ميفولوگيالىق اڭ بەينەسىندەگى بەدەرتاس الىستان كوز تارتادى. الدىنداعى الاڭقايدا دەمالۋشىلارعا ورىندىقتار قويىلعان.
جالپى, اۋداندا جىل باسىنان بەرى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى دا ارۋ قالا استاناعا ارنالىپ وتكىزىلىپ كەلەدى. ءبىلىم وشاقتارى مەن مادەني مەكەمەلەردە, كىتاپحانالاردا ەلوردامىزعا ارنالعان كەزدەسۋلەر, كورمەلەر, بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلىپ, “استانامەن بىرگە وسەمىز” اتتى اكتسيا اياسى كۇننەن-كۇنگە كەڭەيە تۇسۋدە. سونىڭ ءبىرى “تاۋەلسىزدىك” ساياباعىنداعى “تۋعان كۇنىڭمەن, استانا” اتتى شوۋ باعدارلاما مەن تەاترلاندىرىلعان قويىلىم اۋدان تۇرعىندارىن ادەمى اسەرگە بولەپ, ۇمىتىلماستاي ەستە قالدى.
بۇل ساياباق – اتاسۋلىقتاردىڭ ارقاشان سۇيسىنە تىنىعاتىن ورنى. ونىڭ ءبىر شەتىنە دالا اسحانالارى, كاۋاپحانالار مەن ساۋدا-ساتتىق ورتالىقتارى ورنالاسقان. كەلەسى بەتىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنەن جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. ەت, ءسۇت, قۇرت, ماي, ىرىمشىك, قىمىز, قايماق كوپشىلىككە ارزانداتىلعان باعامەن ساتىلادى.
ال جۇرتشىلىققا ەڭ قىزىقتىسى – مادەني باعدارلامالاردا كوركەمونەرپازدار ۇيىمدارىنىڭ كونتسەرتتەرىنە ۇلكەن جول بەرىلۋى بولىپ تابىلادى. ءان مەن كۇيگە بۇيرەكتەرى ەرەكشە بۇراتىن جەرگىلىكتى قاۋىمنىڭ سونداي-اق سپورت ونەرىنە دە اسا دەن قوياتىنى بايقالادى. سوندىقتان ويىن-ساۋىقتاردا ءبىر جاقتان اسەم اۋەندەر قالىقتاسا, ەكىنشى تۇستا بالۋاندار بەلدەسىپ, فۋتبولشىلار سايىسىپ جاتادى. استانا كۇنى مەرەكەسىندە 6 سپورتتىق شاراعا 8 كوماندا قاتىسىپ, باق سىناستى. جارىس قورىتىندىسى بويىنشا جاڭاارقا بەلگى بەرۋ جانە بايلانىس ديستانتسياسىنىڭ, جاڭاارقا ستانساسىنىڭ كۇزەت مەكەمەسىنىڭ كوماندالارى جەڭىمپازدار اتاندى. ت.مۇقاجانوۆ, ع.تۇرعامبەكوۆ, م.ىبىراەۆ, ت.جاحمەتوۆ سياقتى جىگىتتەر تالاپتى سپورتشىلار رەتىندە تانىلدى.
بارلىق جاعىنان استاناعا ۇقساۋعا ۇمتىلعان الىستاعى اتاسۋداعى بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىك وسىنداي. ءسانى مەن ساۋلەتى وسكەلەڭ ءومىر تالاپ-تالعامىنا ساي جاراسىپ جارقىراي تۇسۋدە.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى.
ء“انىم ساعان, قاراعاندى”
كەنشىلەر قالاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ءان ارقىلى تانىتۋعا ارنالعان كونكۋرستىڭ باستاپقى قورىتىندىسى شىعارىلدى. بۇدان ەكى اي بۇرىن جاريالانعان بۇل شىعارماشىلىق بايقاۋعا اۋەسقوي سازگەرلەردەن 81 ءان تۇسكەن بولاتىن. قازىلار القاسى سولاردىڭ ىشىنەن 12-ءسىن ىرىكتەپ الدى. ەندى تاڭداۋلىنىڭ تاڭداۋلىسى شاحتەر كۇنى مەرەكەسىندە بەلگىلى بولادى. وعان دەيىن راديو, تەلەديدار ارقىلى شىرقالىپ, تىڭداۋشىلار تالعامى اقتىق سىناقتا شەشۋشى داۋىس رەتىندە ەسكەرىلەدى.
قاراعاندى تۋرالى جاڭا ءان كەنشىلەر مەرەكەسى وتەتىن “شاحتەر” ستاديونىنا جينالعاندار الدىندا شىرقالاتىن بولادى.
قاراعاندى.
قىزىقتى وتكەن شارا
وتكەن اپتادا لەبياجى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – اققۋلىدا “سەگىز قىرلى اكىم كىم ەكەن؟” دەگەن تاقىرىپتا اۋىل اكىمدەرى اراسىندا بايقاۋ بولىپ ءوتتى. ماقساتى: اۋىل اكىمدەرىنىڭ رۋحاني, مادەني-ادەبي وي-ورىستەرى, انا تىلىنە, ۇلتتىق ونەرگە دەگەن قۇرمەت-تالاپتارى قانداي دارەجەدە ەكەندىگىن باعامداۋ بولدى.
اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى ۇيىمداستىرعان بۇل بايقاۋ شىنىندا قىزىقتى ءوتتى. الدىمەن اكىمدەر “اۋىلدىڭ سالەمىن” جەتكىزدى. ودان كەيىن “سۇراق-جاۋاپ”, “مەنىڭ اۋىلىم, اۋدانىم, ەلىم, جەرىم”, “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول”, “ونەرگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى” اتتى ءتورت بولىمنەن تۇراتىن بايقاۋ شارتتارىن ورىندادى. بايقاۋدىڭ “سۇراق-جاۋاپ” بولىمىندە اكىمدەر اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتتەرىنە ساي “مەملەكەتتىك قىزمەت”, “ساياسي قىزمەتشى”, “جەمقورلىققا جولاما” سياقتى سوزدەردىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن اشىپ كورسەتتى.
بۇل شارا قورىتىندىسىندا اۋىل اكىمدەرى بار ونەرلەرىن سالدى. ءان دە شىرقادى, دومبىرا دا تارتتى. ءسويتىپ, جامبىل اۋىلدىق اۋماعىنىڭ اكىمى نۇرمان ايتۋعان جەڭىمپاز اتاندى.
فاريدا بىقاي پاۆلودار وبلىسى.
اۋدان ورتالىعى – اتاسۋ ايماقتاعى ەڭ ادەمى كەنت سانالۋى سوعان ايعاق. بىلتىر 80 جىلدىعىنا وراي كوگالداندىرۋ مەن كورىكتەندىرۋگە ارنالعان كوپتەگەن يگى ءىس-شارالار اتقارىلسا, ول بيىل جالعاسىپ, كەنت ءتىپتى ساندەنە تۇسۋدە.
قاراعاندى جاقتان كىرەبەرىس سىرتقى جول اينالىمىنان كولىك ورامىنا دەيىن ۇزىندىعى 1100 مەتردەن استام جولدىڭ ەكى جاق قاپتالىنا ورناتىلعان 70 دەكوراتيۆتى جارىق شامدار ىمىرت ۇيىرىلە اينالانى سامالاداي جارقىراتادى. اباي, س.سەيفۋللين كوشەلەرىنە 2600 شارشى مەتر توسەمتاستار توسەلىپ, بورديۋرلەر قويىلدى. سارىسۋ كوشەسىندەگى جاڭا شاعىن اۋداندا 35 جەكە مەنشىك ءۇي سالۋشىلارعا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جاسالدى.
كەنتتەگى اينالما جولعا بىلتىر “قاناتتى تۇلپار” ستەللاسى ورناتىلسا, جاستار الاڭىنا, بالالار باعىنا, مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا قوس ارىستان, بارىس, بۇلاق باسىنداعى ەلىك سياقتى اڭ مۇسىندەرى وسى جىلى ورناپ, بۇلدىرشىندەردىڭ كوزقۋانىشىنا اينالدى.
استانا كۇنى قارساڭىندا اتاسۋ كەلبەتىن اشقان تاعى ءبىر بەلگى قويىلدى. باستى كوشە باسىنا التىن تۇستەس, ءسان-ساۋلەتى كۇنمەن شاعىلىسىپ, وتكەن شاقتان بولاشاققا قارىشتى قادام باسقان, جەر شارىنان عارىشقا قانات قاققان “قاناتتى بارىس” ءمۇسىنى ورناتىلدى. ونىڭ جالپى بيىكتىگى – 9 مەتر, ورىنتاعىنىڭ ءتورت قابىرعاسىندا وتكەن تاريحىمىزدان سىر شەرتەتىن ساق, سكيف قولونەرىنە نەگىزدەلگەن بوياۋمەن ايشىقتالعان ميفولوگيالىق اڭ بەينەسىندەگى بەدەرتاس الىستان كوز تارتادى. الدىنداعى الاڭقايدا دەمالۋشىلارعا ورىندىقتار قويىلعان.
جالپى, اۋداندا جىل باسىنان بەرى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى دا ارۋ قالا استاناعا ارنالىپ وتكىزىلىپ كەلەدى. ءبىلىم وشاقتارى مەن مادەني مەكەمەلەردە, كىتاپحانالاردا ەلوردامىزعا ارنالعان كەزدەسۋلەر, كورمەلەر, بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلىپ, “استانامەن بىرگە وسەمىز” اتتى اكتسيا اياسى كۇننەن-كۇنگە كەڭەيە تۇسۋدە. سونىڭ ءبىرى “تاۋەلسىزدىك” ساياباعىنداعى “تۋعان كۇنىڭمەن, استانا” اتتى شوۋ باعدارلاما مەن تەاترلاندىرىلعان قويىلىم اۋدان تۇرعىندارىن ادەمى اسەرگە بولەپ, ۇمىتىلماستاي ەستە قالدى.
بۇل ساياباق – اتاسۋلىقتاردىڭ ارقاشان سۇيسىنە تىنىعاتىن ورنى. ونىڭ ءبىر شەتىنە دالا اسحانالارى, كاۋاپحانالار مەن ساۋدا-ساتتىق ورتالىقتارى ورنالاسقان. كەلەسى بەتىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنەن جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. ەت, ءسۇت, قۇرت, ماي, ىرىمشىك, قىمىز, قايماق كوپشىلىككە ارزانداتىلعان باعامەن ساتىلادى.
ال جۇرتشىلىققا ەڭ قىزىقتىسى – مادەني باعدارلامالاردا كوركەمونەرپازدار ۇيىمدارىنىڭ كونتسەرتتەرىنە ۇلكەن جول بەرىلۋى بولىپ تابىلادى. ءان مەن كۇيگە بۇيرەكتەرى ەرەكشە بۇراتىن جەرگىلىكتى قاۋىمنىڭ سونداي-اق سپورت ونەرىنە دە اسا دەن قوياتىنى بايقالادى. سوندىقتان ويىن-ساۋىقتاردا ءبىر جاقتان اسەم اۋەندەر قالىقتاسا, ەكىنشى تۇستا بالۋاندار بەلدەسىپ, فۋتبولشىلار سايىسىپ جاتادى. استانا كۇنى مەرەكەسىندە 6 سپورتتىق شاراعا 8 كوماندا قاتىسىپ, باق سىناستى. جارىس قورىتىندىسى بويىنشا جاڭاارقا بەلگى بەرۋ جانە بايلانىس ديستانتسياسىنىڭ, جاڭاارقا ستانساسىنىڭ كۇزەت مەكەمەسىنىڭ كوماندالارى جەڭىمپازدار اتاندى. ت.مۇقاجانوۆ, ع.تۇرعامبەكوۆ, م.ىبىراەۆ, ت.جاحمەتوۆ سياقتى جىگىتتەر تالاپتى سپورتشىلار رەتىندە تانىلدى.
بارلىق جاعىنان استاناعا ۇقساۋعا ۇمتىلعان الىستاعى اتاسۋداعى بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىك وسىنداي. ءسانى مەن ساۋلەتى وسكەلەڭ ءومىر تالاپ-تالعامىنا ساي جاراسىپ جارقىراي تۇسۋدە.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى.
ء“انىم ساعان, قاراعاندى”
كەنشىلەر قالاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ءان ارقىلى تانىتۋعا ارنالعان كونكۋرستىڭ باستاپقى قورىتىندىسى شىعارىلدى. بۇدان ەكى اي بۇرىن جاريالانعان بۇل شىعارماشىلىق بايقاۋعا اۋەسقوي سازگەرلەردەن 81 ءان تۇسكەن بولاتىن. قازىلار القاسى سولاردىڭ ىشىنەن 12-ءسىن ىرىكتەپ الدى. ەندى تاڭداۋلىنىڭ تاڭداۋلىسى شاحتەر كۇنى مەرەكەسىندە بەلگىلى بولادى. وعان دەيىن راديو, تەلەديدار ارقىلى شىرقالىپ, تىڭداۋشىلار تالعامى اقتىق سىناقتا شەشۋشى داۋىس رەتىندە ەسكەرىلەدى.
قاراعاندى تۋرالى جاڭا ءان كەنشىلەر مەرەكەسى وتەتىن “شاحتەر” ستاديونىنا جينالعاندار الدىندا شىرقالاتىن بولادى.
قاراعاندى.
قىزىقتى وتكەن شارا
وتكەن اپتادا لەبياجى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – اققۋلىدا “سەگىز قىرلى اكىم كىم ەكەن؟” دەگەن تاقىرىپتا اۋىل اكىمدەرى اراسىندا بايقاۋ بولىپ ءوتتى. ماقساتى: اۋىل اكىمدەرىنىڭ رۋحاني, مادەني-ادەبي وي-ورىستەرى, انا تىلىنە, ۇلتتىق ونەرگە دەگەن قۇرمەت-تالاپتارى قانداي دارەجەدە ەكەندىگىن باعامداۋ بولدى.
اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى ۇيىمداستىرعان بۇل بايقاۋ شىنىندا قىزىقتى ءوتتى. الدىمەن اكىمدەر “اۋىلدىڭ سالەمىن” جەتكىزدى. ودان كەيىن “سۇراق-جاۋاپ”, “مەنىڭ اۋىلىم, اۋدانىم, ەلىم, جەرىم”, “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول”, “ونەرگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى” اتتى ءتورت بولىمنەن تۇراتىن بايقاۋ شارتتارىن ورىندادى. بايقاۋدىڭ “سۇراق-جاۋاپ” بولىمىندە اكىمدەر اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتتەرىنە ساي “مەملەكەتتىك قىزمەت”, “ساياسي قىزمەتشى”, “جەمقورلىققا جولاما” سياقتى سوزدەردىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن اشىپ كورسەتتى.
بۇل شارا قورىتىندىسىندا اۋىل اكىمدەرى بار ونەرلەرىن سالدى. ءان دە شىرقادى, دومبىرا دا تارتتى. ءسويتىپ, جامبىل اۋىلدىق اۋماعىنىڭ اكىمى نۇرمان ايتۋعان جەڭىمپاز اتاندى.
فاريدا بىقاي پاۆلودار وبلىسى.
