ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات تۇتقان قازاقستان جاڭا تالاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋدى باستى مىندەت سانايدى. وسى رەتتە جەتۋگە ءتيىس نەگىزگى مەجەلەردىڭ ءبىرى – الەمدەگى بەلدى ۇيىمداردىڭ ستاندارتتارىنا ساي بولۋ. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسى ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيدە. ءتىپتى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىمىزدىڭ ءوزى كوپ جايتتان حابار بەرەدى. سونداي-اق, تاياۋدا عانا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى ءساتتى اياقتادىق. ەندى قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (ەىدۇ) بەت بۇرىپ وتىر. جارقىن بولاشاققا ۇمتىلعان ەل عانا وسىلاي بارار جەرىن ايقىنداپ, باسار قادامىن ناقتىلايدى. وسىعان وراي ءبىز ەىدۇ-نىڭ ماقساتى, الەمدەگى ورنى جانە وعان مۇشەلىككە ءوتۋدىڭ بەرەر پايداسىنا توقتالۋدى ءجون سانادىق.
باستى باعدار ايقىن
قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنى وزگەلەر قىزىعا قارايتىن دەڭگەيدە. بۇعان ەلباسىمىزدىڭ سارا ساياساتى مەن ستراتەگيالىق باعدارلامالارىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ولاردىڭ ءبىرى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى. بۇل – الەمدەگى ەڭ وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىن ايقىنداعان دامۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسى. ەكىنشىسى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋى. بۇل قۇجات ءبىزدىڭ پوستيندۋستريالدىق قوعامعا قاراي جاساعان قادامدارىمىزدىڭ «جول كارتاسى» ىسپەتتى. سەبەبى, ول بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردى ناقتىلاپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ دامۋىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزگى ينديكاتورلاردى بەكىتە تۇسەدى. وسى تۇستا ەلباسى باستى باعدار رەتىندە ەىدۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ قاعيداتتارى مەن ستاندارتتارىن پايدالانۋدى ۇسىندى. ويتكەنى, ەكونوميكالىق دامۋدا اتالعان ۇيىمنىڭ تالاپتارى جىگەرىمىزدى جانىپ, ىنتامىزدى ارتتىرا تۇسەدى. ماسەلەن, ەىدۇ-عا مۇشە ەلدەردەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) جىلدىق ءوسىمى 4 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس. دەگەنمەن, بۇل تالاپتى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن اسا قيىن دەۋگە كەلمەيدى. سونداي-اق, ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىن 30 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ دا نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
بۇگىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ وندىرەتىن ءونىمى قازاقستاننىڭ ءىجو كولەمىنىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى. جوسپار بويىنشا 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 50 پايىزدان كەم بولمايدى. الايدا, ەكونوميكانىڭ قۋات سىيىمدىلىعىن ەكى ەسەگە تومەندەتۋ قاجەت. وسى رەتتە ەڭبەك ونىمدىلىگى سىندى ماڭىزدى كورسەتكىشكە ەرىكسىز نازار اۋدارامىز. كەلتىرگەن دەرەكتەردەن العا قويعان ماقساتتارىمىزعا جوسپارلى تۇردە قادام باسىپ كەلە جاتقانىمىزدى بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, قازاقستان ەكونوميكاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى بويىنشا الەمنىڭ الدىڭعى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىردى. ال ونىڭ ءوسىمى جونىنەن وزىق 20 ەلدىڭ ىشىندەمىز. بۇل جولدا رەسەي, ءباا سىندى بىرقاتار ەلدى باسىپ وزعانىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون.
ەگەر وندەۋ ونەركاسىبى بويىنشا ەڭبەك ونىمدىلىگى تۋرالى ايتار بولساق, ءبىز ەىدۇ-داعى الدىڭعى قاتارلى ەلدەرمەن ارامىزدى ايتارلىقتاي قىسقارتا الدىق. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2008 جىلى ونىمدىلىك ەىۇد-نىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا, 29 پايىزدى قۇراعان. ال 2014 جىلى اتالعان كورسەتكىش 43 پايىزعا جەتتى.
جالپى, بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ ۇپايى تۇگەل. سەبەبى, ەلىمىز شەتەلدەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىنەن كوشباسشى ەلدەردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەكونوميكامىزعا 200 ملرد.-تان استام دوللار سالىندى. ەگەر دسۇ-عا مۇشەلىككە وتەتىنىمىزدى جانە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان شارالاردى ەسكەرسەك, بۇل تسيفردىڭ ارتا تۇسەتىنىنە ەش كۇمان جوق.
نەگىزى ەىدۇ-نىڭ ستاندارتتارى تەك ەكونوميكانى عانا قامتىمايدى. ودان بولەك, ساپالى ءبىلىم مەن ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپارات قۇرىلىمىن جاساقتاۋعا دەيىنگى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى قاراستىرادى. سول سەبەپتى دە پرەزيدەنت ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ قاتارىن دەر كەزىندە جاڭا ۇلت جوسپارىمەن تولىقتىردى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى – ەلباسىنىڭ يگى باستامالارىنىڭ بىرەگەيى. بۇل ستراتەگيا «الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ ساپىنا قوسىلۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا ناقتى ءارى تولىق جاۋاپ بەرەدى. ولاي دەيتىنىمىز, اتالعان جوسپارداعى العاشقى 15 قادام كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋعا نەگىزدەلگەن, ال 19-ى قۇقىقتىڭ جوعارىلاۋىنا ارنالعان. ستراتەگيادا يندۋستريالاندىرۋ تاقىرىبىنا دا كوپ كوڭىل بولىنگەن. ناقتى ايتساق, 35-تەن 84-ءشى قادامعا دەيىن وسى ماسەلە قامتىلادى. ال قالعان 16 قادام «بىركەلكىلىك پەن بىرلىك» جانە «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قۇرۋ» سىندى ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا جىگەر بەرۋدى كوزدەيدى.
جاھاندىق دەڭگەيدەگى ۇيىم
جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەردەن كەيىن «نە سەبەپتى ەىدۇ-نىڭ ستاندارتتارى قازاقستان ءۇشىن دامۋدىڭ نەگىزگى باعدارى بولادى؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدىلىق. بۇعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاۋاپ بەردى.
– قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر دامۋ بويىنشا ىرگەلى كورسەتكىشتەردىڭ ۇلگىسىن پاش ەتۋدە. وعان الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 60 پايىزدان استامىن وندىرەتىن 34 ەل كىرەدى. ەىدۇ-عا مۇشە بولۋدان ءۇمىتتى تاعى 6 ەل بار. ولار: برازيليا, قىتاي, ءۇندىستان, يندونەزيا, رەسەي جانە وار. بارلىق مۇشە-مەملەكەت اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جولىمەن ءجۇرىپ ءوتتى. سونداي-اق, ولار ينۆەستيتسيا, عىلىمي زەرتتەۋلەر, ەڭبەك ونىمدىلىگى, بيزنەستىڭ دامۋى جانە حالىق ءومىرىنىڭ ستاندارتى بويىنشا جوعارى كورسەتكىشتەرگە يە. ەىدۇ ەلدەرىنىڭ بولاشاق ۇزاق مەرزىمدى ديناميكاسىن قوسا العانداعى ينديكاتورى – ءبىزدىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن جاساپ جاتقان جۇمىستارىمىزدىڭ باستى باعدارى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
دەمەك, الدىمىزدا تاعى ءبىر كۇردەلى تاپسىرما تۇر. قازاقستان بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن دامۋ قارقىنىن ەكى ەسە ارتتىرۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, ەىدۇ-نىڭ مۇشە-مەملەكەتتەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرەتىن ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى الاڭى ەكەنىن جەتە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
ەندىگى كەزەكتە ۇيىمنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتىپ وتەيىك. ءار جىلداردا دامۋ قۇرىلىمى ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىراعان ەىدۇ سونىڭ ناتيجەسىندە جاھاندىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ۇيىمنىڭ تاريحى 1948 جىلدان باستالادى. ءدال وسى جىلى ەۋروپالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قۇرىلدى (ەەىۇ). جالپى, بۇل – سوعىستان كەيىنگى ەۋروپانى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتىن ارقالاعان, داعدارىستان شىعۋدى كوزدەگەن ستراتەگيالىق جوسپار ەدى. الايدا, ۋاقىت وتە ۇيىمنىڭ باعىتى مەن مىندەتتەرى كەڭەيدى. ۇدەي تۇسكەن جاھاندانۋ شارتىنا ساي بۇل مىندەتتەردى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. سوعان سايكەس 1960 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا پاريجدە ەىدۇ-نى قۇرۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلىپ, قۇجات ءبىر جىلدان كەيىن كۇشىنە ەندى.
قىزمەت اياسى كەڭەيتىلگەن ۇيىمدى قۇرۋعا اقش ۇيىتقى بولدى. سەبەبى, اق ءۇي اتلانتيكالىق بىرلىكتى نىعايتۋعا تىرىسىپ – ساياسي جانە ەۋروپا ەكونوميكاسىنا ىقپالىن ارتتىرۋ ارقىلى – ەكونوميكالىق ماقساتتاردى كوزدەدى. وسىلايشا, ەىدۇ ناتو-نىڭ ەگىزى رەتىندە قۇرىلعان ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ساياسيلانعان قۇرىلىم ەكونوميكالىق باعىتقا باسىمدىق بەرە باستادى. بۇگىنگى تاڭدا ەىدۇ جەتەكشى يندۋستريالىق ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرەتىن ورگانعا اينالدى. ال وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءتىزىمى ساياسي ۇستانىمىنا قاراماستان, ارتىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, 2010 جىلى ۇيىمعا ەستونيا, سلوۆەنيا, يزرايل جانە چيلي قابىلداندى. سونداي-اق, قازىرگى تاڭدا برازيليا, قىتاي, ءۇندىستان, رەسەي, يندونەزيا جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى ۇيىمعا مۇشە بولۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. بۇدان ەىدۇ-نىڭ شىن مانىندە عالامدىق قۇرىلىمعا اينالعانىن كورەمىز. ودان بولەك, ۇيىم قاراستىراتىن ماسەلەلەردىڭ شەڭبەرى كەڭەيىپ, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ايماقتىق دامۋ, عىلىم مەن اقپاراتتىق بايلانىستى دامىتۋ سىندى سالالار قامتىلدى. سەبەبى, بارلىق ەلدىڭ جاھاندانۋ مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىستىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانۋى – ەىدۇ-نىڭ باستى ۇستانىمى. ال بۇل ءۇشىن الەمدىك نارىقتىڭ مەيلىنشە اشىقتىعى قاجەت.
ەىدۇ قازاقستانعا نە بەرەدى؟
سوڭعى جىلدارى ەىدۇ پىكىر الماسۋ اياسىن كەڭەيتۋ ساياساتىن قارقىندى جۇرگىزۋدە. بۇدان قازاقستان دا شەت قالماق ەمەس. ەلىمىز 2011 جىلى ۇيىم قاتارىنا قوسىلۋ تۋرالى نيەت ءبىلدىردى. سودان بەرى قۇرىلىمعا مۇشە-مەملەكەتتەرمەن ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەمىز. سونداي-اق, قازىرگى تاڭدا ەىدۇ-نىڭ 12 كوميتەتى جانە 3 جاھاندىق فورۋمىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق ورناتتىق.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن, ياعني, 2013 جىلى ۇيىم كەڭەسى تاريحىندا تۇڭعىش رەت وزدەرىنە باسىم ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتا جەكەلەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار دايىنداۋدى ۇسىندى. العاشىندا وعان 15 مەملەكەت تارتىلادى دەپ جوبالاندى. دەگەنمەن, سوڭىندا تەك ءتورت ەلگە – قازاقستان, تايلاند, پەرۋ جانە ماروككوعا توقتادى.
وسىنىڭ ىشىندە ءوز ەلىمىز تۋرالى ايتىپ وتەيىك. باعدارلامادا رەفورما جۇرگىزۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى سالالارىندا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلعان. ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ جانە قازىنالىق ساياساتتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرىپ, ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتادى. سونىمەن قاتار, پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ اتاپ وتكەندەي, «ەلدىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ – قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىن الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىندا ەىدۇ مەملەكەتتەرىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋ تالپىنىسىن ايعاقتايتىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى قادام».
جالپى العاندا, ەىدۇ-مەن بەلسەندى تۇردە ىنتىماقتاسۋ قازاقستان ءۇشىن اسا ءتيىمدى. بۇل حالىقارالىق ستاندارتتار مەن تالاپتارعا سايكەس ۇلتتىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە زاڭدىق قوردى جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەدى. قازاقستان قىزمەت قۇجاتتاماسىمەن تانىسۋ ماقساتىندا ەىدۇ-نىڭ شەكسىز اقپاراتتىق رەسۋرستارىن تولىققاندى پايدالانۋعا نەمەسە كوميتەتتەر وتىرىستارىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الادى. سونداي-اق, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىسى ەكونوميكالىق دامىعان ءارى دەموكراتيالىق رەفورمانى ۇستانىپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ ساياسي بەدەلى مەن اتاق-دارەجەسىن كوتەرەدى.
ودان بولەك, بۇل بەدەلدى ۇيىممەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىنە جول اشىپ, ەڭ وزىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە, ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا جاعداي تۋعىزادى. سول سەبەپتى, ەىدۇ – قازاقستان ءۇشىن ساياسي ۇلەساقى مەن ناقتى ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بار وتە ىڭعايلى حالىقارالىق الاڭنىڭ ءبىرى.
ەلامان قوڭىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
