كولىك كوبەيگەن سايىن قاۋىپ كۇشەيىپ بارادى

ارينە, جولداعى اپاتتىڭ كوبەيۋىن پوليتسەيلەردىڭ نەمقۇرايدىلىعىمەن عانا بايلانىستىرعانىمىز دۇرىس ەمەس. مۇندا فاكتور كوپ. كوبىنە جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولىپ جاتادى. مەملەكەت باسشىسى جول-كولىك اپاتىنىڭ تەك بىزدە عانا ەمەس, كوپتەگەن ەل ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ال وعان باستى سەبەپتىڭ ءبىرى دەپ اۆتوكولىكتىڭ كوبەيۋىن اتاپ ءوتتى.

«ينفراقۇرىلىم جەتىلدىرىلدى, باقىلاۋ كۇشەيدى. ايىپپۇلدى ءوسىرۋ تۋرالى شەشىم دە, ەڭ الدىمەن, جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە احۋال جاقسارىپ كەلەدى, كولىك اپاتتارىنان بولعان ادام ءولىمى 9,4 پايىزعا ازايدى. الايدا قوعام جول ەرەجەسىن ساقتاۋعا نەمقۇرايلى قاراسا, قولعا الىنعان شارالاردىڭ ەشقايسىسى ءتيىستى ناتيجە بەرمەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, جۇرگىزۋشىلەر قاراپايىم, بىراق وتە ماڭىزدى تالاپتاردى ساقتاماعاندىقتان, جان تۇرشىگەرلىك اپاتتار بولىپ جاتادى. بۇل جاعداي كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جول ەرەجەسىن بىلمەۋىنىڭ نەمەسە ونى بىلە تۇرا ەلەمەۋىنىڭ كەسىرىنەن ورىن الادى. ءدال وسىنداي جاۋاپسىز جۇرگىزۋشىلەر ادام ولىمىنە اكەپ سوقتىراتىن اپاتتارعا سەبەپكەر بولادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت سۇحباتىندا كەيبىر دا­مى­عان ەلدەردە كولىك اپاتتارىنىڭ ال­دىن الۋ ءۇشىن جاڭا تۇجىرىمداما ەنگى­زىلىپ جات­قانىن جەتكىزدى. سوعان سايكەس ءار ادام پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ۇستا­لىپ قالۋدان قورىققاندىقتان ەمەس, ءوزىنىڭ جانە باسقا ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلا­عاندىقتان, جول ەرەجەسىن ساق­تاۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بو­لەك, مەملەكەت باسشىسى بۇل سالا­عا جاڭا تەحنولوگيالاردى, سونىڭ ىشىندە الەم بار ىنتاسىن سالىپ وتىر­عان جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭى­نەن ەنگىزگەن ءجون ەكەنىن ايتتى.

اسىلىندە, پرەزيدەنت سۇحباتتا ايت­قان­داي, بىلتىرعى جكو سالدارىنان بولعان ادام شىعىنى ازايعانىمەن, بۇل توڭىرەكتەگى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقان جالپى ستاتيستيكا وڭالا قويعان جوق. باس پروكۋراتۋرا قۇقىق­تىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى بەس جىلدا كورسەتكىش ساتىلاپ ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2021 جىلى – 13 940, 2022 جىلى – 14 834, 2023 جىلى – 15 886, 2024 جىلى – 31 597, ال وتكەن جىلى 36 146 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپتى.

كوميتەتتىڭ ەلدەگى جول اپاتتارىنان جاراقات الىپ, ءجانتاسىلىم ەتكەن ادامدار سانىنا دا كوز جۇگىرتسەك, جاعداي ءماز ەمەس. 2021 جىلى – 2 270 (زارداپ شەككەندەر – 18 096), 2022 جىلى – 2 425 (زارداپ شەككەندەر – 19 135), 2023 جىلى – 2 543 (زارداپ شەككەندەر – 19 554), 2024 جىلى – 2 579 (زارداپ شەككەندەر – 40 873), ال بىلتىر 2 330 (زارداپ شەككەندەر – 49 220) ادام قازا تاپقان ەكەن. ءبىر قۋانار­لىعى, بىلتىر قازا تاپقاندار سانى ازايىپتى. دەگەنمەن قالاي قۋانساق تا, مىڭداعان ادام ءولىمى ءبارىبىر قۋانىشىڭدى سۋ سەپكەندەي باسادى.

بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى 2024 جىلعى حالىققا ارناعان «ادى­لەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتار­تىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى جولداۋىندا دا ءمان بەرىپ, ءتيىستى ۆەدومستۆو باسشىلارىنا تاپسىرما جۇكتەگەن. وتانداستارىمىزدىڭ كۇن سايىن جول ۇستىندە قازاعا ۇشىراپ جاتقانىن, ءتىپتى ولاردىڭ اراسىندا تۇتاس وتباسىلار دا بار ەكەنىنە قىن­جىلىس بىلدىرگەن پرەزيدەنت جۇر­گى­زۋشىلەردى دايارلاۋ دەڭگەيىنىڭ دە تو­مەندەپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس ەكە­نىن ايتتى. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ارنايى وقىماي-اق الاتىن جايتتار بار ەكە­نىنە توقتالعان مەملەكەت باس­شى­سى ۇكىمەت, اكىمدەر, ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگى باتىل قادام جاساۋى كەرەك­تىگىن ەسكەرتىپ, دەپۋتاتتار دا بۇل ماسە­لەنى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس ەكەنىنە نازار اۋدارعان-دى.

وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى نەگىزى­نەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن ساقتاماۋدىڭ, ولاردا زاڭعا مويىنسۇنۋ مىنەز-ق ۇلىق قاعيدالارى مەن داعدىلارىنىڭ قالىپتاسپاۋىنىڭ, جاستاردىڭ جولدا ۇشقالاقتاپ, زەيىن­سىز بولۋىنىڭ, ماس كۇيىندە جولعا شىعۋ مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ دە رۇق­سات ەتىلمەگەن كەز كەلگەن تۇس­تان كەسە كولدەنەڭ وتە شىعۋىنىڭ, قار­لى كۇندەرى جولدىڭ دۇرىس تازالان­باۋى­نىڭ, اۆتوموبيل جولدارىندا كۇنى-ءتۇنى مالدىڭ ماڭ-ماڭ باسىپ, قاراۋسىز ءجۇرۋى­نىڭ سالدارىنان ەكەنىن كۇندەلىك­تى جاڭالىقتاردان كوزىمىز كورىپ, قۇلاعىمىز ەستىپ وتىر.

جۋىردا القا وتىرىسىن وتكى­زىپ, وتكەن جىلدىڭ جۇمىسىن قورىتىن­دىلاعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءبىراز قىلمىستىڭ بەتىن اشقانىن مالىم­دەدى. وتىرىستا مينيستر ەرجان سادە­نوۆ بىلتىر قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن قوعام­دىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولعانىن اتاپ ءوتتى.

«وتكەن جىل مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن نىعايتۋ كەزەڭى بولدى. وسى باعىتتا مينيسترلىكتە پرو­فيلاكتيكا جىلى جاريا­لا­نىپ, بۇل جاسالىپ قويعان قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتارعا دەن قويۋ­دان ولار­دىڭ الدىن الۋعا باسىم­دىق بەرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. جۇيە­لى پروفيلاكتيكا ءوز تيىمدىلىگىن دالەل­دەپ, قىلمىستىڭ تۇراقتى تۇردە تومەن­دەۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى», دەدى مينيستر ە.سادەنوۆ.

مۇنداي وڭ كورسەتكىشتەر كوڭى­لىمىز­دى كونشىتەدى. الايدا جول-كولىك وقي­عا­سىن قالاي ازايتۋعا بولادى دەگەن سۇ­راق كۇن تارتىبىنەن ءالى دە تۇس­پەي­تىن ءتۇرى بار. ادەتتە قۇزىرلى ورگان­دار كور­سەت­كىش­تەردىڭ وڭ ديناميكا­سىن الدىن الا قولعا الىنعان پروفي­لاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىن­دىرەدى. ال ءولىم-ءجىتىمنىڭ, اسى­رەسە كولىك اپاتتا­رىنىڭ كوبەيۋىن پولي­تسەيلەردىڭ قىرا­عىلىعى مەن تىنىمسىز جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا كوپ تىركەلدى دەپ مالىمدەپ جاتادى. مۇمكىن سولاي دا شىعار. بىراق قالاي بولعان كۇندە دە, وزەكتى ورتەر وكىنىشتى فاكتىنىڭ ارتىپ بارا جاتقانى جانعا باتادى.

كولىك سالاسىنداعى ساراپشى ماماندار دا, پوليتسەيلەر دە نەشەمە كەڭەس بەرىپ, ەسكەرتۋلەردى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. بىراق تىڭدار قۇلاق بول­ماعان سوڭ, ناقتى ناتيجە ەڭسە كوتەر­تەر ەمەس. ماماندار ماكسيمالدى جىلدامدىقتى 5 پايىزعا ازايت­قان جاعدايدا, ادام شىعىنى 30% كەميتىنىن ايتىپ كەلەدى. مەكتەپتەر مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماڭىندا جىلدامدىقتى 20 كم/س دەيىن ازايتۋ قاجەت. الدىڭعى ورىن­دىقتاعىلار قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن قول­دانسا, ادام شىعىنىن 50% ازايتاتى­نىن زەرتتەۋلەر دالەلدەگەن. ال ارتقى ورىندىقتا قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاعۋ كىسى ءولىمىن 75%-عا دەيىن, سونداي-اق بالالارعا ارنالعان قاۋىپسىزدىك قۇ­رىلعىلارى ولاردىڭ جول-كولىك وقيعا­سىنان قازا تابۋىن 54-80% دەڭگەيدە بولدىرمايدى.

وقيعالار كەزىندە وتانداستارىمىز ەشبىر عاجايىپ جاعدايلاردا قازا تاۋىپ جاتقان جوق. سول باياعى جىل­دامدىقتى اسىرۋ, ماس كۇيىندە رول­گە وتىرۋ, باسىپ وزۋ (مانەۆر) ەرە­جە­نى بۇزۋ, قاراما-قارسى جولعا شى­عىپ كەتۋ, جول قيىلىسى ەرەجەسىن ساق­تا­ماۋ, قيراپ تۇرعان كولىگىمەن جول­عا شىعۋ, ارا-قاشىقتىقتى ساقتا­ماۋ, جول بەلگىلەرىنە باعىنباۋ, ادام تاسۋ ەرەجەسىن بۇزۋ, ءتىپتى جاياۋ جۇرگىن­شىلەردىڭ دە جولدان ءوتۋ ەرەجەسىن ساقتا­ماۋىنىڭ ارتى ورنى تولماس ادام شىعىنىن بولدىرىپ وتىر.

پرەزيدەنت بىلتىرعى جول­داۋىن­دا ايتىپ وتكەندەي, ءاربىر ادام ءوز ومىرىنە جانە اينالاسىنداعى ادام­داردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى ەكە­نىن سەزىنۋگە ءتيىس. ال كولىك جۇر­گىزۋ ما­دەنيەتىن بۇكىل قوعام بولىپ قالىپتاس­تىرۋىمىز قاجەت.