بيىلعى جىل ەلىمىزدىڭ تاريحي جىلناماسىنا تاۋەلسىزدىگىمىز بەن بىرلىگىمىزدى ساقتاۋعا, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان اسا ماڭىزدى مەرەكەلەرمەن ەنگەلى وتىر. بۇل تۋرالى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «2015 جىلدى ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ, بۇگىنگى بەلەستەرىمىزدى باعالاۋ تۇرعىسىنان مەرەيلى بەلەستەر جىلى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك», – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى سياقتى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبارى دە قوعام مەن جاستار اراسىندا وتانسۇيگىشتىك سەزىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن تەرەڭدەۋىنە ىقپال ەتەتىن شارالار ەكەنى انىق. سونىڭ ىشىندە, تاريحي جادىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ, جاستارىمىزدىڭ بويىندا تاريحي سانا قالىپتاستىرۋدا, اسىرەسە, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋدىڭ ورنى بولەك ەكەندىگى داۋسىز.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىق تاريحى جونىندەگى كوپتەگەن ءىس-شارالار قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە كەڭىنەن اتاپ وتىلۋدە. م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, رەسپۋبليكا ۇكىمەتى بەكىتكەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى اياسىندا جانە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن «قازاق حاندىعى مىڭجىلدىقتار توعىسىندا: تاريحي ساباقتاستىق جانە قازىرگى كەزەڭ» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وسىنداي اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىر پاراسى. اتالمىش فورۋمنىڭ جۇمىسىنا قىتاي, گەرمانيا, قىرعىزستان, رەسەي, وزبەكستان سياقتى الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن جانە ەلىمىزگە تانىمال مامان عالىمدار قاتىسىپ, ەلىمىزدىڭ تاريحي قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى ورتاعا سالدى. بۇل عىلىمي ءماجىلىس ەلباسىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن الەمگە تانىتۋعا, قازاق ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا باعىتتالدى.
«ماڭگىلىك ەل» بۇل ءبىر عانا مەرزىمدە بولىپ وتەتىن ناۋقاندىق ۇعىم ەمەس. ونىڭ باستاۋ كوزى سوناۋ اتا-بابا ات ارىتىپ, الەمدىك دامۋعا بەت العان كەزەڭدە ۇلت كەلەشەگىنىڭ بيىك مۇراتىن, باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن رۋحاني قۇبىلىس ەكەندىگى داۋسىز. ەندەشە, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى جايلى ءسوز قوزعاعاندا بۇگىنگى تاڭداعى ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنا تاريحىمىزدان ناقتى ورىن بەرىپ, تاريحي ساباقتاستىق تۇرعىسىندا قاراعان دۇرىس بولار, ءسىرا. اينالىپ كەلگەندە ىرگەتاسى 550 جىل بۇرىن قالانىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن شاڭىراعى شايقالماعان قازاق ۇلتىنىڭ كەلەشەك دامۋىنىڭ ءتۇپ قازىعى «ماڭگىلىك ەلدىڭ» باياندىلىعىن بىلدىرسە كەرەك.
ءبىر اپتاعا سوزىلعان ەكسپەديتسيانىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى ۇلى جىبەك جولىنىڭ جامبىل وبلىسى ارقىلى وتكەن بولىگىندە جۇرگىزىلىپ, وبلىستىڭ سارىسۋ, تالاس, مويىنقۇم, شۋ اۋداندارىنىڭ جەرىن باسىپ ءوتتى. قارتالار جاسالدى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى 4 ورتاعاسىرلىق قالانىڭ, 5 حاندىق داۋىرگە جاتاتىن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ورىندارىندا بولىپ, ۇلى كوشتىڭ جولىنداعى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جەر-سۋ اتتارى مەن اڭىزداردى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اۋزىنان جازىپ الدى.
مويىنقۇم اۋدانىنداعى حانتاۋىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىق اۋزىندا ايتىلىپ كەلگەن «كەرەيدىڭ قىستاۋى», «ورتا حان تاعى» دەپ اتالاتىن تاريحي ورىندار, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر اشىلىپ, ەسەپكە الىندى. بۇل ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ باستى جاڭالىعى بولدى. سونىمەن قاتار, زەرتتەۋ كەزىندە حانتاۋىندا ورنالاسقان ءارتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردەن ساقتالعان وبالار, قورىمدار اشىلدى. سۇڭقار تاۋىنىڭ جانىنداعى بيىكتىكتە ورنالاسقان قاراۋىلتوبەنىڭ ورنى تابىلىپ, ونىڭ شۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالارمەن بايلانىستا بولعاندىعى انىقتالدى. سونىڭ ىشىندە, شۋ وزەنىنىڭ ورتاڭعى اعىسىنداعى ءشارى جانە قويشىمان قالاشىقتارى جانىبەك پەن كەرەي حاندار سالدىرعان قالالاردىڭ ورىندارى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى, ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان بۇل ەسكەرتكىشتەر قازىرگى مويىنقۇم كەنتىنىڭ باتىسىندا ورنالاسقان تۇلپارساز جازىعىنان شىعىسقا قاراي نەبارى 15 شاقىرىم جەردە جاتىر. ال, كەرەي مەن جانىبەكتىڭ كوشى تابان تىرەگەن قوزىباسى تاۋى دا وسى جەردەن الىس ەمەس. بەلگىلى عالىم م.ەلەۋوۆ بۇل قالالاردىڭ ورنىنان تابىلعان زاتتاي دەرەكتەردىڭ حV عاسىرعا جاتاتىندىعىن انىقتاعان. ولاي بولسا, ءشارى مەن قويشىماننىڭ كەرەي مەن جانىبەكتىڭ العاشقى ورداسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. تەك جازبا دەرەكتەردە ولار تۋرالى ەشقانداي مالىمەت ساقتالماعان. ەل اۋزىندا جۇرگەن اڭىز-اڭگىمەلەردە بۇل بولجامدى راستايتىن مالىمەتتەر كەزدەسەدى.
بۇرىن-سوڭدى تاريح عىلىمىندا اتى ايتىلعانىمەن, ناقتى عىلىمي دەرەكتەرمەن نەگىزدەلمەگەن «كەرەي حاننىڭ قىستاۋىن» تابۋى ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ جەمىستى بولعاندىعىنىڭ ايقىن ايعاعى. «كەرەي قىستاۋى» ورتا عاسىرلارداعى جانە حاندىق داۋىردەگى قازاق تاريحى ءۇشىن تىڭ جاڭالىق بولىپ وتىر. بۇل قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى قاراساڭىنداعى « ۇلى كوش جولىمەن» تاريحي-ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا بولعان تاريحشى-ارحەولوگتاردىڭ تاريح عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى بولارى ءسوزسىز.
قازاق تاريحىنىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق داۋىرلەردەگى تاريحىن زەرتتەۋدە جازبا دەرەكتەردىڭ ورنى ەرەكشە. وسى رەتتە مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى مالىمەتتەرى «تاريح-ي راشيديگە» دەيىن ەشبىر دەرەكتە كەزدەسپەگەن. مىنە, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى تۋرالى وسىنداي قۇندى دەرەكتى بۇگىنگە جەتكىزگەن ۇلى تاريحشى م.ح.دۋلاتي ەسىمىن يەلەنگەن تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عاجايىپ تاريحي تۇلعانىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىن قازاق جۇرتشىلىعىنا, عىلىمىنا جاقىنداتا تۇسۋدە كوپتەگەن جاقسى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنا ۇلى بابامىزدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. ۋنيۆەرسيتەتتە «دۋلاتيتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, ول 1997 جىلدان باستاپ ۇلى تاريحشىنىڭ ءومىرى مەن مۇرالارىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە, ناسيحاتتاۋعا بەلسەندى اتسالىسۋدا.
كونفەرەنتسيانىڭ قازاق حاندىعى تۋ تىككەن شۋ-تالاس وڭىرىندە, ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان تاراز جەرىندە, ونىڭ ىشىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندە العاشقى جازباشا دەرەك قالدىرعان ۇلى تاريحشى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستىرىلۋى جيىننىڭ عىلىمي-تاجىريبەلىك ءمانى مەن مازمۇنىن ارتتىرا ءتۇستى. پلەنارلىق باياندامالاردا حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى قازاق حاندىعىنىڭ ماڭىزدىلىعى تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەنىپ, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا جانە قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار جاسالدى. سولاردىڭ ىشىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس وماربەكوۆ قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ەتنوستىق نەگىزدەرى تاقىرىبىندا ءسوز قوزعادى. ول ءوز بايانداماسىندا حاندىقتىڭ قۇرىلۋىن, ونىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋ ۇدەرىسىن ايشىقتاپ ايتىپ بەردى.
ال بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە مۇراجايتانۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى لين مەيسۋن قازاق دالاسىنداعى ەجەلگى تايپالاردىڭ ءبىرى ۋچانمۋ ەلىنىڭ جادىگەرلەرى جانە تاسمولا مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى ءسوز قوزعادى. عالىم: «ءبىز جۋىردا ۋچانمۋ مادەنيەتى وڭتۇستىك قازاقستانداعى جاڭا داۋىردەن بۇرىنعى تاسمولا مادەنيەتىنە جاتاتىنى تۋرالى دەرەكتەردى بايقادىق. ۋچانمۋلار شىعىسقا قاراي موڭعول ۇستىرتىنە كوشكەن سوڭ, عۇن تاڭىرقۇتتارى الىپ وبالار تۇرعىزا باستادى. ۋچانمۋلاردىڭ شىعىسقا قاراي موڭعول ۇستىرتىنە كوشۋى عۇندارعا ورتا ازيا وركەنيەتىن جەتكىزىپ قانا قويماي, حان پاتشالىعى تۇسىنداعى قىتاي كوركەمونەرىنە دە ىقپال جاسادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
گەرمانياداعى بونن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نۇرلان كەنجەاحمەت «مۇحاممەد شايباني مەملەكەتى جانە كەرەي مەن جانىبەك قۇرعان قازاق حاندىعىنىڭ قىتاي دەرەكتەمەلەرىندە اتالۋى» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىندا: «تاريحشىلاردىڭ كوبى 1446 جىلى سىعاناقتى ابىلقايىر باسىپ العان سوڭ, بۇكىل دەشتى قىپشاق ونىڭ قول استىنا بىرىكتى دەپ پايىمدايدى. وسى ارادا ەسكەرە كەتەتىن جايت, 1428 جىلى ابىلقايىر چيمگي تۇرادا (قازىرگى رەسەيدىڭ تيۋمەن قالاسى ماڭىندا) حان تاعىنا وتىرعاننان سىعاناقتى باسىپ العانعا دەيىن ونىڭ بيلىگى باراق حاننىڭ بۇرىنعى يەلىگىنە جۇرمەگەن. ونى ماحمۇد حان بيلەگەن. وسىنى ەسكەرۋ كەرەك», – دەپ تىڭ دەرەكتەردەن حاباردار ەتتى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ ماسەلەلەرىن جاڭاشا زەردەلەپ, جاستار بويىندا وتانشىلدىق پەن پاتريوتتىق سەزىمدەرىن ارتتىرۋدىڭ, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ كەزەڭدەرىن جاڭا ادىسنامالىق, ادىستەمەلىك نەگىزدەردە عىلىمي پايىمدامالار جاساۋعا باعىتتالعان ناقتى ۇسىنىستار بەردى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ باستاماشى بولعان «مادەني مۇرا», «حالىق تاريح تولقىنىندا» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنىڭ ارقاسىندا ۇلتىمىزدىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋعا جاعداي جاسالعاندىعىن, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن شىنايى زەرتتەۋگە جول اشىلعاندىعىن ءسوز ەتتى. سونىمەن بىرگە, شىعىستانۋ ينستيتۋتى ارحەوگرافيكالىق ەكسپەديتسيالارىنىڭ شەتەل مۇراعاتتارىنان, كىتاپحانالارى مەن مۋزەيلەرىنەن تاپقان ماتەريالدارىنىڭ جاڭا دەرەككوزدەر ەكەندىگى, ولاردىڭ جاريالانۋىنىڭ الەمدىك تاريح عىلىمىنداعى ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ب.كارىباەۆ «قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان داتاسى تۋرالى تۇجىرىمدارعا تالداۋ» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلى جونىندە ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ويلارىن ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرۋدى ۇسىندى. ياعني كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاريحشى عالىمداردىڭ ورتاسىندا ءالى دە بولسا داۋ تۋعىزىپ كەلە جاتقان دەرەكتەر بار. اتاپ ايتساق, عالىمداردىڭ ءبىر توبى 1455, 1456 نەمەسە XV عاسىردىڭ 60-جىلدارى قۇرىلعان دەگەن پىكىرگە توقتاسا, ەندى ءبىرى كەرەي مەن جانىبەك حاندار 1459-1460 جىلدارى ءبولىنىپ, 1470-1471 جىلدارى حاندىق قۇردى دەگەن ماسەلەنى العا تارتادى. ال عالىمداردىڭ ءۇشىنشى توبى قازاق حاندىعى XV-XVI عاسىردىڭ ورتا شەنىندە جانە XVI عاسىردىڭ
30-40-جىلدارى قۇرىلعان دەگەن تۇجىرىمدى ۇستانىپ وتىر. عالىم جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇپ توركىنىن سارالاي كەلە, تاريحي اقيقاتقا الدەقايدا جاقىن, ءارى حاتقا تۇسكەن دەرەك تەك م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە ەكەندىگىن العا تارتتى. دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى حاندىعىمىزدىڭ ىرگەسى قالانعان ناقتى كەز 1465 جىل دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
پلەنارلىق ءماجىلىس جۇمىسى سەكتسيالىق وتىرىستاردا جالعاسىن تاپتى. ولاردا دا جوسپارعا ساي عىلىمي سالماعى بار ەلەۋلى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ناتيجەسىندە عالىمدار مىناداي ورتاق ۇسىنىستار جاساعاندى دۇرىس كوردى. ماسەلەن, قازاق حاندىعى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار باستاعان قازاقتاردىڭ سىر وڭىرىنەن شۋ وزەنى بويىنداعى قوزىباسى القابىنا دەيىن ءجۇرىپ وتكەن ۇلى كوش جولىنداعى تاريحي ورىنداردى, جەر-سۋ, ەلدى مەكەن اتتارىن عىلىمي تۇرعىدا ساراپتاۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا كولەمىندە تاريحي-ارحەولوگيالىق, مادەني-تانىمدىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە, جامبىل وبلىسى اكىمدىگى مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسى» مەكەمەسىنىڭ تىزىمىنە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قاتىستى مادەني-تاريحي ورىنداردى انىقتاۋ, ەسەپكە الۋ, تىركەۋ جولدارى قاراستىرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا بۇل ەسكەرتكىشتەرگە جول باعىتىنىڭ كورسەتكىش بەلگىلەرىن ورناتۋ ماسەلەسى قامتىلۋى ءتيىس. بۇعان قوسا تاريحشى-ارحەولوگ عالىمدار بىرىگىپ كەرەي مەن جانىبەك حاندار تۇسىنداعى العاشقى قازاق حاندىعىنىڭ ورداسى بولعان ءشارى, قويشىمان قالالارى مەن كەرەي حان قىستاۋىنىڭ ورىندارىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاريحشى مامانداردى دايىنداۋدا «قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى: دەرەكتەرى, تاريحناماسى جانە زەرتتەۋ مەتودولوگياسى» ءپانىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.
كۇنى كەشەگە دەيىن بۇرالاڭ جولدا, بۇرمالاۋعا كوپ ۇشىراعان ۇلتتىق تاريحىمىز وزگە ەلدىڭ مۇددەسى, كوزقاراسى تۇرعىسىنان جازىلدى. ەڭ وكىنىشتىسى, كوپتەگەن ءدال تاريحي دەرەكتەرگە, دالەلدەنگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, باتىل ويلار مەن تىڭ كوزقاراستارعا جول بەرىلمەدى. ەندى ءوز تىزگىنىمىز ءوز قولىمىزعا تيگەندە, ءتول تاريحىمىزدى ءوزىمىز تەرەڭدەتە زەرتتەپ, عىلىمي دالەل-دايەكپەن جازۋىمىز قاجەت. سودان سوڭ, تورتكۇل دۇنيە الدىندا ايقارا اشىپ, قالىڭ ەل مەن ۇلاعات كۇتەتىن ۇرپاعىمىزعا ناسيحاتتاپ جەتكىزۋىمىز كەرەك. سول جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان جازىلعان تاريح قازاق ۇلتىنىڭ وزىنە ماقتانىش سەزىمىن تۋعىزۋى ءتيىس, وزگە حالىقتار ءبىزدىڭ شىنايى تاريحىمىزعا قۇرمەتپەن قاراۋى قاجەت. ويتكەنى, ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ التىن دىڭگەگى ۇلتتىق تاريحىمىزدا جاتىر. ال ۇلتتىق تاريحىمىز – حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك بويتۇمارى! مىنە, سوندىقتان دا الدىمىزدا مارتەبەسى بيىك مەرەيلى مىندەتتەر تۇر.
ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى
تاراز مەملەكەتتىك
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.
جامبىل وبلىسى.
