بىرلىك پەن بەرەكە باستاۋى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىندا جالپى, ادامزات تاريحىن ەتنوگەنەزدىك نا­زا­ريا تۇرعىسىنان سارالاساق, جۇمىر باستى, جۇ­لىن وزەكتى پەندەنىڭ جەر بەتى, اسپان اس­تىنداعى بۇكىل قام-قارەكەتى, ارەكەت-شار­عىسى, مۇرات-مۇعداسى ەكى ءتۇرلى, قوس ەرەكتى سيپاتتان – بىرىگۋ جانە بولەكتەنۋ ۇدەرىسىنەن قۇ­را­لاتىنىن اڭعارار ەدىك. تار قولات ۇڭگىرلەردىڭ قۇرساعىنان باسپالاي شىعىپ, مامونتتارعا تاس اتا كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن جالعاستىرۋ – ءيىن جاۋىپ, قارىن جۇباتۋ قا­مىنان وزگەگە ءالى باس قاتىرىپ ۇلگەرمەگەن ال­عاشقى ادامد­ار­دىڭ الدىندا ءبىر-بىرىنە با­يىرقالاسۋ, توبىر جيىپ, قاندىق-تۇقىمدىق جاقىن­دىقتارىنا قاراي بىرەگەي رۋ-تايپاعا بىرىگۋ مۇراتى تۇردى دەيدى عالىمدار. سول قا­ۋىمداسۋ, جازاتايىم, ستي­حيالى قۇبى­لىست­ار­عا بىرلەسە توتەپ بەرۋ اڭ­سارى بەرتىن كەلە قوعامداسۋ, ياعني گەنە­تي­كالىق تۋىستىعىنا عانا ەمەس, ەتنوستىق-اۋماقتىق بەلگىلەرىنە, مادەني-مەنتالدىق بول­مىسىنا وراي وقشاۋلانا تۇرمىس كەشۋ, ءوزارا باس قۇراپ, تىلەك جۇپتاعان الەۋمەت مۇددەسىن وزگەلەردىڭ وكتەمدىگىنەن قىزعىشتاي قورۋ مۇراتىنا ىعىسىپ ورىن بەرە باستاعانى كامىل. مىنە, باعزى زامانالاردان باستاۋ الاتىن قارا جولدىڭ ءبىر-بىرىنەن الىستاپ تا كەتپەي, ءبۇيىر دە تۇيىستىرمەي, باسىپ وزا دا قويماي تايتالاسقان قوس تابانىنداي ىدىراۋ مەن بىرىگۋ ۇدەرىسى بۇگىنگە شەيىن جەر-جاھانداعى سان ءتۇرلى حالىقتاردىڭ, ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دەربەس تۋ كوتەرىپ, ەگەمەن ەل اتانۋ, ەشكىمگە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىنا تۇرتكى بولىپ, تىكەلەي ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانىنا ءوزىمىز دە كۋامىز. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جامپوز اقىن جۇبان مولداعاليەۆ ايتقانداي, تاريحتىڭ وتكەلەگىندە “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق حالقى دا جالپى ادامزاتقا ورتاق قۇن­دى­لىق­تاردىڭ شوقتىعى – ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىن ەجەلدەن ارداق تۇتىپ, اسپانعا كو­تەردى. وسىناۋ اسىل اڭسار حالىق اراسىنا تارال­عان, بۇقارا ساناسىنا ورنىققان جىر-داس­تاندار مەن اڭىز-اپسانالارعا ارقاۋ بولىپ, بەرەكە ۇيىپ, بىرلىگى جاراسقان ماڭگىلىك مەكەن – جەرۇيىق, جيدەلى بايسىن تۇرىندە كورىنىس تاۋىپ, ءجۇزى جارقىن, ءوڭى نۇرلى كەلەشەككە جەتەلەدى. ەرتە ورتا عاسىرلاردىڭ تابالدىرىعىندا العاشقى مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەر قۇرىپ, ۇلتتى ۇيىستىرۋدى كوكسەگەن ارىستار ەل بىرلىگى, جەر تۇتاستىعى ءۇشىن “كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەگەنىن” تاسقا قاشاپ, كەلەر ۇرپاعىنا امانات-ارزۋ ەتىپ قالدىردى. اي­با­رى­مەن الەمدى تىتىرەتكەن التىن وردا يم­پە­ريا­سىنىڭ بيلەۋشىسى ءاز-جانىبەكتەن شىڭ­عىرلاۋ اتىرابىنداعى اششىباس-شاتتى سۇراپ الىپ, قازاقى تايپالاردى دەربەس قونىس­تان­دىرعان اسان (قايعى) ءسابيت ۇلى دا, توڭىرەگىن ول كەزدە شۇرات كومكەرگەن ءۇستىرتتى “ۇيىق جەر” رەتىندە تاڭداپ, تۇڭعىش ۇلتتىق مەم­لەكەت – ەسەن قازاق تۇلەيىن قۇراعان ابات تا, شايبانيدتەر بيلىگىنە مويىنسۇنباي, قازىرگى شۋ ءوڭىرىنىڭ قوزىباسىنان العاشقى قازاق ور­دا­سىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرۋگە تاۋەكەل ەتكەن جانىبەك پەن كەرەي سۇلتاندار دا قادىم زاما­نالاردان ءتىنىن ۇزاتقان يدەيا – قارا حا­لىقتىڭ باسىن قۇراپ, مەملەكەتتىلىك نى­شانىن بەركىندىرۋ اڭسارىنا ادالدىقتان تانباي ءوتتى. كوتەرگەن تۋلارىنىڭ كوككە شانشىلىپ, ەل مەرەيىنىڭ اسقاق بولۋى, وزگەلەردىڭ تابا­نىن­دا تاپتالىپ, بوداۋىندا كەتپەۋى ءۇشىن اتا-با­بالارىمىز قىلىش قايراپ, نايزا بايلاپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى شارۋاسىن شاشاۋ شىعارماي, قىمقا تىزگىن, قىل شىلبىر ادىبىمەن رەتتەپ وتىراتىن, قالىپتاسقان سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپقا نەگىزدەلگەن جول-جوسىن, زاڭ-جارعى, ەرەجە-قاعيداتتارىن ءتۇزىپ, كادەگە اسىردى. بىلگە قاعان مەن تونىكوك ابىزدىڭ ەل بيلەۋ, شەپ قۇرىپ, جورىققا شىعۋ, ىرگەلەس ۇلىس­تار­مەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ تۇزىلىكتەرىن نەگىز­دە­گەن “تۋراسى”, جان-جاقتان جاۋ انتا­لا­عان كەزەڭ – ورتا عاسىرداعى قازاق جۇر­تى­نىڭ اسكەري-جاۋىنگەرلىك ۇستىندارى مەن قىل­مىستىق-تارتىپتىك جاۋاپتىلىعىن, باس­تاپقى الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسياسىن جاپ­سار­لاعان “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى”, “قاسىم حان­نىڭ قاسقا جولى” سياقتى جوسىن جيناق­تارى, اسىرەسە, قاراپايىم حالىق, قالىڭ بۇقارا اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان بي-شەشەن­دەر­دىڭ قاتىسۋىمەن تۇزىلگەن ءاز تاۋكەنىڭ “جەتى جارعىسى” ەل باسقارۋ ىسىندەگى ورتالىق وكىمەت وكىلدەرى – حان-سۇلتانداردىڭ پارمەنىن كۇشەيتىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, پوتەستارلى بيلىك تۇتقىرلارى – قارا قىلدى قاق جارعان بي-داتقالار مەن جۇرەك جۇتقان باتىر-باعلانداردىڭ بەدەلىن اسىرىپ, مارتەبەسىن اسقاقتاتۋعا سەلكەۋسىز سەپتەستى. سونىڭ ارقاسىندا ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسىندە بۇگىنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان “مەملەكەتتىك بيلىك تارماق­تا­رى­نىڭ تەپە-تەڭدىگى مەن تەجەگىشتىگى” دەيتىن كونس­تيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق قاعيدا وزدىگىنەن, تا­بيعي-تاريحي تۇردە ورنىعىپ, ومىرشەڭ فە­نو­مەن رەتىندە قالىڭ بۇقارانى اتا-بابادان جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرىپقا, يماندىلىق-ادامگەرشىلىك شارتتارىنا نەگىزدەلگەن “جولداردى” زاڭ-جوسىنداردى سىيلاۋعا, سايىپ كەلگەندە, ەلدىك مۇرات, مەملەكەتتىك مۇددەنى قۇرمەتتەۋگە باۋلىدى. ويتكەنى, زاڭ تالابى ەسكەرىلمەسە, ءتارتىپ ورنىقپايتىنى, ال ءتارتىبى تارك ەتىلگەن ەلدە بەرەكە-بىرلىك بولمايتىنى بەلگىلى ەدى. ونىڭ ۇستىنە, ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ تۇتىنعان زاڭدارى, ەرەجە-قاعيداتتارى كىنالىنى جازعىرىپ, قىلمىستىنى جازالاۋدى ماقسات تۇتقان جوق, كەرىسىنشە, تەلىنى تەجەپ, تەنتەكتى تىياتىن گۋمانيستىك-ىزگىلىكتى پرينتسيپتەردى كولدەنەڭ تارتىپ, ايىپتىنىڭ ار-ۇياتىنا جۇك ارتتى; “تاياق ەتتەن, ءسوز سۇيەكتەن وتەدى” دەپ ۇيرەنگەن اردابول قازاق ازاماتى تۇرمە-زىن­دانسىز-اق ءبىر اۋىز ءۋالى سوزگە توقتاپ, اي­با­نا­سىن وتەدى; كەسىمدى ۋاجگە بولا كەشىرىمىن بەرىپ, الدىنا كەلسە, اتاسىنىڭ دا قۇنىن كەشتى. وكپەسى قارا قازانداي قابارتىپ, ونبەس داۋ قۋماي, ءدۇنياۋي مولشىلىقتان رۋحاني كەمەلدىكتى, احلاقتىق تازالىقتى ارتىق كوردى, ەسەسى كەتىپ بارا جاتسا دا ەسى شىقپاي, “مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى” دەگەن ادالدىق ۇستىنىن اسقاق تۇتتى. ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىكتىڭ عۇرپىنا, ادالدىق پەن ارلىلىقتىڭ ۇرقىنا تامىر بويلاتقان ءداستۇرلى قۇقىقتىق-مادەني جۇيە قازاقى قوعامدا شىنايى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرىپ, دالا پارلامەنتاريزمىنىڭ (مىسالى, حان-سۇلتاندار كەيدە بي-شەشەندەردىڭ تورەلىگىنە جۇگىنگەن; سونداي-اق, حاندىقتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسا­تىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە بۇقارا اراسىنان بوي وزدىرعان بيلەر مەن باتىرلار دا تىكەلەي اتسالىسىپ وتىرعان) ەرەكشە مودەلىن قورىتىپ شىعاردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قاراپايىم بۇقا­رانىڭ بويىنا ەركىندىك پەن ەرىكتىلىكتىڭ, بەكزاتتىق پەن دارحاندىقتىڭ قايتالانباس قاسيەتى دارىپ, “قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى” ءۇشىن جالاڭاش بارىپ, جاۋعا شابارداي ەلجاندىلىق, وتانشىلدىق سەزىمى ەرتە ءسىڭدى. اعايىن-جۇرتىن داۋعا شالدىرسا دا, جاۋعا قالدىرماعان اردا حالىقتىڭ موينىنا وتارلىق بۇعاۋى بايلانعانعا شەيىن جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن ەلىنىڭ بىرلىگىنە سىزات تۇسپەي, سان عاسىرلار وتىمىندە سۇرىپتالعان سالت-ساناسى مەن ادەت-عۇرپى, اسىرەسە, ەلدىك مۇرات پەن مەملەكەتتىك مۇددەنى تابيعي ۇيلەسىممەن ۇشتاستىرعان ءداستۇرلى قۇقىقتىق-مادەني ءدىلى بۇلجىماستان قاستەرلەنىپ كەلگەن ەدى. ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە باستالعان ورىس پاتشالارىنىڭ وتارشىل-وزبىر ساياساتى مەن كەشەگى كەڭەستىك-توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قانسوقتا ويرانى قازاق ساحاراسىنداعى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك نەگىزدەرى مەن قۇقىقتىق مادەنيەت تۇيسىگىن كەلتەسىنەن قيىپ, قۇردىمعا سۇلاتتى. كوممۋنيستىك يدەولوگيا دەموكراتيا ۇرانىن توبەسىنە كوتەرىپ, تەڭدىك پەن بىرلىكتى, باۋىرلاستىقتى كونستيتۋتسياعا باتتيتا جازىپ قويعانىمەن, ءىس جۇزىندە از ۇلتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەپ, ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىن جويىپ, ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزۋعا تىرىستى.  حالىق قامىن, ەل كەلەشەگىن قاۋزاپ, اشىق وي-پىكىر بىلدىرگەن زيالى قاۋىم وكىلدە­رى­نىڭ موينىنا “ۇلتشىل”, “كون­تر­رە­ۆوليۋ­تسيونەر” دەگەن قارعى تاعىپ, “يت­جەك­كەنگە” ايدادى نەمەسە سوتسىز-ۇكىمسىز “ۇشتىكتىڭ” قولىمەن اتىپ تاستادى. بۇقارا حالىقتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋ دارمەنى جەل وتىندە دالپىلداعان شۇبەرەك قۋىرشاقتىڭ كەيپىندە قالدى, شىن مانىندە, بۇكىل بيلىك – اتقارۋشىلىق-نيزامدىق قۇزىرەت ساپتاياققا اس قۇيىپ, سابىنا قاراۋىل قويعان, قوعامدىق نەگىزدە عانا قارەكەت ەتۋگە ءتيىستى كوممۋنيستىك پارتيا فۋنكتسيونەرلەرىنىڭ ۋىسىندا بولدى. قۇراق كورپەدەي قيمالاي قيىستىرعان كەڭەس وداعى تىگىسىنەن سوگىلىپ, تىنىنەن ىدىراعاننان كەيىن عانا دەربەس دامۋ جولىن تاڭداعان رەسپۋبليكالار ساپىندا قازاق ەلى دە ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك تۋىن قايتا كوتەرىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىگىن جالعاپ, جوعالتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ, قايتا جانداندىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. سول قۇندىلىقتاردىڭ, بىلە بىلگەنگە, ەڭ ارداقتىسى دا, اڭسارلىسى دا – ەكى مىڭجىلدىق قاتپارلى تاريحى بار قازاق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, حالقىنىڭ ازات تۇرمىسى ەدى. ءيا, التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەپ قويسا دا ەلى بوداننىڭ ەرى بوستان بولا المايتىنىن پاتشالىق رەسەيدىڭ قول استىندا بۇلقىنىپ, كەڭەس وداعىنىڭ تار نوقتاسىنا ىقتيارسىز باس سۇققان قىستالاڭ كەزەڭدەردىڭ زىلدەي اۋىر, زاردەي اششى تاجىريبەسى كوزگە شۇقىپ كورسەتتى عوي. ستاليندىك رەپرەسسيا مەن قولدان جاسالعان اشارشىلىقتىڭ, ەكىنشى جاھاندىق سوعىستىڭ قيساپسىز قۇرباندارىن سانامالاپ جاتپاعاننىڭ وزىندە, ءبىر عانا باتىس قازاقستان ولكەسى قازاقتارىنىڭ ورىس وتار­شى­لارىنا ۇدايى قارسى شىعىپ, 180 جىل بويى ۇلت-ازاتتىعى ءۇشىن ءۇزىلىسسىز كۇرەسكەنىن ەن­تسيكلوپەديالىق-حرونولوگيالىق تىزبەدەن كورە وتىرىپ, بۇگىنگى ازات تۇرمىس, بوستان ءتىر­لىگى­مىزدىڭ مىنا بىزگە وڭايلىقپەن كەلمەگەنىن باعامداي بەرۋگە بولار. ءتىپتى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جالىنى جەر-كوكتى شارپىپ, رەپرەسسيالىق-يدەولوگيالىق قىسپاق بەت قاراتپاي تۇرعان شاقتىڭ, 1942-43 جىلداردىڭ وزىندە بۇرىنعى ورال (باتىس قازاقستان) وبلىسىنىڭ فۋرمانوۆ (جالپاق­تال) اۋدانىندا تۇراتىن ءبىر توپ جاس ەل مۇراتى ەركىندىكتى كوكسەپ, “قازاق قوعامىن قۇتقارۋ” وداعىن قۇرعانى بەلگىلى. كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك نەگىزدەرى مەن كونس­تي­تۋ­تسيالىق قۇقىقتارىن نىعايتىپ, وزگەلەرمەن تەڭ دارەجەدە دامۋ جانە قارىم-قاتىناس ورناتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋىن, قوعام ءمۇ­شەلەرىنىڭ ساياسي-ازاماتتىق ەركىندىگىنە قول جەتكىزىپ, ۇلتتىق-تاريحي قۇندىلىقتاردىڭ ارداقتالۋىن ماقسات ەتكەن جاسىرىن جاستار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى, ورال مۇعالىمدەر دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى عۇبايدوللا انەسوۆتى كوممۋنيستىك قوعامنىڭ قانبالتاسى – “ۇشتىك” القاسى اتۋ جازاسىنا كەسىپ, قالعان مۇشەلەرىن – جاستارى ءالى جيىرماعا تول­ماعان 12 قازاق بوزبالاسىن ءارتۇرلى مەرزىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرىپ, “يتجەك­كەن­گە” ايدادى, كوز كورمەگەن قيىرعا جەر اۋدار­دى. تاستۇنەك قاپاستا ازاتتىقتىڭ الاۋىن تۇتاتىپ, ۇلت ەركىندىگىنە ۇمتىلعان “قازاق قوعامىن قۇتقارۋشى” جاستاردىڭ, ءتىپتى, كۇللى قازاق ءميللاتىنىڭ كوكەيىن تەسكەن اڭسار-مۇراتى تەك 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا, قازاقستان ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇنى عانا ورىندالىپ, اتا-بابانىڭ ايىقپاس مۇڭىنداي ارمان-قيالى اقيقات شىندىققا اينالدى. 1992 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ساياسي تاۋەلسىزدىگىن يەلەنگەن, دەربەس ەكونوميكالىق-الەۋ­مەتتىك ءھام مادەني دامۋ جولىن تاڭداعان ەگەمەن ەل رەتىندە قازاقستان نەگىزگى اتري­بۋتتارىن – مەملەكەتتىك تۋىن, ەلتاڭباسىن قابىلداپ, 11 جەلتوقساندا ءانۇرانىنىڭ جاڭا ءماتىنىن بەكىتتى. سول جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولدى... جالپى, تاۋەلسىز تۇرمىس, بوستان ءومىر ءۇشىن كۇرەس, شىن مانىندە, سول ساياسي تاۋەل­سىز­دىك دەكلاراتسياسىن قابىلداعان كۇنى باس­تالدى دەسەك, تاريحي شىندىققا, قاراپايىم قيسىنعا قيعاش كەلە قويماس. ويتكەنى, ەگەمەن ەل باسشىلارىنىڭ الدىندا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستىڭ سيپاتىن, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداپ, باسقارۋ-بيلىك ەتۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتتىك جۇيەسىن بەلگىلەۋ مىندەتى تۇردى. ەڭ الدىمەن, بۇگىنگىنىڭ ءراسىمى, كەلە­شەك­تىڭ قامى ءۇشىن شەشۋشى قادام بولىپ سانا­لا­تىن بۇل مىندەتتەردى ۇدەسىنە جەتكىزۋدىڭ ما­ڭىزدى قۇرالى, قادەلى تەتىگى – بۇكىل قوعامدىق قارىم-قاتىناستى رەتكە كەلتىرىپ, جونگە سالىپ وتىراتىن قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكت اتاۋلىعا التىن ارقاۋ, قىزىل وزەك بولار نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋتسياسى قاجەت ەدى. كەڭەستىك-توتاليتارلىق رەجىمنەن ميراسقا قالعان, 1978 جىلى قابىلدانىپ, جاماپ-جاسقاۋمەن كەلە جاتقان قازاق كسر-ءى نەگىزگى زاڭى­نىڭ قاعيداتتارى ەگەمەن ەلدىڭ قوعام­دىق-ساياسي جاڭارۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تالاپتارىنا سەپتەسپەك تۇرماق, بوگەسىن بولا باستادى. مىنە, سوندىقتان تاۋەلسىز قازاقستان 1993 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءوزىنىڭ العاشقى اتا زاڭىن قابىلدادى. سودان باستاپ الەمنىڭ جۇزدەن اسا مەملەكەتى رەسمي تۇردە مويىنداپ ۇلگەرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىن دەربەس ۇستانىپ, وزگەلەرمەن تەڭ قۇقىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كوشتى. بىراق, بۇرىنعى ءامىرشىل-اكىمشىل بيلىكتىڭ جۇيەسىنەن شىلبىر ۇزاتىپ كەتە الماعان, كوبىنەسە كەڭەستىك دەموكراتيا قاعيداتتارىنا بوي ۇرا بەرەتىن بۇل كونستيتۋتسيا جاڭا زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الماي جاتتى. اسىرەسە, وندا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, ولارعا ساياسي-الەۋمەتتىك مۇمكىندىك بەرۋ جولدارى, شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ ەركىن باسەكەلەستىككە, وركەنيەتتى نارىقتىق قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن وڭتايلى جولدارى مەن ءتيىمدى تاسىلدەرى, مەملەكەتتىك بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ۇسى­نىق­تى ءپىشىمى مەن باستى نىساندارى, سونداي-اق باسقارۋ سالاسىنداعى دەموكرا­تيا­لىق ينستيتۋتتاردىڭ ورنى ايقىن, جۇيەلى كورسە­تىل­مەگەن ەدى. قوعامدىق تۇرمىستىڭ سان الۋان سالا­سىنداعى وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلار اعى­مىنان كەنجەلەپ قالماي, توتىنىڭ تۇگىندەي قۇلپىرا تۇرلەنگەن ەكونوميكالىق-الەۋ­مەت­تىك, ساياسي-مادەني قارىم-قاتىناستاردى شا­شى­راتپاي ۇستاپ, شىمجىمداپ جونگە سالىپ, ۋاق­تىلى رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن قۇقىقتى قولدانۋ جانە قورعاۋ اياسىندا دا تىڭ ىزدەنىستەرگە جول اشۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ەلباسىنىڭ 1993 جىلعى 16 شىلدەدەگى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تۋرالى” جارلىعى قولدانىسقا ەنىپ, 1994 جىلعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعاننان كەيىن بايتاق ەلىمىزدە قۇقىقتىق-ساياسي جاڭارۋ, ۇزدىكسىز جەتىگۋ ۇدەرىسىنىڭ ەلەۋلى, ەكىنشى كەزەڭى قارقىن الدى. ەڭ باستىسى, 1995 جىلعى 30 تامىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ءناتي­جە­سىندە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز بولمىسىنىڭ قۇ­قىق­تىق-رەسمي بايانىنداي ءتولتۋما كونس­تي­تۋتسياسى قابىلدانىپ, ونىڭ 1-بابىنىڭ باس­تاپقى تارماعىنا “قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇ­قىقتىق جانە دەمو­كراتيالىق مەملەكەت رە­تىندە ور­نىق­تىرادى; ونىڭ ەڭ قىمبات قا­زى­نا­سى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى” ەكەندىگى ايشىقتاي جازىلدى. رەسپۋبليكا تۇرعىندارى ەلىمىزدىڭ بۇكىل قالاسى مەن اۋىلدارىنداعى 10253 سايلاۋ ۋچاسكەسىنە جاپپاي بارىپ, ءبىر كىسىدەي داۋىس بەرگەن بۇل كونستيتۋتسيا شىن مانىندە حا­لىق­تىڭ تىلەك-قالاۋىن تال بويىنا جيناقتاعان دەموكراتيالىق سيپاتتاعى قۇجاتقا اينالىپ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن بۇقارالىق بيلىكتى ۇيلەسىمدى ۇشتاستىرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى دە ونەگەلى جولى – ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەتنوستىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, قوعامنىڭ ەڭ اسىل قازىناسى – ادام مەن ازاماتتىڭ قۇ­قىق­تارى مەن تابيعي (اجىراماس) ەركىن­دىكتەرىن ساقتاۋ قاعيداسىن قادەلى قۇندىلىقتار رەتىندە مازمۇندادى. ءيا, سولاي: قوعامدىق قۇندىلىقتىڭ التىن ارقاۋى ءارى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇما باستاۋى بولىپ سانالاتىن قازاقستان حالقى وزدەرىنىڭ اڭسارلى تىلەكتەرى مەن ومىرشەڭ مۇددەلەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, اسىلدىڭ سىنىعىنداي ارداقتاۋى ءۇشىن جاسامپاز دا جارقىن ءبىتىمدى ۇستىندارعا ارقا سۇيەۋگە ءتيىس ەدى. اتاپ ايتقاندا, ولار قوعام­دىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, بۇكىل قوعام مۇشەلەرىن يگىلىككە كەنەلتەتىن ەكونوميكالىق دامۋدى, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى نىعايتىپ, مەملەكەت ومىرىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى دەموكراتيالىق جولمەن شەشۋ مۇراتىنا ادالدىقتان اينىماۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىنە ەش شەك كەلتىرگەن جوق. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­ت­ىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ, شالىمدى ستراتەگيالىق باستاماسىنىڭ ارقاسىندا دەر شاعىندا دۇنيەگە كەلگەن, كىرىسپە ءبولىم مەن 9 تاراۋ, 98 باپتان تۇراتىن 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا ادام مەن الەۋمەت مۇددەسىن, مۇرات-مۇقتاجدارىن بارىنەن جوعارى, اممەدەن اسقاق قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, سونىڭ قامى ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, پارمەنىن ارتتىرا تۇسۋىمەن ەرەكشەلەندى. اتالمىش بيلىك جۇيەسىنىڭ باستى تۇلعاسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تانىلىپ, باسقا وكىم ەتۋ تارماقتارىنان بيىك تۇرۋى دا سول ءبىر وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشىپ جاتقان بالاۋسا مەملەكەتىمىزدىڭ تابيعي ءبىتىمى مەن تاريحي بولمىسىنا بىتە قايناسىپ كەتتى. سونىڭ ارقاسىندا عانا كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ, اتا-بابادان اماناتقا قالعان ۇيىق مەكەنىمىزدىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق دەر­بەستىگىن نىعايتىپ, الەۋمەتتىك تۇراقتى­لىعىن شايقالتپاي, امان ساقتاپ قالا الدىق. “باس-باسىنا بي بولىپ, شىنار ەمەس, شي بولىپ”, ەل ىشىندەگى بيلىكتى باۋىرىنا باسىپ قالۋعا تالاسقان, اقىرى ازاماتتارىنىڭ ناقاقتان قانى توگىلىپ, قارالاي قىرعىنعا ۇشىراۋىنا ۇلاسقان, تاۋەلسىز تۇرمىسىنىڭ تۇعىرىن قوپسىتىپ, توپساسىن بوساتىپ العان كەيبىر كورشىلەس ەلدەردىڭ تالايلى تاعدىرى ءبىزدىڭ 15 جىل بۇرىنعى نيزامدىق تاڭداۋى­مىز­دىڭ – كونستيتۋتسيالىق دامۋ جولى­مىز­دىڭ دۇرىستىعىن تاعى دا ءبىر دالەلدەپ بەردى. وسى حاقىندا اڭگىمە ءوربىتىپ, پىكىر وزدىرعان ساتىمىزدە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى, 3-دارەجەلى مەملەكەتتىك زاڭ كەڭەسشىسى جاقسىلىق بايتۇقباەۆ: – سوڭعى ون جىلدىڭ اعىمىندا ەلىمىزدە زاڭدىلىق پەن كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپتىڭ سالتانات قۇرۋى كوز قۋانتىپ, كوڭىل سۇيىندىرەدى. ءتىپتى, “دەموكراتيا” دەگەن ءسوز اركىمنىڭ اۋا جايىلىپ, اۋزىنا كەلگەنىن ايتۋى, ويىنا كەلگەنىن ىستەۋى ەمەس, بۇكىل­حالىقتىق داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلدانعان كونس­تيتۋتسيا مەن زاڭ باپتارىن سىيلاپ, بۇل­جىتپاي ورىنداۋعا تىرىسۋ ەكەندىگىن تۇسىنە ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك قوي. اركىم ءوزىنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا مەم­لەكەت قامقور بولىپ, قالىپتى ءومىر ءسۇرىپ, تۇرمىس كەشۋىنە كونستيتۋتسيالىق نورمالار ار­قىلى ناقتى كەپىلدىك بەرەتىنىن ايقىن سە­زىنگەندە عانا قوعامدىق, ساياسي-الەۋمەتتىك تۇ­راقتىلىققا قاياۋ تۇسپەي, حالىق پەن بيلىكتىڭ مۇرات-ماقساتى ءبىر ارناعا توعىسىپ, ەكو­نوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋدىڭ بۇرىن­عىدان دا اسقاق, امبيتسيالىق مەجەلەرىنە قول سوزا بەرەرى ءسوزسىز, – دەپ تەرەڭنەن وي تولعاعان ەدى... راسىندا دا, ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار ءارى بۇكىل ەل اۋماعىندا تىكەلەي باسشىلىققا الىناتىن كونستيتۋتسيا نورمالارى مەن قاعيدالارى قوعامدىق قارىم-قاتىناستىڭ سان-سالاسىن رەتتەۋگە مۇعدارلى بۇكىل قۇقىق­تىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ كالليزيالىق شارپىسۋلارسىز كادەلەنۋىنە, قيسىندى دا ۇيلەسىمدى قىزمەت ەتۋىنە بەرىك نەگىز قالاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن ورنىقتىرىپ, شىنايى حالىق بيلىگىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدىڭ باياندى قۇرالىنا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. نەگىزگى بولىمدەرى مەن ارناۋلى باپتا­رىن­دا دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەت­تىك زايىرلى قوعامدى قالىپتاستىرۋدىڭ سارا باعىتتارى, اسىرەسە, جەكە ادام مەن الەۋمەتتىك توپ­تاردىڭ ەركىندىگىن, يدەولوگيالىق-ساياسي ارالۋاندىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دەموكراتيالىق ىزگى امالدارى تياناقتى مازمۇن­دالۋىنىڭ ءوزى-اق كونستيتۋتسيامىزدىڭ قۇزىرەتىن الەمدىك تالاپتار دەڭگەيىنە كوتەرىپ, ۇزاق جىلداردىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, كادەسىنە اساتىن اسا قۇندى قۇجات ەكەنىن تانىتادى. مىناۋ دۇنيەدە, ارينە, ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق, جاڭا ەسكىرىپ, ەسكى توزادى. ونىڭ ۇستىنە جاسامپاز ىستەر مەن جاڭاشىل باستامالاردىڭ تايقازانىنداي قايناپ, تابىستى ىستەردىڭ مايەگىن تاسىتقان قازاق ەلى جان-جاقتى دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ لەگىنە قوسىلۋعا جىگەرىن جانىپ, نيەتىن جۇپتاپ قانا قويعان جوق, وسى مىندەتتى ىلگەرىلەگەن سايىن ىلگەرىلەۋ ۇردىسىنە سەرپىن بەرەتىن ەلدىك مۇراتقا اينالدىردى. قۇدايعا شۇكىر, جىل وتكەن سايىن مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن نى­عايتىپ, ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتىپ, جاھاندىق قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن باتىل شەشىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى قادىرى ارتىپ, بەدەلدى قاۋىمداس­تىقتاردىڭ تورىنەن ورەلى ورىن الدى. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى ودان ءارى دامىتىپ, ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋعا – پارلامەنتتىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كوتەرىپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى باتىل دا بايىپتى باستامالارى حالىقتىڭ مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋىن مەيلىنشە قامتاماسىز ەتىپ, قوعامدىق-ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى. اسىرەسە, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 2007 جىلدىڭ 18 مامىرىندا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ اۋقىمدى دەموكرا­تيا­لىق دامۋ جولىنا نىق قادام باسقاندىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى. ەڭ الدىمەن, وتپەلى كەزەڭدە پارمەندى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى تاڭداعان مەملەكەتىمىز ەندى پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ پىشىمىندەگى ەل رەتىندە دامۋعا بەرىك نەگىز قالادى. تاۋەلسىز ەلىمىز ءتول تاريحىندا تۇڭعىش رەت ابىگەر تىرلىكسىز, الەۋمەتتىك ءسىل­كىنىسسىز مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, جۇيەلى دە تۇراقتى ىلگەرىلەۋدىڭ تولايىم ناتيجەسىن كورىپ, جەمىسىن تاتتى. جاڭارىپ, جەتىلگەن كونستيتۋتسيامىزدا جالپى ادامزاتقا ورتاق ىزگى مۇراتتاردىڭ قازاقستان حالقى ءۇشىن ەڭ جوعارى قۇندىلىقتار رەتىندە بەكىتىلۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ ءبىر بيىك بەلەسى ەكەنىن ايعاقتايدى. جاھاندىق جانە وڭىرلىك داعدارىستاردىڭ اۋىرتپالىعىن ەركىن ەڭسەرىپ شىعىپ, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ايتارلىقتاي كوتەرگەن قازاقستاننىڭ سەرپىندى دەموكرا­تيالىق دامۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلى, تۇتاسقان بىرلىگى مەن ۇيىسقان بەرەكەسىنىڭ التىن دىڭگەگى, اسىل بەرگەگى – كەمەل مازمۇندى, كەڭ تىنىستى كونستيتۋتسياسى ەكەنىن ءبىز بۇگىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. – كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحي داۋىرگە قادام باسقانىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوعامدى ىزگىلىككە باستاعان ءىرى قايراتكەر, كورنەكتى رەفورماتور ەكەنىن الەمگە تانىتتى. الىستى بولجاي, تاياۋدى تالعاي بىلەتىن ەلباسىنىڭ “اۋەلى – ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات” دەگەن ۇستانىمى ۋاقىت اعىمىندا التىن قاعيداعا اينالىپ, ەلىمىزدى قوعامدىق دامۋدىڭ وركەنيەتتى ورەسىنە جەتەلەدى. جەكە مەنشىك ينستيتۋتى كونستيتۋتسيالىق نورمامەن قورعالىپ, ادامداردىڭ وزىنشە ەڭبەك ەتۋ, ءونىم شىعارۋ مۇمكىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلگەندىكتەن, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق سالالارى دامي ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تۇر­عىن­داردىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارىپ, ەكو­نو­ميكالىق قام-قارەكەتتەن ەندى ەلدىك مۇددەگە – ساياسي جاڭارۋعا دەن قويا باستادى,– دەيدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى, باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ. 2007 جىلعى مامىرداعى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭعا سايكەس, پرەزيدەنت پەن پارلامەنت بيلىگىنە, ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنا, ءماسليحاتتار مەن پارتيالار ماسەلەسىنە قاتىستى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وڭدى وزگەرىستەردى تاراتا ايتىپ جاتپاي-اق, بۇلاردىڭ ءبارى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان ساياسي-قۇقىقتىق جاڭارۋ ەكەنىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. اسىرەسە, بۇرىنعى ماجوريتارلى جۇيەنىڭ ورنىنا پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ازاماتتاردى ساياسي-پارتيالىق داڭعازالىققا ۇرىندىرماي, ازاماتتىق سانالىلىققا, ەل تاعدىرى, مەملەكەت قامى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە باۋليتىندىعىن ءبىزدىڭ وبلىستىڭ جانعا جاعىمدى جارقىن مىسالدارىنان كورۋگە بولادى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىن 80-نەن استام ۇلتتىڭ وكىلدەرى مەكەندەپ, تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىس كەشىپ كەلەدى. ولاردىڭ باسىن قۇراپ, ۇلتتىق ماقسات-مۇددەلەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان جەرگىلىكتى ۇيىم – وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەندى مادەني-كوپشىلىك ءىس شارالارعا مۇرىندىق بولۋمەن شەكتەلمەي, ءوز ورتالارىنان قۇقىقتىق قۇزىرەتى بار وكىلدەر شىعارىپ, ەل ومىرىندەگى سان الۋان رەفورمالارعا تىكەلەي ارالاسىپ, بەلسەنە ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن باپقا سايكەس, ءماجىلىس قۇرامىنا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان توعىز دەپۋتات سايلاۋ قۇقىنىڭ بەرىلۋى ەلدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ءىس جۇزىندەگى, ناقتى تەتىگىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىك – رۋحاني اۋان, ۇلتتىق يدەال عانا ەمەس, ءبىر تۋدىڭ استىندا باس قوسقان بارشا قازاقستاندىقتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك بولمىسى, ماڭگىلىك تۇرمىس سالتى بولىپ قالا بەرۋى ءۇشىن ءبىز وسىناۋ بەرەكە-بىرلىگىمىزدىڭ قاينار باستاۋى, سارقىلماس قۋاتى – اتا زاڭىمىزدى ءاردايىم ارداق تۇتىپ, قۇرمەتپەن قاراساق دەگەن وي-مۇراتتىڭ ءوزى كوكەيدى كەرنەپ, كوڭىلگە قانات بىتىرەتىنىن ايتساڭشى, شىركىن... تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.