وسىندايدا ىقىلىم زاماننان بەرى «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەگەن اتالى ءسوز ەسكە تۇسەدى. وسى ءسوزدىڭ استارىندا ءبىر حالىقتىڭ السىرەپ بارىپ تولىسقان, جىڭىشكەرىپ بارىپ ۇزىلمەگەن تاريحي تاعدىرى جاتىر. باسىنا كۇن تۇسكەن قيىن-قىستاۋ كۇندەردىڭ بارىندە ءيسى قازاق سىرعا كەلىپ پانالاعان. سىردىڭ نۋلى قامىسى, قوم سۋى, جازيرا بەلى مەن قۇيقالى القابى جانعا سايا, مالعا تالشىق بولدى. وسى جەردەن ەس جيىپ, ەتەك قىمتاعان جۇرت قوڭىراۋلى نايزاسىن قايىرا قولعا العان. قيعىر قىلىشتىڭ مۇقالعان ءجۇزى جارقىراپ, قىل تاماق نايزانىڭ ۇشى جاۋعا كەزەلگەن. وسىلايشا, كۇللى دالاعا قايتا تاراپ وتىرعان. جىعىلعاندا سۇيەۋ, جىلاعاندا جۇبانىش بولعان قاسيەتتى سىر بويىن الاش بالاسى اناسىنا بالاپتى.
قازاق تاريحىندا قارالى كەزەڭ سانالاتىن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» جىلدارىندا بوسقىنعا تۇسكەن حالىق سىر بويىنا كەلىپ, ءوزىنىڭ ءاز اناسىنىڭ باۋىرىنان تابىلدى. وسى جەردە كۇش توپتاپ, جاسانعان جاۋىنا قارسى اتتاندى. بىرتە-بىرتە اتاقونىسىن جاۋ قولىنان ازات قىلىپ, بوساتىپ الدى. بىراق جۇرت جانى جارالى كۇندە سىر سۋىنىڭ شيپا بولعانىن ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس.
ءارىسىن ايتپاعاندا وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ناۋبەتكە تولى الاپات اشارشىلىق تۇسىندا دا وزەگى تالعان جۇرت سىر مەن امۋگە قاراي اعىلدى. ولاردىڭ دا جادىندا وسى قوس وزەننىڭ الابى پانا بولدى دەگەن اتا-باباسىنان قالعان بەرىك ۇعىم, تەرەڭ تۇيسىك بار ەدى. وسىلايشا, سىر-انا كەمەلىنە كەلىپ, كەنەرەسىنەن اسىپ تۇرعان شاقتا التى الاشقا قورعان بولدى. ءدال وسى مىسىر شارىدە, التىن بەسىكتە كىندىك قانىمىز توگىلىپ, تامىرىمىز بايلانعانىن قۇدايدىڭ بەرگەن باعى دەپ بىلەمىز.
قادىم زاماننان قوس وزەننىڭ اراسى ۇلى وركەنيەتتەردىڭ وشاعى بولعان. مىسالى, مەسوپوتوميا وركەنيەتى – تيگر مەن ەۆفرات وزەندەرى بويىندا, ەجەلگى مىسىر وركەنيەتى – ءنىل وزەنىنىڭ بويىندا, ءۇندى وركەنيەتى – ءۇندى جانە گانگ وزەندەرىنىڭ بويىندا, قىتاي وركەنيەتى – حۋانحە جانە يانتسزى وزەندەرىنىڭ جاعاسىندا, اند وركەنيەتى – امازونكا جانە باسقا دا وزەندەردىڭ بويىندا قالىپتاسقانىن, سوندا سالتانات قۇرعانى تاريحتان ءمالىم.
ال ۇلى ماۋرەناحر دالاسى ءامۋ مەن سىر داريالارىنىڭ اراسى كوشپەلىلەردىڭ وتى مازداعان ورتالىعى بولدى. وسى جەردە وت جالىنداعان وركەنيەت دامىپ, الەمدىك مادەنيەتكە, ادامزات بالاسىنىڭ العا جىلجۋىنا تەڭدەسىز ۇلەس قوستى. قۇرلىق اراسىن ونەرمەن, ءبىلىم-عىلىممەن, ساۋدا-ساتتىقپەن جالعادى. تاريح الدىنداعى ميسسياسىن ارتىعىمەن ورىندادى. ەندىگى تاڭدا وسى التىن جۇلگەنى بۇگىنگى سىر بويى, قىزىلوردا ءوڭىرى لايىقتى جالعاستىرسا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى بيىكتەي تۇسپەك.
كەشە عانا ىرگەسىنە قىدىر قونىپ, ىرىسى شايقالماعان قىزىلوردا قالاسىنىڭ ەل استاناسى اتانعانىنا 100 جىل تولدى. سول ۋاقىتتا قازاق رەسپۋبليكاسى استاناسىن ورىنبوردان اقمەشىتكە كوشىرىپ ەدى. وسى تۇستا ۇلتىمىزدىڭ «قازاق» دەگەن تاريحي اتاۋى رەسمي زاڭداستىرىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەنىن دە جاقسى بىلەمىز. ۋاقىت ءۇشىن قاس-قاعىم, ال ادام بالاسى ءۇشىن تىم ۇزاق كورىنەتىن ءبىر عاسىردا قىزىلوردانىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە كەتپەدى؟ بۇل قۇتتى قورقىت اتا توپىراعىندا الاشتىڭ نە ءبىر مارعاسقا ۇلدارى, جاقسى-جايساڭدارى الشاڭ باسىپ ءجۇردى. ەل تاعدارىنا تاعدىرشەشتى وزگەرىس اكەلەتىن بەرىك بايلامدار جاسادى.
قىسقاسى, ەگەمەندىكتىڭ ىرگەسى وسى جەردە بەكىپ, ەلدىڭ التىن ارقاۋى شيراي ءتۇستى. قىزىلوردا نەبارى ءتورت جىل استانا اتانسا دا ەگەمەندىك جولىنداعى كۇرەستىڭ جىلناماسى جازىلىپ, وشپەس بەدەرى قالىپتى. اقىرى الدىمىزدان تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتىپ, جارقىراعان نۇرلى كۇن تۋدى. بابالاردىڭ ارمانى اقيقاتقا, وتكەننىڭ اۋىر نالاسى بۇگىنگىنىڭ كول-كوسىر قۋانىشىنا اينالدى. ءسىز بەن بىزگە ەگەمەن ەلدىڭ ۇلانى بولۋ شەكسىز باقىتى جازىلدى. كەزىندە ءابىش كەكىلباي ۇلى «بوداندىقتىڭ قانشا وكىنىشى كوپ بولسا, تاۋەلسىزدىكتەگى جاۋاپكەرشىلىك ودان دا كوپ» دەگەن ەدى.
وسىندايدا, ارينە, ءاربىر ازامات تۋعان ەلىنە, جەرىنە جاسارۋ-جاڭارۋ جولىندا ۇلەسىن قوسۋعا اتسالىسۋى – ءارى مىندەت, ءارى پارىز. كەزىندە وبلىس اكىمى بولىپ قىزمەت اتقارعانىمدا ارىپتەستەرىممەن بىرگە قىزىلوردانىڭ ىرگەسىن كەڭەيتۋ جايىن كوپ ويلايتىنبىز. جەلكىلدەپ جاس وركەن ءوسىپ كەلە جاتىر. ولار ءبىر جەرگە تىعىلماي ەمىن-ەركىن جۇرۋگە ءتيىس. وسى ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەندە اۋزى قيسىق بىرەۋدىڭ «اقمەشىت – قوقان سالعان قالا» دەگەن ءسوزىن ەستىدىم. جىگەرىڭدى جانىپ, نامىسىڭدى قامشىلايتىن ءسوز. سوندا سىردىڭ بويىنا ساۋلەتتى قالالار سالعان نەشە مىڭجىلدىق تاريحىمىز قايدا قالدى؟
ارينە, ول تاريحتان مىسال كەلتىرىپ ءسوز قاعىستىرۋدىڭ قاجەتى بولماس. اقيقاتتى دالەلدەپ كەرەگى نە؟ بىراق ويلانىپ قالدىم. قىزىلورداعا دا تاۋەلسىزدىكتىڭ سىيلىعى ءوز قولتاڭباسى, بۇگىنگى قازاقتىڭ سالعان جاڭا قالاسى بولۋعا ءتيىس. سول جاڭا قالادا جاس ۇرپاق جاڭا ءومىر باستاۋى كەرەك. ال ونى قايدا سالعان ءلازىم؟ قالانىڭ ءسانى مەن سالتاناتى, ىرىسى مەن نەسىبەسى – سىر وزەنى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي الەمدەگى ەڭ كورىكتى قالالار سونىڭ ىشىندە استانامىز دا وزەننىڭ قوس قاناتىنا قونىس تەپكەن. بىزگە دە نەگە سونى جاساماسقا؟
ونىڭ ۇستىنە «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» تاس جولى سىردىڭ سول جاعالاۋىن باسىپ ءوتىپ جاتىر. وسىلايشا, قازىرگى وڭ جاعالاۋ مەن سول جاعالاۋدى جالعاعان كوپىردى سالدىرا باستادىم. ءاۋ باستا قولداعانىنان گورى ارتقا تارتقاندار, قولپاشتاعانداردان گورى مىسقىلداعاندار كوپ بولعانى دا راس. ءتىپتى ۇكىمەتتە «كوشەرباەۆ ەشقايدا اپارمايتىن كوپىر سالىپ جاتىر» دەگەن سىننىڭ استىندا قالدىم. بىراق بيىك ماقسات جولىنداعى ءىس بوگەسىندى بۇزىپ شىعاتىنى انىق. بىرتە-بىرتە كوزدەگەن مۇراتىمىزعا دا جاقىنداي بەردىك. كوپىردىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, سول جاعالاۋدان العاشقى شاعىن اۋدان ءتۇستى. سول كەزدە دە قۋ دالا كورىپ, بولاشاعىنا كوپ ادام سەنىمسىزدىك تانىتىپ ەدى. قازىر قالانىڭ قاناتى سولاي قاراي جايىلىپ, تىنىسى كەڭىپ بارادى. وسىنى كورگەندە كوڭىلىمدى قۋانىش كەرنەپ, تاۋبە دەيمىن. ودان كەيىن دە ايماقتا كوپ شارۋا اتقارىلدى. ەل تۇتقاسىن ۇستاعان جاڭا بۋىن ازاماتتارىمىز ايماق يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋدە. شۇكىر!
وسى ساتتە جالپى ەلىمىزدەگى ايماقتاردى, قالالاردى, ەلدى مەكەندەردى قايتا جاڭعىرتۋعا بايلانىستى كوزقاراسىمدى ايتۋدى دا ءجون كورىپ وتىرمىن. عاسىرلار بويى اڭساعان ەگەمەندىك بىزگە كەزىندە ەدىلدەن ايىرىلعان قازاقتى ەسىلدەن دە ايىرماۋ ءۇشىن ەلوردامىز استانانى عانا سىيلاعان جوق. تابانى سۋالىپ, تامىرى قۋارعان قانشاما ەلدى مەكەندەردىڭ تىرشىلىگىنە قان جۇگىردى. رۋحاني استانامىز, ءتۇبى ءبىر تۇركى الەمىنىڭ تەمىرقازىعى تۇركىستان قالاسى قايتا تۇلەۋدە. رۋحتى جانشىپ, كەۋدەنى باسقان كەر زاماندا كوزدەن جىراق, كوڭىلدەن الىس قالىپ ەدى. قازىرگى دامۋىنا قاراپ سۇيسىنەمىز. بىلتىرعى ناۋرىز ايىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. رۋحانياتىمىزدىڭ كوكجيەگى كەڭىپ, رۋحىمىزدىڭ بيىكتەي تۇسكەنى – ەلدىگىمىز ءۇشىن قىمبات.
سونداي-اق ۇلىتاۋ مەن سەمەيدىڭ ءوز الدىنا جەكە وبلىس بولعانى وڭتايلى شەشىم بولدى. بۇل – «ۇلت ۇياسى» اتانعان كيەلى ۇلىتاۋ ءوڭىرى مەن ۇلىلار مەكەنى, الاش قالاسى سەمەي ءۇشىن عانا ەمەس, تاريحقا تاعزىم, وتكەنگە قۇرمەت دەگەن ءسوز.
تاريحىمىزدىڭ تاڭباسى تاسقا تۇسكەن, اتا-بابامىزدىڭ سۇيەگى جاتقان قاسيەتتى جەرلەردى تۇلەتە الماساق, ەل رۋحىن قالاي سەرپىلتەمىز؟ ءبىر ءوڭىردى دامىتۋ ارقىلى تاريحىمىزداعى ءبىر ءداۋىردى تىرىلىتەمىز. ۇلىتاۋ دەسە ايبىندى ۇلىق ۇلىس – التىن وردا, جارتى الەمگە سالتانات قۇرعان جوشى ۇلىسى ەسكە تۇسەدى. تۇركىستاننان باستاپ كۇللى سىر بويىنداعى قالالار قازاق حاندىعىنىڭ عانا ەمەس, بايتاق ەۋرازيانىڭ كۇرەتامىرىنا اينالدى. سەمەي دە قازاق رۋحىنىڭ جانارتاۋى اتالىپ, الاش قايراتكەرلەرى «كۇنشىعىستاعى اق التىن سىزىققا» جەتكىسى كەلدى.
كەڭ كوسىلگەن ساعىمدى سارىارقا شالقار ءورىسىمىز بولدى. ءتۇبى ءبىر تۇركىلەردىڭ التىن بەسىگى اسقاق التايدان تارتىپ بۇگىنگى ەركە ەسىلدىڭ بويىنا دەيىنگى جىلنامادا حالقىمىزدىڭ بۇكىل كەشۋى, عۇمىرناماسى جاتىر.
دەگەنمەن دە ەلىمىزدى كوركەيتىپ, وتكەننىڭ ولقىلىلىعىن تولتىرىپ جاتقان تۇستا ءالى باس بۇرا الماي جاتقان قۇتتى قونىستار, قۇيقالى الاپتار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – كيەلى سىعاناق قالاسى. ءبىز تاريحىمىزدىڭ تۇپقازىعىنىڭ ءبىرى بولعان سىعاناق قالاسىن ۇلىقتاۋدى ازىرشە ۇمىت قالدىردىق. قازاق حاندىعىنىڭ ەڭ ءبىر ەڭسەسىن كوتەرىپ, شۇبار الا جالاۋىن جازا جەلبىرەتكەن جەرى ەدى. بۇل شاھار ۋاقىتتىڭ قيلى وتكەلدەرىندە مەملەكەتكە استانا, ەلگە پانا, رۋحاني وشاق بولعانىن زيالى قاۋىم جاقسى بىلەدى. ورتاعاسىرلىق اراب ساياحاتشىسى يبن باتتۋتانىڭ جازبالارىندا «سىعاناق بازارلارىندا تەك كاۋاپ ءپىسىرۋ ءۇشىن كۇنىنە 500 تۇيە سويىلاتىن» دەپ كورسەتىلگەن. بۇل دەرەك ارقىلى اتالعان شاھاردىڭ قانداي الىپ قالا بولعانىنان حابار بەرسە كەرەك. دەشتى-قىپشاق مەملەكەتىنەن تاراپ, اق وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ تۇسىندا ساياسي ءارى مادەني ورتالىق بولدى. مىڭ جىلدان استام تاريحىندا ەرجۇرەك قازاق حالقىمەن بىرگە ۋاقىت وتكەلدەرىنەن ءوتتى. تالاي قيامەت جىلدى, اۋىر شايقاستى باستان وتكەردى. سىعاناق قالاسىن جاڭقورعانداعى بەلقور ۇستىرتىندە جاتقان, جال-جال بولىپ ۇيىلگەن قارا توپىراق دەپ قاراماۋىمىز كەرەك. ەندىگى مىندەتىمىز سىعاناق قالاسىنىڭ تاريحي ورىنىن قالپىنا كەلتىرۋ بولۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە تاريحتا توعىز جولدىڭ تورابىندا اينالعان بۇل جەردىڭ اشىق اسپان استىنداعى تۋريستىك الەۋەتى دە جوعارى. ءبىر بۇيىرىندە «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» تاس جولى جاتىر. سوندىقتان وسى قالانى جانداندىرا الساق, ۇلى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ تاريحي ساباقتاستىعى جاڭعىرا تۇسەر ەدى. ول كەزدە ءبىز قيراندىعا اينالىپ, جەرگە شوككەن ەسكى قالانى عانا ەمەس ەركىن, ازات ەلدىڭ اسقاق رۋحىن ءتىرىلتىپ, ءور نامىسىن وياتا تۇسەر ەدىك.
ۇستازىم, ابىز ءابىش اعا كەكىلباي ۇلى ايتاتىن «رۋحاني ساحيلىق» ءبىز سەكىلدى جاس مەملەكەتكە, دۇركىرەپ ءوسىپ كەلە جاتقان ەلگە اسا قاجەت. وسى ماڭىزدى ىسكە باستاما رەتىندە بەلگىلى تاريحشى بۇركىت اياعانمەن بىرگە قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە سىعاناق قالاسى تۋرالى كىتاپتى باسپاعا دايىنداپ جاتىرمىز. بۇل سىر بويىندا وتەتىن ۇلتتىق قۇرىلتايعا دەگەن ءبىزدىڭ سىيىمىز بولسىن دەپ جوسپارلاعانبىز.
وسى رەتتە ەل گازەتى «ەگەمەن» ارقىلى قۇرىلتاي مۇشەلەرىنە تۋعان توپىراعىم – سىر ەلى تۋرالى اقپارات بەرىپ, «قوش كەلدىڭىزدەر قاسيەتتى دە كيەلى ولكەمىزگە!» دەگەن ىزگى نيەتىمدى جولداۋدى قالادىم.
ءيا, دانىشپان قازاق ايتقانداي, «تابالدىرىقتان بيىك تاۋ جوق». الاپا اسقان, مەيماناسى تاسقان مىقتىنىڭ ءبارى وسى تاۋعا كەلىپ تىرەلگەن. ءومىردىڭ باسى دا, اياعى دا – وسى تابالدىرىق. ەلدىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن اقتاپ, سەنىمىنە يە بولىپ جۇرگەن زامانداستارىما ايتارىم: قازاقتىڭ كيەلى توپىراعى مەن عازيز ەلىمىزگە باسىمىزدى ءيىپ, قۇلدىق ەتەيىك, باردى باعالاپ, جوقتى سارالاپ, تاۋبەمىزدەن ايىرىلماي, تاۋەكەلدەن اينىماي, تاۋەلسىزدىك تاسىن ورگە قاراي دوڭگەلەتە بەرەيىك, اعايىن!
قىرىمبەك كوشەرباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋ دوكتورى, پروفەسسور
استانا
