كەزدەسۋگە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇلىقبەك تۇماشينوۆ پەن سەرگەي پونومارەۆ, قازاقستان كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ساتىبالدى داۋلەتالين, «ەۋرازيا» ءبىرىنشى ارناسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى پولينا شيمانسكايا, س.امانجولوۆ اتىنداعى شقۋ باسقارما توراعاسى – رەكتورى مۇحتار تولەگەن جانە وزگە دە ازاماتتار قاتىستى.
جيىندا نەگىزىنەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەن 15 ناۋرىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى وتكىزۋ جايى تالقىلاندى. جالپىۇلتتىق كواليتسيا وسىمەن ون سەگىزىنشى كۇن ەل ارالاپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا اتا زاڭ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزگەن ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جەكەلەگەن وزگەرىستەردى ەمەس, ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋ جولىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا ايقىندايتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– نەبارى 13 كۇننەن كەيىن بۇكىل حالىق بولىپ مەملەكەتىمىزدىڭ الداعى كوپجىلدىق تاعدىرىن رەسمي تۇردە ايقىندايمىز. ءمان-مازمۇنى جاعىنان دا, ماقسات-مۇددەسى تۇرعىسىنان دا جاڭا كونستيتۋتسيانى شىن مانىندە «حالىقتىق» دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى ونىڭ وزەگىندە قاراپايىم ازاماتتارىمىزدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپ سۇرانىس كورىنىس تاپتى.
اتاپ ايتقاندا, ازاماتتىق قۇقىقتاردىڭ ەداۋىر كەڭەيۋى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك مۇددەلەرىنىڭ تولىق ساقتالۋى, ءىلىم-عىلىم, يننوۆاتسيا, مادەنيەت پەن جالپى رۋحانياتتىڭ سالتانات قۇرۋى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تسيفرلىق داۋىردەگى ورنى مەن وعان بەرەر جاۋابى. ايتا بەرسەك, بۇل ءتىزىم كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق 96 بابىن تۇتاس قامتيتىن جاڭالىقتارمەن جالعاسا بەرەدى, – دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى.
ا.بالاەۆانىڭ پىكىرىنشە, جاڭا اتا زاڭىمىزداعى ەڭ باستى نوۆەللا – تۇتاس قوعامنىڭ زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىككە دەگەن ۇزاق جىل بويى كۇتكەن سۇرانىسىن ەڭ جوعارعى قۇقىقتىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ.
سونداي-اق ايدا عالىمقىزى كونستيتۋتسيانىڭ ونە بويىندا ادىلەتتىلىك يدەياسى تۇرعانىن, ول اتا زاڭ ماتىنىندەگى ءاربىر جاڭا نورماعا رۋح بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– جاڭا كونستيتۋتسياداعى پروگرەسسيۆتى جاڭالىقتار تۋرالى ايتقاندا, 96 باپ پەن 312 تارماقتان تۇراتىن وسى قۇجاتتىڭ وزەگىندەگى ەڭ باستى ماسەلەنى اتاپ وتكىم كەلەدى. ول – ادىلەت يدەياسى. ءدال وسى ۇستانىم نەگىزگى زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە ايقىن كورىنىپ تۇر.
اڭگىمە جاي عانا زاڭنامالىق نورمالار تۋرالى ەمەس, بۇل – ادامداردىڭ ادىلەتتى ومىرگە دەگەن زاڭدى ءارى تابيعي سۇرانىسى تۋرالى ءسوز. ال مۇنداي ءومىردى تەك ء«ادىل زاڭدار», «جالپىعا ورتاق مويىندالعان ءتارتىپ» پەن قوعامنىڭ جوعارى رۋحاني-ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى عانا قامتاماسىز ەتە الادى. مۇنىڭ ءبارى – 2019 جىلدان بەرى, بيلىككە كەلگەن العاشقى كۇننەن باستاپ پرەزيدەنت جۇرگىزىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزىنە اينالعان قۇندىلىقتار. وسى كەزەڭ بويى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەر تەڭدىگىن تۋ ەتىپ, جاۋاپكەرشىلىك پەن ادىلەتتى ۇشتاستىرعان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسىن نىق سەنىممەن العا جىلجىتىپ كەلەدى, – دەگەن ا.بالاەۆا «ادىلەت – قۋاتتى پروگرەسسيۆتى قوعام قۇرۋ جولىندا زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن ءارى ادال ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن مەملەكەتتىڭ مورالدىق تەمىرقازىعى» دەگەن تۇجىرىمدى مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى, قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن بىردەن ايتقانىن اتاپ ءوتتى.
«الايدا ساياسي-قۇقىقتىق وي-پىكىردىڭ تاريحىن, ونداعى ءمىنسىز قوعام تۋرالى بەلگىلى يدەيالاردى تەرەڭ تۇسىنەتىن وزىق ويلى تۇلعا عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ ماسەلەلەرىمەن كوپ جىل بويى تىكەلەي اينالىسقان مەملەكەت قايراتكەرى ءارى قاراپايىم حالىققا جاقىن ادام رەتىندە پرەزيدەنت توقاەۆ بۇل قۇندىلىقتاردى اتالعان وقيعالاردان الدەقايدا بۇرىن ۇستانىپ كەلگەنى بۇگىن انىق بايقالىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ ساياسي قاعيداتتارى مەن جەكە ادام رەتىندە باستان كەشكەن ىشكى سەزىمدەرىنىڭ بۇكىل رۋحاني قىرىن ونىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنان كورە الامىز. وندا مەملەكەت باسشىسى ء«بىز 30 جىلدا قانداي جەتىستىككە جەتتىك؟», «بولاشاق ۇرپاققا قانداي ەل قالدىرامىز؟», «مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن تاعى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن بارشامىزدى تولعاندىرعان سۇراقتار توڭىرەگىندە وي تولعايدى. شىندىعىندا مەملەكەت باسشىسى وسىلايشا ەلدى وزگەرىستەرگە, ەڭ الدىمەن ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جاڭارتۋعا باستاعان قازىرگى شىنايى جاعدايلاردا دالەلى تابىلۋى قيىن سۇراقتارعا اشىق جاۋاپ بەرۋگە شاقىردى. بۇل تۇرعىدا ابستراكتىلى ۇعىمدارعا ەمەس, ادىلەت قاعيداتتارىنا سۇيەنۋ, اسىرەسە ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. پرەزيدەنت ءاربىر شەشىم قابىلداعاندا وسى قاعيداتتى باسشىلىققا الاتىنىن ايتادى», – دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ سوناۋ 2019 جىلدان بەرى ءاربىر جولداۋىندا, ءاربىر باستاماسىندا «ادىلەتتى قازاقستاندى» قۇرايىق», ء«تانى دە, جانى دا تازا قوعام قالىپتاستىرايىق», «ازاماتتارىمىز ءتارتىپتى, بيلىك زاڭدى ۇستانسىن», ء«بىلىم مەن عىلىم – قارۋ, مادەنيەت پەن رۋحانيات – قالقان بولعان مىنا زاماندا الەمنەن قالمايىق», دەپ كەلە جاتقانى دا سوندىقتان ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
ايدا بالاەۆانىڭ ايتۋىنشا, وسىنىڭ ءبارى ءبىر عانا مەملەكەتتىڭ موينىندا ەمەس, ەڭ الدىمەن سول مەملەكەتتى كۇشتى دە قۋاتتى ەتەتىن ازاماتتارىمىزدىڭ قولىندا ەكەنى انىق. سول ءۇشىن دە مەملەكەت باسشىسى «ادال ازامات» يدەياسىن قوعامنىڭ ساناسىنان وتكىزىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزۋدى مىندەت ەتىپ وتىر. ويتكەنى ادال ادام ءوز ورتاسىنىڭ ۇيتقىسى بولسا, ادال قوعام – بەرەكەلى ءومىردىڭ جارشىسى, ال ادال مەملەكەت – باياندى بولاشاقتىڭ باستى كەپىلى!
ءسوز جوق, ونىڭ ۇشار بيىگىندە ادىلەتتى, پروگرەسسيۆتى, ادام مەن ازاماتتىڭ مۇددەسىنە بەيىم زاڭ تۇر. بىراق زاڭ – كوبىنە سىرتقى قۇرىلىم عانا, جانە ول نەگىزى مىقتى بولماسا جۇمىس ىستەمەيدى. بۇل – ءومىردىڭ اكسيوماسى. سوندىقتان الدىمەن ساياسي رەفورمالار پاكەتى جۇزەگە اسىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە پرەزيدەنتتىك وكىلەت مەرزىمىن قايتا سايلانۋ قۇقىنسىز 7 جىل مەرزىمگە بەلگىلەۋ, پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋىنا تىيىم سالۋ, سايلاۋدا ماجىلىسكە پارتيالاردىڭ وتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن داۋىس شەگىن 7%-دان 5%-عا تومەندەتۋ, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋدى جەڭىلدەتۋ, «بارلىعىنا قارسى» باعانىن ەنگىزۋ سياقتى جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلدى.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا قۇرىلدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسى كۇشەيتىلدى, ونىڭ ايماقتىق وكىلدىكتەرى اشىلدى, اۋدان جانە وبلىسقا باعىنىستى قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ جانە تاعى باسقا وزگەرىستەر جۇزەگە استى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا رەفورمالاردىڭ كەڭ اۋقىمدى تىزبەگىندەگى ماڭىزدى تارماقتاردىڭ ءبىرى – ءبىرپالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ بولعانىن دا اتاپ ءوتتى. ال بۇل رەفورمانى مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۇسىنعان-دى.
– قازان ايىنىڭ باسىندا پرەزيدەنت باستاماشىلىق ەتكەن رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋ ماقساتىندا جۇمىس توبى قۇرىلدى. كەڭ اۋقىمدى تالقىلاۋعا زاڭگەر-عالىمدار, ساراپشىلار, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, e-Otinish جانە eGov پلاتفورمالارى ارقىلى ءوز ۇسىنىستارىن جولداعان ازاماتتار قاتىستى. جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قىزۋ ءارى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, كەلىپ تۇسكەن مىڭداعان ۇسىنىس جيناقتالىپ, ساراپتالىپ, جۇيەلەندىرىلدى, – دەدى ا.بالاەۆا.
ال وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ۇسىنىستاردىڭ سانى سونشالىقتى كوپ بولىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ قاجەتتىلىگى ايقىندالعانىن اتاپ ءوتتى.
– مىنە سوندىقتان, بۇگىن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاعاندا, ءبىز اۋقىمدى نەمەسە شاعىن تۇزەتۋلەر تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز. كەيبىر سىناۋشىلار ويلاعانداي, بۇل ەسكى زاڭدى جاڭاسىمەن اۋىستىرۋ ەمەس. ءتىپتى ءبىز بەلگىلى ءبىر قۇقىقتىق نەمەسە مورالدىق كاتەگوريالاردىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى دا پىكىرتالاس جۇرگىزىپ وتىرعان جوقپىز.
بىرىنشىدەن, ءسوز ەلدىڭ دامۋى تراەكتورياسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر تۋرالى. ءبىز وسى دامۋدىڭ ساپاسى جونىندە ايتىپ وتىرمىز.
ەكىنشىدەن, بۇل – ءور باسىندا تاۋەلسىزدىك ۇعىمى تۇرعان ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ماڭگىلىگى تۋرالى ءسوز. ەندى ءبىز ونى جاي قادىرلەپ قانا قويماي, نىق سەنىممەن قورعايمىز.
ۇشىنشىدەن, بۇل – جان دۇنيەسى تازا, وي-ءورىسى جوعارى, الەمدە باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جاڭا بۋىنى تۋرالى ءسوز. ولاردىڭ اجىراماس قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى قازىرگى تسيفرلىق عاسىردا عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا قۇندىلىقتارىمەن نىعايتىلعان.
قورىتا كەلگەندە, بۇل – ۇلتتىڭ قازىرگى الەمدىك تارتىپتەگى ورنىن جانە ءرولىن قايتا قاراۋ دەگەن ءسوز. بۇل تاعدىرشەشتى پروتسەسس حالقىمىزدىڭ مىڭجىلدىق تاريحىندا باسىپ وتكەن جولىنىڭ ساباقتاستىعى ارقىلى جۇزەگە اسادى.
ەڭ باستىسى بۇل يدەيالىق جەلى شاعىن توپتىڭ كابينەتىندە پايدا بولعان جوق. كەرىسىنشە, بۇكىل حالىقتىڭ كەڭ قاتىسۋىمەن اشىق ديالوگ ارقىلى قالىپتاستى, دەگەن ا.بالاەۆا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا باسشىلىعى قۇرامىندا جۇمىس ىستەۋ قۇرمەتىنە يە بولعانىن جانە جاڭا جوبا باپتارىن تالقىلاۋ بارىسىندا وتكەن قىزۋ, كەيدە ەموتسياعا تولى, بىراق ءاردايىم سىندارلى پىكىرتالاستارعا تىكەلەي قاتىسقانىن جەتكىزدى.
سونداي-اق ايدا بالاەۆا تاريحتا العاش رەت مەملەكەتتىك تىلدە, وزگە ەمەس, ءوز كونستيتۋتسيوناليست-ماماندارىمىزدىڭ قولىمەن جازىلعان قۇجاتقا قول جەتكىزگەنىمىزدىڭ دە ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى پرەزيدەنتتىڭ «ادال ازامات», «زاڭ مەن ءتارتىپ», «تازا قازاقستان» سياقتى تۇجىرىمدامالارىنان تۇرادى. سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىن ەلدىڭ اتا زاڭىنىڭ نەگىزگى اۆتورى دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. مەملەكەت باسشىسى حالىقتان تۇسكەن ءاربىر ۇسىنىستى جەكە ءوزى قاراپ, سىن-ەسكەرتپەلەردى دە نازاردان تىس قالدىرماي, جان-جاقتى سارالاپ وتىردى. سول سەبەپتى كونستيتۋتسياداعى كوپتەگەن قاعيداتتى وزگەرىستەر ونىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنىپ, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلدى, – دەدى ول.
جيىن بارىسىندا ا.بالاەۆا بۇل وڭىرگە شىعىسقازاقستاندىق اعايىننان قولداۋ سۇراپ, تەك ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ قانا ەمەس, بەرىك سەنىممەن, ناقتى ۇسىنىسپەن, ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن اقجولتاي حابارمەن كەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. بارشانى الداعى كەلە جاتقان رەفەرەندۋمدا جاڭا كونستيتۋتسيانى قولداۋعا شاقىردى. ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ وسى اتا زاڭدى قولداعاندارىن – بولاشاقتى قولداعانى, وسى اتا زاڭدى قۇرمەتتەگەندەرىن – پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەگىن سىيلاعانى دەپ بىلەتىنىن ايتتى.
جيىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى اۋقىمدى قوعامدىق ديالوگتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن, ازاماتتار مەن ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ ۇسىنىستارىنا سۇيەنە وتىرىپ ازىرلەنگەنىن ايتتى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ۇلىقبەك تۇماشينوۆ بىرقاتار ينستيتۋتتاردىڭ تاريحي ساباقتاستىعىنا جانە بيلىك ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرىنە توقتالدى. س.امانجولوۆ اتىنداعى شقۋ باسقارما توراعاسى – رەكتورى مۇحتار تولەگەن كونستيتۋتسيادا ادام دامۋىن نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىنداۋ – تەحنولوگيالىق دامۋ مەن وڭىرلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ سەكىلدى زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلەتىنىن اتىپ ءوتتى.
پىكىرتالاس بارىسىندا قاتىسۋشىلار قۇجات ەلدىڭ بولاشاعىنا ايقىن باعدار بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ماتىندە ادام كاپيتالىن دامىتۋعا, ءبىلىم مەن عىلىمعا, يننوۆاتسيالارعا, ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىككە جانە كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى مىندەتتەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ايتىلدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىق سۇراقتارىنا تولىق جاۋاپ بەرىلدى.
