قولىما ماشھۇربەك امانجول ۇلى دەگەن كىسىنىڭ ارتىندا قالعان بالالارى شىعارعان “وسيەت” اتتى ولەڭ كىتابى ءتيدى. ءوزىنىڭ دۇنيە سالعانىنا وتىز جىلدان اسا ۋاقىت وتكەن كورىنەدى, ال بۇگىندە كوزى ءتىرى بولسا, ءجۇز جاساعان جانداردىڭ قاتارىن تولتىرعانداي ەكەن. بىراق پانيدەگى ءدام-تۇزى ەرتەرەك تاۋسىلعانمەن, ومىردەگى ونەگەسى مەن ولەڭ ءسوزىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولاتىنىنا ول كىسىنىڭ ازدى-كوپتى مۇراسىمەن تانىسىپ, شاڭىراعىنىڭ تۋىن جىقپاي ۇستاپ وتىرعان گۇلجيھان اپامەن ءھام ۇرپاعىمەن اڭگىمەلەسە كەلە, كوڭىلىمىز سەنگەندەي, كوزىمىز جەتكەندەي, ادەمى اسەرگە ءبولەندىك. كىتاپتىڭ اشىلار بەتىندە ارۋاق اۋناتىپ ايتىلعان ءبىر-ەكى جىلى لەبىز دە ءبىزدىڭ ماشەكەڭە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى دەسەك, ارتىق ەمەس. ماشەكەڭ قىرىق جىلداي مۇعالىم, سونىڭ ىشىندە جيىرما جىلداي مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ, تالاي ۇرپاقتى تاربيە تەزىنەن وتكىزگەن ۇلاعاتتى ۇستازدىقپەن تىرشىلىگىن تولىمدى ەتىپتى. سونىمەن بىرگە تۋمىس-تابيعاتىنان دارىعان ولەڭ-جىردى كاسىپ پەن ءناسىپ قىلماسا دا, ءومىر بويى سىر اشار جان سەرىگىنە, مۇڭداسار جۇبانىشىنا اينالدىرعانىن اڭعارامىز, قايدا جۇرسە دە دومبىراسىن قولدان تاستاماعانىن, بۇل كىسى بىرەر اۋىز ءان شىرقاماي, جانىنان جۇپتاپ سۋىرىپ سالىپ ولەڭ ايتپاي, ءماجىلىس ءسانى كەلمەگەنىن بايقايمىز. وسى قاسيەتتەرىنە وراي ءارى تاعدىردىڭ جازۋىمەن جىر الىبى جامبىل جاباەۆ پەن زامانا بۇلب ۇلى كەنەن ازىرباەۆتىڭ جاقىن تۇتقان, جاقسى كورگەن شاكىرتى بولادى.
مايدانعا اتتانىپ بارا جاتىپ: “قوش ەندى, وتار, قورداي – وسكەن ەلىم, كىر جۋىپ, كىندىگىمدى كەسكەن جەرىم” دەپ ولەڭدەتىپ جازعانىنداي, ماشھۇربەك اۋەلى ونەرپاز اعاسى كەنەنمەن ەلدەس, اۋىلداس. قازاقتىڭ ءان-جىرىنىڭ ۇشپاعىنا كەنەكەڭدەي ءبىرتۋار دارىندى شىعارعان ۇمتىل اتتى ۇلاعاتتى, قوردالى دا قاتپارلى اۋىلدىڭ تۋماسى. 1909 جىلى دۇنيەگە كەلىپتى, ياعني جامبىلدى ىزدەپ تاپقان, حاتشىسى بولعان قايراتكەر اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ قۇرداسى. اكەسى امانجول ەسكىشە وقىعان مولدا, ونان سوڭ ءۇش سايلاۋ بويى بولىس, كەيىنىرەك بي بولىپتى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە قاراعاندا, ناشارعا كوپ بولىسقان, حالىققا سىيلى, ادىلەتتى ادام بولسا كەرەك. سويتكەن اكە جاڭا وكىمەت ورناپ, زامان وزگەرىپ جاتقان 1922 جىلى, قازىلى قاريا كەزىندە دۇنيە سالادى. سوندا 13 جاستاعى ماشھۇربەك اكەسىنە داۋىس ايتقاندا ءۇش اۋىز ولەڭ جازىپ قوسادى.
باراسىڭ, اكەم, قايدا مەنى تاستاپ؟
قاسىڭدا ءالىم كەتىپ تۇرمىن قاقساپ.
تەنتەكتىك تالاي ءىستى كورسەتسەم دە,
رەنىش ەتپەۋشى ەدىڭ ەشبىر جاسقاپ.
اۋىزعا الىنىپسىڭ بالا جاستان,
جاسىنان ەل قورعاۋعا ارالاسقان,
ەل-جۇرتىڭ ادىلەتتى دەپ ايتۋشى ەدى,
ارۋاقتى, قاتارىنان اقىلى اسقان دەگەن جولدار سوزىمىزگە دالەل.
اقىندىق پەن انشىلىككە ازداپ قۇداي بەرگەن قابىلەتى بار, ونىڭ ۇستىنە الدىندا كەنەندەي ماڭدايى جارقىراعان ۇلگى بار. دەسە دە سونىڭ ءبارى قىزدى اۋىلدىڭ ماڭايىن كۇزەتكەن جاستىق-ماستىق دىردۋىنىڭ, كوكپار شاڭىنىڭ استىندا قالىپ بارا جاتقانىن بايقاعان جاقىن اعايى قاپاسبەك ەگىزباەۆ ونى 19 جاسىندا 8-ءشى اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىنا حاتشى ەتىپ العىزادى. ءار ىسكە يكەمدى قاعىلەز جىگىتتى كەلەسى جىلى شاقىرىپ الىپ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىلىعىنا ۇيعارىپ وتىرسا, كەدەي اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى: “بۇل ءبيدىڭ بالاسى” دەپ جامانداپ, الگى قىزمەتكە العىزباي قويىپتى.
وسىعان قامىققان ماشھۇربەك حاتشىلىقتى تاستاپ, مۇعالىمدىككە اۋىسادى. قولىندا ءبىلىم تۋرالى ەشقانداي قۇجات بولماسا دا, وقۋ ءبولىمى قابىلەتىنە قاراپ مەكتەپكە قابىلدايدى. وسىلايشا قىرىق جىلعا سوزىلعان ۇستازدىق ەڭبەك جولى باستالادى. اۋەل تۇستاعى حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ ناۋقانىنا دا بەلسەنە قاتىسادى. مۇعالىم بولعاننان باستاپ ءوزى دە اسىقپاي مۇقيات دايىندالىپ, پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى بىتىرەدى. ال كازپي-دە سىرتتاي وقىپ, جوعارى ءبىلىم الىپ شىعۋى كەيىنىرەك, سوعىستان كەيىنگى جىلداردا.
سوعىسقا دەيىنگى كەزەڭدەگى اتاپ ايتارلىق جاعداي سول, 1935 جىلدان باستاپ اتاقتى اقىن جامبىلدىڭ اۋىلىندا مۇعالىم بولىپ, بالا وقىتادى. اقىندىق ونەرىمەن, باسقا جاستاردان وزگەشە سال-سەرىلىگىمەن ۇلى اقىننىڭ ءىلتيپاتىنا ىلىنەدى. جاكەڭنىڭ بالالارى العاداي, تەزەكبايمەن دوس بولادى. 37-ءنىڭ سۇرگىنى شارىقتاپ, اركىمدەر ۇستالىپ جاتقان شاقتا جاكەڭ كۇندە تاڭەرتەڭ كەلىپ تەرەزەسىن قامشىسىنىڭ سابىمەن تىقىلداتىپ: ء“اي, قاسقاراۋ, امانسىڭ با, قالايسىڭ, بارسىڭ با؟” دەپ ەلدەن ەرەكشە ءماشھۇربەكتىڭ اماندىعىن ءبىلىپ, تەك سودان كەيىن عانا كوڭىلى تىنىشتالىپ, ارى قاراي ءجۇرىپ كەتەدى ەكەن. “قاسقاراۋ” دەگەنى – سول كەزدەگى داعدى بويىنشا رۋىنىڭ اتىمەن اتاعانى. قالاي دەسەك تە, ماشھۇربەك جامبىل اۋىلىندا سىيلى بولادى. جاكەڭنىڭ ءوزى باس بولىپ ەل ءىشى توي-تومالاعىنان, القالى جيىنىنان قالدىرمايدى. مەيلى, قايدا بارسىن, قاشان بولسىن, ءماجىلىستىڭ گ ۇلى – ماشھۇربەك. ولاي بولاتىن سەبەبى, كەنەنگە ءىنى بوپ كەلەتىن بۇل قاسقاراۋىڭىز ءارى اقىن, ءارى ءانشى. دومبىرامەن ءان دە سالادى, كۇي دە تارتىپ بەرەدى, ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ تا ايتادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءماشھۇربەك جاكەڭنىڭ بالاسىنداي بوپ كەتەدى, سول اۋىلداعى ەڭ تالاپتى ءارى سۇيىكتى شاكىرتى اتانادى.
جاكەڭنىڭ اسەرىمەن بولار, ءارى سول ۋاقىتتاعى كەڭ تاراعان ءداستۇر بويىنشا جيىن-تويلاردا قىز-جىگىتتىڭ قايىمداسىپ ايتىسۋ سالتىمەن ماشھۇربەك تە مۇنداي ساتتەردە ءسوز اتاسىن ولتىرمەگەن. كەگەندە گۇلبارشىن دەگەن قىزبەن, جامبىل اۋىلىنداعى ايجان, سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقاندا شۋ ستانساسىندا كەزدەسكەن مەرۋەرت دەگەن كەلىنشەكتەرمەن ىشتەگى شەردى تارقاتا سىرلاسىپ ايتىسقان كوڭىل نازدارى ءالى كۇنگە دەيىن ادەمى تارتىمدىلىعىن جوعالتپاعان. سول زامان سۋرەتىن ەلەستەتەتىن, ءماشھۇربەك پەن ايتىسۋشى كەلىنشەكتەردىڭ تاعدىر جايىنان ءارتۇرلى سىر ۇشىعىن سۋىرتپاقتايتىن, قاعازعا حاتتالىپ ساقتالعان وسىناۋ ايتىستاردىڭ قاي-قايسىسى دا كەڭىرەك ءسوز ەتىپ, باجايلاي تالداۋعا تۇرارلىقتاي. بىراق وعان ماقالامىزدىڭ كولەمى كوتەرە قويماس. تەك “قايتەيىن, الىستادىڭ ءماشھۇرىم-اي, كورىك ەدىڭ اق وتاۋدىڭ باسقۇرىنداي” دەگەن ايجان كەلىنشەكتىڭ ارماندى ءسوزدەرىنەن جىگىت سۇلتانىنىڭ سۇلباسىن تانيتىندايمىز. ال شۋ ستانساسىندا, پويىز ءبىر ساعاتقا توقتاعان ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعى مەن جەردىڭ تارلىعىنا قاراماستان تاماشا دا سيرەك ايتىس ۇلگىسى تۋعان. بۇل ايتىستىڭ سوڭىندا ماشھۇربەك:
“وي سالىپ الاۋ ءساتىڭ, كوزدىڭ قۇرتى,
قىمباتتى ەر جىگىتكە ەلى-جۇرتى.
جەڭىسپەن كەزدەسەرمىز كەشىكپەي-اق,
شارا جوق بۇزىلماسقا جاۋدىڭ شىرقى.
قوش-ساۋ بول, قۇربىم مەرۋەرت, جولىققانشا,
كىم ءبىلسىن سوزىلارىن سوعىس قانشا؟
كوڭىلىمدە ساقتالارسىڭ ۇمىتىلماي,
ەسەن-ساۋ قايتا اينالىپ توعىسقانشا”, – دەپ ەرگە ءتان سابىر-تولعامدى پاراساتپەن تۇيىندەسە, مەرۋەرتتىڭ:
“قوش بولعىڭ, قول بۇلعادىم ساسقانىمنان,
ابىروي ارىلماسىن باستارىڭنان.
جاس بوبەك قولدى بايلاپ جىبەرمەي تۇر,
بولماسا قالماس ەدىم قاستارىڭنان”, – دەۋىنەن ەر جىگىتتىڭ سوڭىنان سوعىسقا بىرگە ەرىپ كەتۋدەن تايىنبايتىن قازاق ايەلىنىڭ وجەتتىگى مەن ەلجاندىلىعى ورتتەي قاۋلاپ ەلەس بەرگەندەي. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ءماشھۇربەك امانجول ۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان ءسوز سايىستارى قازاقتىڭ اقىندار ايتىسى انتولوگياسىنان ورىن الۋعا حاقىلى ءھام لايىقتى دەۋىمىزگە ابدەن سيادى.
ماشھۇربەك ولەڭدەرىندە ونىڭ ءومىر جولىنىڭ ىزدەرى سايراپ جاتقانداي. اكەسىندەي بوپ كەتكەن جامبىل تاتەسىنىڭ ۇلى العادايمەن 1942 جىلى ءبىر لەكتە مايدانعا اتتانىپتى. “الىندىم ارمياعا يانۆاردا, تابيعات مەدەت بەرگىن شىبىن جانعا”. مۇنداعى “تابيعات” دەگەنى “قۇدايىم” دەگەن ءسوز. “تامىزدىڭ 11-ىندە بۇيرىق كەلىپ, ءجۇرگىزدى الماتىدان جاننىڭ ءبارىن”. ء“ماسكەۋدەن اتتىڭ باسىن ءبىر-اق تارتتىق, بابۋشكين قالاسىنان ورىن تاپتىق”. “مايدانعا قاراشادا جاقىن باردىق, جاۋمەنەن بەلدەسۋگە جاقىندادىق”. “بەلدەستىك قاراشانىڭ وتىزىندا, حالىق ءۇشىن قان مايداندا تۇستىك سىنعا. وق ءتيىپ ءۇش جەرىمنەن جارالانىپ, كۇندىزگى ساعات 5-تە قايتتىم تىلعا”. بۇدان سوڭ سانروتا, ءتورت ايداي گوسپيتالدا جاتىپ, تاعى دا مايدانعا قوسىلادى. “باسىلار جاۋدىڭ تاسىپ اسقاندىعى, تەنتەكتىڭ ورگە اسپايدى قاستاندىعى. تولەيدى بار بەينەتتى سوعىستاعى, ماڭگىلىك حالقىمىزدىڭ بوستاندىعى”. مايدانداعى قازاق جاسىنىڭ ءورشىل دە ورەلى ويى وسىنداي. “ۇستاپ اپ شولۋشىسىن ءجۇرگەن اڭدىپ, بوساتىپ جاۋ قولىنان كيەۆتى الدىق. شتابقا قاز-قاتار تىزگەن بويدا, تۇتقىندى قولعا تۇسكەن ايداپ باردىق”. “پولشادان قۋ نەمىستى قۋىپ شىعىپ, بوساتتىق ورتالىعى ۆارشاۆانى”. “اشىلدى اشكەرە بوپ بىلىقتارى, قيراتتىق دانتسيگتەگى گرۋپپانى”.
ماشھۇربەك مايداندا بويكۇيەزدىككە بوي الدىرمايدى. سەرگەك. شيراق. ارتتاعى ەلىن دە ۇمىتپايدى. “ەل-جۇرتىم دۇعاي سالەم بارلىعىڭا, بولمايدى جاۋعا نامىس الدىرۋعا!” دەپ ءبىر تۇيەدى. “ساعىندىم ەل-جۇرتىمنىڭ كارى-جاسىن, اعايىن, امانبىسىڭ, قارلىعاشىم؟”. ەل مەن جەرىنە ساعىنىشتى سالەم جىرلارى تولاسسىز جازىلادى. بىراق تا “قايتپايمىن جاۋ قامالىن بۇزىپ بەرمەي, وتاننىڭ شەكاراسى تۇزىكتەلمەي, تالقانداپ جاۋدى قۋىپ بەرلينگە شەك, قولىما جەڭىس تۋىن ءىلىپ كەلمەي”. ماشھۇربەك بۇل سەرتىنە دە جەتەدى.
وت كەشىپ جۇرگەن ماشھۇربەكتىڭ 1944 جىلدىڭ 5 مامىرىندا جازعان “كەنەن ءازىرباەۆقا مايداننان حات” اتتى ساعىنىشتى تولعاۋ جىرى ۇلكەن جۇرەكتىڭ ۇلاعاتتى سىرىنداي. ءۇشبۋ ولەڭ حاتتى: “اسسالاۋماعالايكۇم, كەنەن اعا, جۇيرىكسىڭ ناعىز شەشەن سوزگە دانا” دەپ باستاپ, اسىل اعانىڭ كوركەم داۋىسى مايدانداعى باۋىرلارىنىڭ قۇلاعىندا جۇرگەنىن كىشىلىك ىزەتپەن جىر ەتەدى. “اقىنسىڭ انگە شەبەر, سوزگە كەمەل, تىلەۋلەس كوپ دوستارىڭ كيگەن شينەل”, “التىننىڭ قولدا باردا قادىرى جوق, ءدال سىزدەي تۋا بەرمەس ەر ونەرلى”, – دەپ ءوزى ءومىر-ءولىم ورتاسىندا جۇرسە دە كەنەكەڭدەي سيرەك تۋار ساڭلاقتىڭ قادىرىنە جەتە ءبىلۋىنىڭ ءوزى نەتكەن ونەگە, نەتكەن عاجاپ.
اكەسىندەي بولعان جامبىل تاتەسى دۇنيەدەن ءوتتى دەگەن حاباردى ەستىگەندە 1945 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە بالاسى تەزەكبايعا كوڭىل ايتۋ ولەڭ حاتىن جولدايدى. “يماندى بولسىن اتاڭ, تەزەكبايىم, بالقىتقان شەشەن ەدى ءسوزدىڭ مايىن” دەي كەلە, “شاقىرعان ەل ۇرانىن اقساقال ەد, قالعاي-دى ارت جاعىندا ارۋاعى” دەپ ۇلكەن وي ايتىپ, يگى تىلەك قوسادى.
“جاكەڭنىڭ ءوزى ولگەنمەن, ءسوزى ولگەن جوق,
جاقسىنىڭ باتاسىن اپ كوگەرگەن كوپ.
ورنىن باس تالاپتانىپ, تەزەكبايىم,
ارتتاعى ميراسقور سەن كوڭىلگە توق.
سايراعان ساندۋعاشتاي شەشەن ەدى,
باقىتى قارتايعاندا ەسەلەندى.
ىستەگەن ەڭبەگىنە رازى بوپ,
شاقىرىپ قوس وردەندى كوسەم بەردى”, –
دەپ, جىر الىبىنىڭ اسقار بيىگىن, ادەبيەتتەگى ورىنىن دۇرىس تا ءدال پايىمداي بىلگەن سۇڭعىلالىعىن اڭعارتادى.
قىرىق بەستىڭ قاراشاسىندا قۇداي تىلەگىن بەرىپ تۋعان ەلگە, وتارعا ورالادى. جاۋدان ەلدىڭ كەگىن الىپ كەلەدى. “ساعىنعان ەل مەن جەرىن ۇلىڭ كەلدى... حالقىمنىڭ ورىندادىم تاپسىرماسىن” دەپ بايان ەتەدى. اۋىلدان ءتورت جارىم جىل كوز جازىپ, جىراق جۇرگەن ماشھۇربەك ءسويتىپ, اياۋلى مەكتەبىمەن قۋانا امانداسادى, جاسىنان ەڭبەك ەتكەن قاسيەتتى ورداسىنا قايتادان قادام باسادى. “جيناقتاپ تاربيەلىك شارالاردى, شاشىن سيپاپ, بەتىنەن سۇيە بەردىم, كوپتەن تىس ساعىنعاننان بالالاردى”... وسىلايشا جاڭادان جارقىن ءومىر باستايدى. ءبىرىنشى جارى قايتىس بولىپ, ەكىنشى ايەلى كوپ وپىق جەگىزگەن ماشھۇربەك وتارداعى تەمىر جول بويىنىڭ №29 مەكتەبىندە وزىمەن بىرگە مۇعالىم بوپ جۇرگەن جاس بويجەتكەن گۇلجيھانمەن كوڭىل جاراستىرىپ, باستارىن قوسادى. بۇل گۇلجيھاننىڭ ءوزى كەنەنگە اتالاس قارىنداس بولىپ كەلەتىندىكتەن, ارداقتى اعامەن بۇرىنعىدان دا جاقىن ارالاسىپ, ەكى ءۇيىنىڭ ءبىرى بولىپ كەتەدى. “مومىننىڭ تۇقىمىسىڭ بەرەكەلى, اعاڭىز اقىن كەنەن ەل ەرتەڭى”. جاس جارى گۇلجيھان ۇزاعىنان ءسۇيىندىرىپ, مەرەكەلى قىزىق داۋرەن سۇرگىزدى, ءوزى ايتقانداي, ءومىرلى بوبەكتەردى بىرگە تاربيەلەسىپ, ءوزىنىڭ دە, ولەڭىنىڭ دە باعىن اشتى. سول قىرقىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ماشھۇربەك اعانىڭ الدىنان وقىعان كەنەن اتانىڭ قىزى تورتكەن بۇگىندە ماشەكەڭنىڭ سول كەزدەگى كەلىستى سىر-سىمباتىن, زيفا قاسيەتتەرىن, ۇستازدىق ۇلاعاتىن, كەيىنگى جاستارعا كورسەتكەن اسەرلى ونەگەسىن سۇيىنىشپەن ەسكە الادى.
ماشھۇربەك ودان سوڭ ءدام جازىپ وتباسىمەن سوناۋ سەمەيدىڭ جارما اۋدانىنىڭ جالعىزتوبە اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ جاعدايىن كوتەرىسىپ, ءتورت-بەس جىل باسقارىپ ەڭبەك جاسايدى. بىراق سوعىستا العان جارالارى بار, دەنساۋلىعى ناشارلاۋىنا بايلانىستى 1954 جىلى جالعىزتوبەدە باۋىر باسىپ قالعان دوس-جاراندارمەن قيماي قوشتاسىپ, ءدارىگەرلەردىڭ كەڭەسىمەن الماتى ىرگەسىندەگى قاسكەلەڭ اۋدانىنا قاراستى ۇزىناعاش ستانساسىنا ات باسىن تىرەپ ورنىعادى. وسىنداعى باستاۋىش مەكتەپتى قولعا الادى. جىلما-جىل بالا سانى كوبەيگەسىن قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرار ماشەكەڭ بە, اتا-انالارمەن سويلەسىپ, اۋدان مەن وبلىس باسشىلارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ, اۋەلى جاڭا مەكتەپ ءۇيىن سالعىزدىرىپ, مەكتەپتى سەگىز جىلدىققا جوعارىلاتادى. كەيىن وسىندا سوۆحوز ورناعاندا بالا سانى كۇرت كوبەيگەندە مەكتەپ ديرەكتورى ءماشەكەڭنىڭ قامشىلاۋىمەن ورتا مەكتەپ اشىلادى. ىنتىماقتى مۇعالىمدەر ۇجىمىن جاساقتاپ, ۇلگىلى ءبىلىم ورداسىنا اينالدىرادى. الپىسقا تولىپ مەكتەپپەن قوشتاسقاندا: “كوپ تەنتەكتىڭ تۇزەدىم كوزقاراسىن, باۋلىدىم بولاشاقتىڭ بەل بالاسىن” دەپتى. بۇل دا راس ەدى. قازىرگى ەل تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعاندار قىرىق جىل ۇستازدىق ەتكەن ماشەكەڭدەردىڭ ءشاكىرتتەرى ەمەس دەپ كىم ايتار. ءيا, “ەڭبەك ەتتىم 40 جىل – از با, كوپ پە؟ كوپ ايتىستىم ومىرمەن جەكپە-جەكتە. عالىم بوپتى شاكىرتىڭ دەسە بىرەۋ, قۋانامىن جەتكەندەي توبەم كوككە” دەگەن ۇستاز اقىننىڭ شىنايى جان سىرى شىنىمەن دە كوڭىلىمىزدى تولقىتقانداي.
سونىمەن, 1969 جىلدان باستاپ: “جاس جەتتى, دەنساۋلىق جوق, دەمالايىن, تاپسىرىپ ەندىگىنى گۇلجيھانعا” دەپ ماشەكەڭ مەكتەبىمەن مۇڭايا قوشتاسسا دا, ومىردە وپتيميست بولادى. بويداعى سىرقاتىنا بوي بەرمەيدى. ۋايىمدى ماڭايىنا جولاتپايدى. اۋىل-ايماعىنىڭ ءتىرشىلىگىنەن قول ۇزبەيدى. اقىلمان اقساقال, ەل اعاسى بولادى. ەسكى جولداس ولەڭى مەن دومبىراسى ءوزىنىڭ عانا ەمەس, جۇرتىنىڭ دا كوزايىمى بولا بەرەدى. ابزال ازامات ءشارىپجان شاتەنوۆ باسقارعان “كۇرتى” كەڭشارىنداعى كەلەلى ىستەرگە قۋانىپ, ونىڭ ون جىلدىق تويىنا ءسۇيىنىشتى جىر تولعايدى. ەندى ءبىر ءسات سول كەزدەگى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ارقالى ازامات اسانباي اسقاروۆ كۇرتى اۋدانىنا كەلگەندە: “مۇباراك جايلى بولسىن كەلگەندەرىڭ, سىزدەرسىز ميات تۇتىپ سەنگەندەرىم. كوز سالىپ كومەگىڭدى بەرىپ قايتساڭ, ءتىلەيدى ءتىلەۋىڭدى جۇرگەن جەرىڭ” دەپ ەلدەگى ورەن-جاراننىڭ اتىنان ولەڭدەتە قارسى العانى دا ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك. ەندى بىردە ۇزىناعاشتاعى ۇقىپسىزدىقتاردى سىن ساداعىنا الىپ: “وسەر ەل, وسەك پەنەن اياڭدى قوي, سىزدەرگە كەرەكتىسى اقىل مەن وي” دەپ اقساقالدىق ناسيحات ايتۋى ماشەكەڭ جىرىندا جاعىمدى جاراسىم تاپقان.
“كوپ كورگەن تاريح سىنىن قازاق حالقى, جايىلدى شەتەلگە دە اتاق-داڭقى”, “الماتى انامىزداي تۋعان جەرىم, توپتادى ماڭايىنا قازاق ەلىن”, “ۇستىندە استانانىڭ جەلبىرەيدى, قازاقتىڭ اسپانعا ورلەپ ەلدىك تۋى” دەپ كەلەتىن سوناۋ كەڭەس كەزىندەگى وتانشىل, قازاقشىل شۋماقتارى, قازاقستانى مەن ارۋ الماتىسىن ماقتان تۇتقان رۋحى بيىك ولەڭدەرى ءماشھۇربەكتىڭ اقىندىعىن دا, ازاماتتىعىن دا, ۇلتجاندىلىعىن دا ايعاقتاپ تۇرعانداي. ال, “وسيەت” اتتى ۇزاق عاقليا تولعاۋىنان كادىمگى ۇلكەن ماشەكەڭنىڭ – قازاقتىڭ قازىنالى داناگويى ءماشھۇر-ءجۇسىپ اتامىزدىڭ ۇلى سارىنى قۇلاعىمىزعا كەلگەندەي بولادى.
“جاقسىنىڭ ءسوزى بالداي تامشىلاعان,
جۇيرىكتە باعا بولماس قامشىلاعان.
جاماننىڭ لاس جۇرەگى تازارمايدى,
سۋىنداي ەسكى قۇدىق ارشىلماعان.”
ءيا, اعامىز ماشھۇربەك اتىن تەككە الىپ جۇرمەگەن ەكەن. جامبىل تاتەسىنىڭ 125 جىلدىعىندا ەلدەن ەرەك قۋانىپ:
“جاسىڭنان جۇرتقا ءمالىم اقىن داڭقىڭ,
كەلتىردىڭ سۇلۋ سوزبەن جىردىڭ شارتىن.
الىبى كوركەم ءسوزدىڭ دەپ اتانىپ,
تاريحتا ماڭگى قالدى جامبىل اتىڭ.
وتاننىڭ سايراندادىڭ القاسىندا,
ونەردەن ورەن جۇيرىك شارشاسىن با؟
جايىلدى اسىل ءسوزىڭ شارتاراپقا,
جىرىڭدى سۇيگەن حالقىڭ ارقاسىندا”, –
دەپ ۇدەمەلەتە شالقىپ, شابىتتانا جىرعا قوسىپ شىعىس گومەرىنىڭ شىن شاكىرتى ەكەنىن تويعا جيىلعان قاۋىمعا وسىلاي ءبىر ورنەكتى ولەڭمەن بىلدىرگەن ەكەن.
ال, ماشھۇربەكتىڭ ءوزىنىڭ الپىس جىلدىعىندا كەنەن اعاسى قىزىعىن ءبولىسىپ, تۇنىمەن دومبىراسىن قولدان تاستاماي ولەڭ ايتىپ, ءمارتەبەسىن وسىرگەنىن بۇگىندە گۇلجيھان اپاي ەلجىرەي ەسكە الادى. كەنەكەڭ دەگەندە ماشەكەڭنىڭ دە شىعاردا جانى بولەك بولىپتى. اعانىڭ اۋىلى كيروۆقا ءبىر بارعانىندا:
“كوركەيگەن كيروۆ كولحوز اۋىلدارىڭ,
جينالعان نەشە ءتۇرلى ۇلت قاۋىمدارىڭ.
كەلگەنشە قايتا اينالىپ كىم بار, كىم جوق,
ەسەن-ساۋ قوش بولىڭدار باۋىرلارىم.
سىيلاڭدار كەنەكەڭدى رەنجىتپەي,
قاريا قادىرمەندى اۋىلداعىڭ”, – دەپ ولەڭمەن امانات ايتۋى باۋىرمال ىزگى جۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن قاپىسىز سەزدىرگەندەي. كەنەكەڭە ارناعان ولەڭدەرىنىڭ ءوزى تۇتاس ءبىر تسيكل دەرلىك. “اقىندىق اتاڭىزدان اۋىسىلعان, جىبەكتەن اۋەنىڭنىڭ باۋى ىسىلعان” دەپ ءوزى دە ادەمى ولەڭنىڭ زەرىن ىزىپ جىبەرەتىن تۇستارى از ەمەس. ساڭلاق دارىننىڭ 1974 جىلدىڭ جازىندا ارقا-جارقا بۇكىل ەل بوپ اتاپ وتكەن 90 جىلدىق تويىنا سۋ جاڭا “جيگۋليدىڭ” رولىنە ۇلكەن ۇلى دۇيسەندى وتىرعىزىپ, جارى گۇلجيھاندى قاسىنا, كەنجەسى قاناتتى الدىنا الىپ كيروۆكە ەلدىڭ الدى بولىپ قولتىعىنا قانات بايلاعانداي اڭىراتىپ جەتۋى قانداي دەسەڭىزشى. سونداعى:
“ونەردىڭ شاڭ تيمەگەن قۇلاگەرى,
سەن دە ءبىر ارناسى كەڭ جىر الەمى.
اسسالاۋماعالايكۇم, اسقاق داۋىس,
جامبىلدىڭ قايتالانباس مۇراگەرى!” –
دەپ سوقتىرعان ماشەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ جىرى دا نەتكەن اسىل ەدى. اعا كەنەندى قازاقتىڭ مارتەبەسىنە بالاعان, قاسيەتتى دومبىراسىن اينالىپ-تولعانعان جۇرەگى نەتكەن ءازىز ەدى. سول ءازىز جۇرەك سودان بەس جىل وتكەندە سوعۋىن توقتاتىپ ەدى.
...قازىر, مىنە, ماشەكەڭنىڭ “وسيەت” دەگەن كىتابىن پاراقتاپ وتىرمىن. سەكسەننىڭ جەتەۋىنە كەلگەن گۇلجيھان اپايدىڭ ساندىعىندا ساقتاۋلى ادەبي جازبا مۇراسى بۇدان الدەقايدا كوپ كورىنەدى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قىزدارى سۆەتلانا مەن گۇلنافيستىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن الماتىنىڭ چەحوۆ اتىنداعى كىتاپحاناسىندا ۇستاز اقىن ماشھۇربەك امانجول ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي ەسكە الۋ كەشى بولىپ ءوتىپتى. جامبىلعا شاكىرت, كەنەننەن سارقىت بولعان ماشەكەڭنىڭ كەيىنگىگە قالدىرعان ءسوزى ۇزاق جاسايتىنىنا دەگەن سەنىم مەنىڭ كوڭىلىمە دە بەرىك ۇيالاعانداي.
سۋرەتتە: ماشھۇربەك بايبىشەسى گۇلجيھانمەن;
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدارىندا (وڭ جاقتاعى ماشھۇربەك).
