مارراكەش كەلىسىمى جانە موڭعوليا نارىعى
ءماجىلىس بۇل جولعى كەزەكتى جالپى وتىرىستا 1994 جىلعى 15 ساۋىردەگى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى مارراكەش كەلىسىمىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋى تۋرالى حاتتامانىڭ قوسىمشاسىنا – كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەرەكشە مىندەتتەمەلەرىنىڭ تىزبەسىنە وزگەرىستەردى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى, سونىمەن قاتار ءبىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان موڭعوليا اراسىنداعى ۋاقىتشا ساۋدا كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى.
كۇن تارتىبىندەگى اتالعان زاڭ جوبالارىن ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ تانىستىردى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, 1994 جىلعى 15 ساۋىردەگى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى مارراكەش كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاۋعا قاتىستى زاڭ جوباسى قىزمەتتەر نارىعىندا تەڭ جاعدايلاردى جانە اكىمشىلىك راسىمدەردىڭ بولجامدىلىعىن, رۇقسات قۇجاتتارىن بەرۋدىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارى مەن مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق قىزمەت كورسەتۋ نارىعىن دامىتۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ەلدەرى مەن وتاندىق جەتكىزۋشىلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر جاساۋ بويىنشا مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن.
ال ءبىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان موڭعوليا اراسىنداعى ۋاقىتشا ساۋدا كەلىسىمىنە وتكەن جىلعى 27 ماۋسىمدا مينسكىدە قول قويىلعان. كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى مەن موڭعوليا اراسىنداعى ساۋدا قاتىناستارىن دامىتۋ جانە نىعايتۋ. سونىمەن قاتار وسى كەلىسىم ارقىلى ەلىمىزدىڭ تاۋارلارىن موڭعوليا نارىعىنا شىعارۋعا قولايلى جاعداي جاسالماق.
«جاسىل» ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ وزەكتىلىگى
سونىمەن قاتار ءماجىلىس كۇن تارتىبىندەگى كەيىنگى ەكى ماسەلە – قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى, سونداي-اق تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ازاماتتىق قورعاۋ تەتىگىن قۇرۋ تۋرالى راتيفيكاتسيالىق كەلىسىمدەردى قاراپ, ءتيىستى شەشىمىن شىعاردى.
قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە 2024 جىلى 12 قاراشادا حالىقارالىق كليماتتىق COP-29 فورۋمى اياسىندا قول قويىلعان. بۇل كەلىسىم تۇراقتى جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر.
«كەلىسىمنىڭ ماقساتى – ۇزاقمەرزىمدى ءارى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, ەنەرگيا ءوندىرۋ مەن جيناقتاۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, سونداي-اق قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جاردەمدەسۋ. قۇجات اياسىندا جالپى ورناتىلعان قۋاتى 1,8 گۆت بولاتىن جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ءۇش ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە جيىنتىق قۋاتى 1,5 گۆت بولاتىن ەكى جەل ەلەكتر ستانساسىن جانە قۋاتى 300 مۆت بولاتىن ءبىر كۇن ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ.
وسى زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا بايانداما جاساعان ماجىلىستەگى ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەدىل جاڭبىرشين قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى كۇردەلى كەزەڭنەن ءوتىپ جاتقانىن ايتتى.
«ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس جىل سايىن ارتىپ كەلەدى, ال ەڭ جوعارى جۇكتەمە ساعاتتارىندا جەكەلەگەن وڭىرلەردە قۋات تاپشىلىعى بايقالادى. گەنەراتسيا قۇرىلىمىندا كومىرگە تاۋەلدىلىكتىڭ جوعارى بولۋى ەكولوگيالىق جۇكتەمەنى ارتتىرىپ قانا قويماي, ەنەرگوجۇيەنىڭ مانەۆرلىك جانە تەڭگەرىمدىك مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى. وسى جاعدايدا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ – تاڭداۋ ەمەس, وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك», دەدى دەپۋتات.
قارالىپ وتىرعان كەلىسىمدى ە.جاڭبىرشين ەلىمىزدىڭ كليماتتىق جانە ەنەرگەتيكالىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى تارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام ءارى مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان ستراتەگيالىق باعدارلارمەن ۇندەسەتىن جانە ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەتىن شەشىم ەكەنىن ايتتى.
جوبالاردى پاۆلودار, قاراعاندى جانە تۇركىستان وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. ولاردى ىسكە اسىرۋعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ جيىنتىق كولەمى 2,2 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. جالپى, ەنەرگەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان الساق, جوبالار جىل سايىن 5,7 ملرد كۆت·ساعاتتان استام «جاسىل» ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ءارى كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن جىلىنا 4,5 ملن تونناعا دەيىن قىسقارتۋعا ىقپال ەتەدى.
سونداي-اق ءماجىلىس 2024 جىلى 6 قاراشادا بىشكەكتە قويىلعان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ازاماتتىق قورعاۋ تەتىگىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. وسىلايشا, ەلىمىز تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ەلدەرىمەن توتەنشە جاعدايلار كەزىندە بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ تەتىگىنە قوسىلدى. مۇنداي مۇمكىندىككە نەگىز بولاتىن زاڭ جوباسىن جالپى وتىرىستا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى كەگەن تۇرسىنباەۆ تانىستىردى.
قۇجات مۇشە مەملەكەتتەر مەن بايقاۋشى مەملەكەتتەردىڭ, سونداي-اق باسقا دا ەلدەردىڭ اۋماعىندا تۋىنداۋى مۇمكىن تابيعي اپاتتار مەن توتەنشە جاعدايلارعا بىرلەسىپ جۇمىلۋىنا باعىتتالعان. كەلىسىمنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اپاتتار مەن توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋعا جاۋاپتى مينيسترلەر كەڭەسى, سونداي-اق تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ازاماتتىق قورعاۋ تەتىگىنىڭ حاتشىلىعى قۇرىلادى.
اۋىل ماسەلەسىن كوتەرگەن ساۋالدار
كۇن تارتىبىندە نەگىزگى ماسەلەلەر قارالىپ, تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىمى قابىلدانىپ بولعان سوڭ, دەپۋتاتتار اتقارۋشى, قۇزىرلى ورگاندارعا باعىتتالعان ساۋالدارىن جولداپ, ءبىرشاما وزەكتى ماسەلەنى قاپەرگە سالدى.
مۇقاش ەسكەندىروۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى زاڭنامالىق كەدەرگىلەر مەن ءتيىمسىز تەتىكتەر تۋراسىندا ءسوز قوزعادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەردىڭ نازارىنا جامبىل وبلىسىن ارالاۋ بارىسىندا قانىققان تۇرعىن ءۇي سالاسىنا قاتىستى بىرقاتار پروبلەمالىق ماسەلەنى جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى تۇرعىن ءۇي قورىنان ساتىپ الىنعان پاتەرلەردى وسال توپتاعى ازاماتتارعا جالدامالى باسپانا رەتىندە ۇلەستىرۋ ۇدەرىسىنە قولدانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر كەدەرگى بولىپ وتىر. قىسقاشا ايتقاندا, دەرەكتەر بازاسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناق بانكىنە» بەرىلگەلى تۇرعىنجايدى كەلىسۋ تۋرالى وتىنىشكە دەر كەزىندە جاۋاپ بەرمەۋىنە جانە كەزەكتە تىركەلگەن ازاماتتاردىڭ دەرەكتەرىنىڭ تۇزەتىلىپ جاڭارتىلماۋىنا بايلانىستى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى سوزىلىپ كەتكەن.
بۇگىندە كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان پاتەر الۋ كەزەگىنە تۇرعان 57 434 ازاماتتىڭ نەبارى 10 پايىزىنىڭ عانا دەرەگى جاڭارتىلعان. بۇعان ءتيىستى دەڭگەيدە تۇسىندىرمە جۇمىستارىنىڭ بولماۋى, كەزەكتەگىلەردىڭ ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبانى دۇرىس پايدالانباي, ۋاقتىلى قول قويا الماۋى سەبەپ بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات م.ەسكەندىروۆ ر.سكليارعا ۇسىنىستارىن جولداپ, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋىن سۇرادى.
«اۋىل» پارتياسى» فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن ماجىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى مۇشەلەرى اتىنان جيگۋلي دايراباەۆ ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنا تەڭدەي قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەنى كوتەردى. ايتۋىنشا, اتالعان ايماقتارعا بارعان 10 كۇندىك جۇمىس ساپارى بارىسىندا, اسىرەسە شالعاي اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى مامانداردىڭ تاپشىلىعىنا, جاستاردىڭ اۋىلدان ۇدەرە كوشۋىنە, ۆەتەرينارلىق سالا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە, اۋىزسۋ, كولىك, جول, جالپى اۋىلدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىنا قاتىستى سۇراقتاردى قارشا بوراتقان.
ونداعى تۇرمىستىڭ تۇرالاۋى ايرىقشا الاڭداتارلىق-اق. ال وعان فەرمەرلەرگە ارنالعان نەسيەلەۋ شارتتارىنىڭ قاتاڭدىعى, كەپىل تالاپتارىنىڭ اۋىرلىعى, قارجىنىڭ كەش ءبولىنۋى قولبايلاۋ بولىپ, جۇمىستىڭ ۋاقىتىندا جۇرگىزىلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.
«شالعاي اۋىلداردا مال باعىپ, ەگىن ەگىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى تىرەگىنە اينالعان قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ رۋحىن كوتەرۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت ەكەنىن», اتاپ وتكەن دەپۋتات اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىن دامىتۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت تاراپىنان بىرقاتار ماسەلەنى قاراستىرۋدى سۇرادى. ەڭ الدىمەن اتالعان وبلىستارعا ارنالعان ارنايى كەشەندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىن قايتا قاراپ, قاراجاتتى كوبەيتۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا ترانسفەرتتەر ءبولۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
ال «اmاnاt» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ ولجاس بەكتەنوۆكە ارتقان اماناتىن جاناربەك ءاشىمجانوۆ جەتكىزدى.
دەپۋتات ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تۇراقتى دامۋى تۇرعىسىنان جولداعان ساۋالىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ۆەتەرينارياداعى بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدەر تۋراسىندا وي قوزعادى.
ايتۋىنشا, اگرارلىق ماماندار دايارلاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بار. كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانى 2,5 ەسەگە ۇلعايعانىمەن, «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە بيورەسۋرستار» جانە «ۆەتەريناريا» ماماندىقتارى بويىنشا مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ ۇلەسى 2 ەسەگە ازايىپ, 8,5%-دان 4,2%-عا دەيىن قىسقارىپ كەتىپتى.
«بۇل ەل پرەزيدەنتىنىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن ەكونوميكاداعى باستى قوزعاۋشى كۇشتىڭ بىرىنە اينالدىرۋ جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزى رەتىندە ۆەتەرينارلىق قىزمەتتى دامىتۋ تۋرالى تاپسىرمالارىنا تىكەلەي قايشى كەلىپ وتىر», دەگەن دەپۋتات سالاداعى جاعدايدى وسىنداي كۇيگە تۇسىرگەن الەۋمەتتىك فاكتورلاردى اتادى.
«قازىرگى تاڭدا اگرارلىق جانە ۆەتەريناريالىق ماماندىقتاردا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى 52 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى, بۇل پەداگوگيكالىق جانە مەديتسينالىق باعىتتارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن. اۋىلدىق جەردەگى وتباسىلاردىڭ تابىسى تۇراقسىز. مۇنداي جاعدايدا بالالاردى قالادا وقىتۋ قيامەت-قايىم. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت اگروونەركاسىپ كەشەنىن باسىم باعىت دەپ جاريالاعانىمەن, اۋىل جاستارىنىڭ اگرارلىق ءبىلىم الۋىنا قاجەتتى جاعدايلار جاسالماي وتىر», دەدى ج.ءاجىمجانوۆ.
ءوز ساۋالىندا دەپۋتات ۇكىمەتتەن جاعدايدى وڭالتۋعا سەپتەسەتىن بىرنەشە ۇسىنىسىن ءتىزىپ بەردى. سولاردىڭ نەگىزگىسى – «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە بيورەسۋرستار» جانە «ۆەتەريناريا» باعىتتارى بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن قايتا قاراپ, گرانتتار سانىن ارتتىرۋ, اگرارلىق جانە ۆەتەريناريالىق ماماندىقتار ستۋدەنتتەرىنىڭ شاكىرتاقى مولشەرىن پەداگوگيكالىق جانە مەديتسينالىق باعىتتارداعى شاكىرتاقىلارمەن تەڭەستىرۋ.
دەپۋتات ايگۇل قۇسپان دا مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن وتە وزەكتى بولىپ وتىرعان جايتقا ۇكىمەت نازارىن اۋداردى. ول بۇگىنگى جاستاردىڭ پاتريوتتىق سانا-سەزىمىنىڭ شالا-جانسارلىعىنان كەيىنگى جىلدارى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتى جاساقتاۋ ماسەلەسى كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىنا توقتالدى. كەلەشەگىمىزگە كۇمانمەن قاراتىپ وتىرعان بۇل كەلەڭسىزدىكتى دەپۋتات ەڭ الدىمەن اسكەرگە دەيىنگى دايىندىق ءىسىنىڭ كەنجەلەپ قالعانىمەن بايلانىستىردى. وسى سالاداعى كوڭىل كونشىتپەي تۇرعان كوپ جايتتى جىپكە تىزگەندەي بايانداعان ا.قۇسپان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆاعا ءتيىستى ۇسىنىستارىن باعىتتادى.
