ەل دەسەك ەرەن ەسكە تۇسەدى

نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, زامانداسىم ءارى دوسىم ەرەن جۇماعۇلوۆ ەسىمە تۇسسە بولدى – كوز الدىما التايدىڭ ايباق-سايباق الىپ شىڭدارى, ءبىر-بىرىنە ىركەس-تىركەس سوزىلىپ كەتە بەرەتىن قوڭىر جون جوتالارى, قاق كۇمىسشە جارقىراعان مۇز­تاۋ­دىڭ اقشاڭقان كەلبەتى كوز الدىما كەلەدى دە تۇرادى. تاۋدا تۋىپ, تاستا وسكەن ءبىز سەكىلدى پا­قىر­لارىڭىز ءالى كۇنگە “تابيعات” دەگەندى مۇنار تاۋلار مەن مۇزارت شىڭدار, يت تۇمسىعى وتپەس تايگا, سابالاق ساقال قارا ورمان دەپ بىلەمىز. ويتپەگەندە قاي­تە­مىز, شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلىپ, كوز اشقانداعى كورگەنىمىز سول سۋرەت بولسا... جەرلەس جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى ەل ورتالىعى الما­تىدان ارقا جاققا كوشكەن جىل­دارى استانادا ءۇش اي قىزمەت ىستەپ, “تاۋى جوق ەكەن” دەپ الما­تىعا قاشىپ كەتكەن دەسەدى. ءدال وسى اڭگىمەگە مەن سەنەمىن. التايدا ءوسىپ, الاتاۋدىڭ باۋى­رىندا عۇمىر كەشكەن ديداحمەتتى مەن دە تۇسىنگەندەيمىن. ارقادا وسكەن اعايىن مۇنداي ءسوزدى كوڭىلدەرىنە الا قويماس دەپ ويلايمىن. سول استانادا قىزمەت ىستەپ, ءوسىپ-ءونىپ ءبىزدىڭ دە تۇرىپ جاتقانىمىزعا, مىنەكي, ون جىل­دان استى. سۋداي ءسىڭىپ, تاستاي باتتىق, قۇداندالى-جەكجاتتى بول­دىق. استانا ءبىزدىڭ دە تۋى­مىز, نامىسىمىز, ءۇمىت ارتقان كەلەشەگىمىز. سويتە تۇرا, وسى ون جىلدىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر رەت ءتۇ­سىمە قالاداعى تىرلىگىم كىرىپ كور­مەپتى. اپىراي دەسەڭشى, پاي­عامبار جاسىنان استىق, ءالى كۇنگە دەيىن اۋىلداعى قىزىل قاراعاي ءتورت قانات ۇيلەر, سەگىز اي قىس, ءتورت اي عانا جاز بولاتىن تا­بيعاتى قاتال, تىرلىگى تاۋقىمەتتى, بىراق جەرۇيىقتاي تاڭعاجايىپ تۋعان جەرىم كولدەنەڭدەي بەرەدى. قازىر اۋىل دەسەك, ەل دەسەك بولدى, الدىمەن ەرەن ەسكە تۇسە­تىنى بار. قىزىق, ءور التايداعى الگى تاڭعاجايىپ تابيعاتتىڭ جالعىز قوجايىنى, يەسى ەرەن سەكىلدى ەلەستەيدى دە تۇرادى. ونىڭ دايەكتى سەبەبى دە بار سياقتى. اناۋ ءبىر جىلدارعى وڭتاي­لان­دىرۋ تۇسىندا شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ زاتى كەتىپ, اتى عانا قالعان. اۋدان ورتالىعى ءجۇز شاقىرىمداعى ۇلكەن-نارىن اۋىلىنا اۋىستى. سول-اق ەكەن, جەرگىلىكتى جۇرت ۇدەرە كوتەرىلىپ, قوپارىلا كوشكەن. بىرەۋلەر اۋدان ورتالىعىنا, بىرەۋلەر وبلىسقا قاراي بەت تۇزەستى. ەندى ءبىر توپ الماتى مەن استاناعا قاراي جىلجىعان (سولاردىڭ قاتارىندا مىنا مەن دە بارمىن). قاڭىراي باستاعان كاتونقاراعايدا قالعان ازاماتتار بىرەن-ساران عانا ەدى. سونىڭ ءبىرى ەرەن جۇماعۇلوۆ بولاتىن. ونىڭ جۇبايى ايتجامال – اۋدانداعى جوعارى كاتەگوريالى جالعىز باك­تەريولوگ دارىگەر-ءدى. ەكەۋى قارا شاڭىراقتىڭ وتىن وشىرمەي, قاراپايىم تىرلىكتەرىن جاساپ الاڭسىز اۋىلدا قالا بەردى. ولار ءالى كۇنگە سول ورىندارىنان تاپ­جىلعان جوق, سول اۋىلدا امان-ەسەن تۇرىپ جاتىر. ۇيدەگى بالا­لار دا قاناتتانىپ ۇشىپ, الدە­قاشان جان-جاققا تاراسىپ كەت­كەن. جىل قۇسىنداي جىلىنا جالعىز رەت كەلىپ قايتىسادى... ولجاس پەن الماس قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ وفيتسەرلەرى. كەنجە­لەرى ەراسىل استاناداعى قوناەۆ اتىنداعى كوللەدجدىڭ وقۋشىسى, بولاشاق زاڭگەر. ۇلكەنى ولجاس ۇيلەنگەن, كەلىندەرى ءاليا ەكەۋى ءامينا اتتى نەمەرە ءسۇيدىرىپ وتىر. ءسويتىپ, بۇگىندە قارا شاڭى­راقتا ەكەۋى عانا قالعان. بىراق جالعىزسىراپ جۇرگەن ولار جوق, الا جاز, قوڭىر كۇز بويى ۇيلە­رىنەن قوناق ارىلعان ەمەس. وزىمەن ارالاس-قۇرالاس دوستارىن بىلاي قويعاندا, استانا مەن الماتىنىڭ التايعا دەمالۋعا اعىلعان زيالىسىنىڭ ات شال­دى­رىپ اتتانىساتىن بەكەتى وسى ءۇي. ەل دەسەك ەڭ ءبىرىنشى ەرەن ەسكە تۇسەتىنى تەگى سودان بولسا كەرەك. * * * ول ورتا مەكتەپتى 1967 جىلى بىتىرە سالىسىمەن, بىردەن ەڭبەك جولىن “چەرنوۆا” بۇعى-مارال كەڭ­شارىندا جۇمىسشى بولىپ باستاعان ەدى. ونان كەيىن مەحا­نيزاتورلىققا وقىدى. ەكى جىل اسكەري بورىشىن وتەپ قايتتى. دەنە شىنىقتىرۋ تەحنيكۋمىن تامامداعانى تاعى بار. كەيىننەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تابيعات قورعاۋ فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. مەكتەپتە مۇعالىم بولدى, ءبىراز جىل دي­رەك­تورلىق قىزمەتتى اتقاردى. التى جىل اۋداندىق اڭ شارۋاشىلىعى قوعامىن باسقاردى. وڭقاي اسىقتاي شىمىر, تۋمىسىنان سپورتشى ەرەكەڭ, تابيعات قورعاۋ ىسىمەن تىعىز بايلانىستى, اسىرەسە, وسى جۇمىسقا بار ىنتا-جىگەرىن سالعان. اۋداننىڭ تابيعات جاعدايىن, اڭ مەن قۇسىن, جان-جانۋارلار دۇنيەسىن جاقسى بىلەتىن بۇل جاقتا بىرەۋ بولسا – ول ەرەن ەدى. سونى ەسكەرىپ, 2001 جىلى ەرەن جۇماعۇلوۆتى جاڭادان قۇرىلعان كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلت­تىق تابيعي پاركىنە ديرەكتور ەتىپ تاعايىنداعان. بۇل قازاق­ستان التايىنداعى تۇڭعىش تا­بيعي پارك بولاتىن. التايدا سي­رەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستار, ءدارى­لىك-شيپالىق شوپتەر, ورمان مەن توعاي جەتكىلىكتى عوي. اسىرەسە, قىل­قان جاپىراقتى التاي تايگا­سى كەڭەس زامانىندا اياۋسىز وتالىپ كەتتى. ەندىگى مىندەت – تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ بايلى­عىن ساقتاۋ كەرەك-ءتى. پاركتىڭ ۇيىمداسۋىمەن تابيعات كەشەنىن ءتيىمدى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعات اۋماعىنىڭ ءتارتىبى ەنگىزىلدى. اتقارار ىستەر ۇلان-عايىر ەدى. بەي-بەرەكەت اۋلاۋدان ۇركىپ, رەسەي اۋىپ كەتكەن جا­بايى اڭدار سانىن كوبەيتۋ, برا­كونەرلىكتىڭ جولىن كەسۋ جۇمىس­تارىن قولعا الۋمەن بىرگە, بيو­تەحنيكالىق شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ, قولدان كوشەت وتىرعىزىپ, اۋماقتاعى ورمان كولەمىن ۇلعايتۋ, تۇنىپ تۇرعان تايگانى ءورت اپاتىنان ساقتاۋ سەكىلدى كۇردەلى مىندەتتەر تۇردى. ەرەن جۇماعۇلوۆتىڭ ۇجىمى وسى شارۋانىڭ بارىنە بەل شەشىپ كىرىستى, كوپتەگەن يگىلىكتى باستا­مالاردىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. بەلقاراعاي ورمانشىلىعىنداعى بۇرىننان بار پيتومنيكتى قال­پى­نا كەلتىردى. ميلليونداعان اعاش كوشەتتەرى ءوسىرىلىپ, جان-جاققا تاراتىلدى. الدى استاناعا دا جەتكىزىلدى. اۋداننىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە مەكتەپ ورمان­شىلىقتارى مەن ەكولوگتار كلۋبى قۇرىلدى. سونىڭ ءناتي­جە­سىندە ورەل ورتا مەكتەبىنىڭ جاس ورمانشىلارى سانكت-پەتەربۋرگ­تە وتكەن حالىقارالىق كونكۋرستا “التىن بۇرشىك” گران-پري ءجۇل­دەسىن جەڭىپ قايتتى. “ەگەمەننىڭ” “ەرەننىڭ شاكىرتتەرى ەرلەدى” دەپ جازاتىنى سول تۇستا بولاتىن. “جاسىل الاڭ” اتتى ەكولوگتار مەن تۋريستەر سلەتىن وتكىزۋ جىل سايىنعى داستۇرگە اينالدى. ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندە دە ءبىرشاما شارالار جۇزەگە اسى­رىلدى. قاراكولدە, راحمان قاي­نارىندا تۋريستىك بازالار سالىن­دى. تۋريستەر جۇرەتىن سوقپاقتار قۇلاعان اعاش, كولدەنەڭ تاستار­دان تازارتىلىپ, جول بويى ءار تۇستا دەمالاتىن كوپتەگەن بە­سەدكالار پايدا بولدى. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, سول كەزدە ەرەكەڭ­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن اتقارىلعان شارۋالار شاش-ەتەكتەن ەدى. ارينە, جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق پاركتىڭ اياعىنان تۇرىپ, قالىپتاسۋىنا ەرەننىڭ سىڭىرگە­ن ەڭبەگىن بۇگىندە ەشكىم دە جوققا شىعارا الماس. سول ءۇشىن دە ونى جەرلەستەرى ءالى كۇنگە قۇر­مەتتەيدى, سىيلايدى... ءورت دە­مەكشى, وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى اپتاپ جازدا التايدا ءۇش اي بويى تامشى تامباي, جەر دۇنيە كۇيىپ كەتكەن-ءدى. سوندا راحمان قاي­نارىنداعى جىنىس ورماندا الاپات ءورت بولعان. نايزاعايدان شىقتى ما, جوق الدە ءپاتۋاسىز بىرەۋ ماشينە تەرەزەسىنەن شى­لى­مىن شەرتىپ جىبەردى مە, تابيعات اپاتى اياق استىنان بۇرق ەتە قالعان. ۇيقى جوق, كۇلكى جوق, اۋدان بولىپ كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ايعا جۋىق ارپالىستى. اقىرى ءورت زورعا ءوشىرىستى. مۇندايدا بەلگىلى عوي, قا­تىسى شامالى بولسا دا, ءبىرىنشى باسشى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. سولاي بولدى دا, ەرەن قادىرىن كەتىرمەي جۇمىسىن تاپسىرعان بولاتىن. *  *  * ەرەكەڭ كوپ سوزگە جوق, ۇستام­دى, سابىرلى ازامات. دوستارى كوپ, اسىرەسە, جازۋشىلار, جۋرنا­ليستەر, ونەر ادامدارى اراسىندا. كەلەمىن دەۋشىلەرگە, ەلدى, جەردى ارالاپ كورەمىن دەۋشىلەرگە ءار­قاشان دا قۇشاعى اشىق, قولدان كەلگەن كومەگى قاشاندا ءازىر. استانادا, الماتىدا تۇراتىن ءبىر توپ قالامگەرلەر جاز, كۇز ۋاقى­تىن­دا التايعا بىرنەشە رەت بار­دىق. ونداعى جەر تورەسى شابان­باي جايلاۋىنا, راحمان قاينا­رىنا, جەر كىندىگى دەپ جۇرگەن اتاقتى مۇزتاۋعا, كوككول, شىن­دىعاتاي رۋدنيكتەرىنە, تارعى­باتاي جايلاۋىنا, مارقاكولگە ماشينەمەن, اتپەن, جاياۋلاپ سان رەت ساپار شەككەنىمىز ەسىمىزدە. سول ساپارلاردا بىرگە جۇرگەن قا­لامگەرلەر جازعان-سىزعان­دارىمەن وسى ولكەنى ناسيحات­تاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. كاتونقاراعايدىڭ تۋماسى, كورنەكتى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ تۋعان جەردەگى ساپار-ساياحات­تارىنىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتى ەتىپ وتكەن جىلى “التاي-التىن بەسىك, اتاجۇرت” اتتى كوركەم بەزەن­دىرىلگەن تاماشا كىتاپ شى­عاردى. تاريحي-تانىمدىق سيپات­تاعى جازبالارى ءور التايدىڭ تاماشا تابيعاتىن, ءتۋريزمدى ناسي­حاتتاۋدىڭ ايقىن ۇلگىسى دەسە دە بولعانداي. قازىر بۇل كىتاپ ءاربىر ءتۋريستىڭ جولباسشىسى بولىپ, قولدان-قولعا تيمەۋدە. التايعا بارعان اعايىن بۇل كىتاپتى قالاپ الىپ, تابارىك رەتىندە قولتىقتاپ كەتىسىپ ءجۇر. ايتايىن دەگەنىم, مىنەكي, وسى كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى دە ەرەن جۇماعۇلوۆ. الەكەڭدى قولدى-اياققا تۇرعىزباي جىل سايىن تابانىن تاۋ مەن تاسقا سالىپ, تۇزدە تۇنەتىپ, تاعىلىققا ۇيرەت­كەن وسى ەرەكەڭ. سىي-سياپاتتان, ەل ىقىلا­سىنان ەرەن بۇگىندە كەندە ەمەس. ەلباسىنىڭ العىسى مەن قۇرمەت گراموتاسى, رەسپۋبليكالىق ور­مان جانە اڭشىلىق كوميتەتىنىڭ, تۋريزم جانە سپورت مينيستر­لى­گىنىڭ, وبلىس پەن اۋدان اكىم­دەرىنىڭ ماراپاتتارى قاجىرلى ەڭبەكتىڭ, ەل قۇرمەتىنىڭ كۋاسى بولسا كەرەك. ول قوعامدىق ىستەرگە دە بەل­سەنە اتسالىسىپ ءجۇر. اۋداندىق ءماسليحاتتا “نۇر وتان” حا­لىق­تىق-دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ توراعاسى. ەكى شاقىرىلۋدا قاتارىنان اۋدان­دىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى, كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ەرەن جۇماعۇلوۆ بۇل كۇندەرى مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى بەرەلدەگى جۇمىستارعا باسشىلىق ەتۋدە. ول جەردە كوپ ۇزاماي اسپان استىنداعى اشىق مۇراجاي اشىلماق. اماندىق بول­سا, بۇل جەرگە ەلىمىزدىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنەن, شەت ەلدەردەن تۋريستەردىڭ اعىلاتىن كۇنى دە تۋار. ۇكىمەت شەشىمىمەن اتقا­رى­لىپ جاتقان مۇنداعى شارۋالار ءساتىن سالىپ ويداعىداي اياقتالسا, ماڭىزى اسا زور ابىرويلى ءىس بولارىنا ەشقانداي كۇمان جوق. مۇنداعى كونە ءداۋىردىڭ كوش­پەندىلەر مادەنيەتىنە جاتاتىن ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىز دەپ جۇرگەن سكيف-ساق حالىقتارىنىڭ – ەجەلگى تۇركىلەردىڭ التايدى مەكەن ەتكەندىگىنىڭ, ولاردىڭ التايدان تاراعاندىعىنىڭ اي­قىن دالەلى بولىپ تابىلاتىن بۇل جادىگەرلەردىڭ عىلىم ءۇشىن ما­ڭىزى ەرەكشە ەكەندىگى ايتىلىپ ءجۇر. وسىنداي بۇلتارتپاس دەرەك­تەر ارقىلى تاريحي سانا مەن تاريحتى جاڭاشا پايىمداۋعا مۇمكىندىك جاساۋعا جول اشىلا­تىنى قۋانارلىق جايت. الايدا, بۇل تاريحي-مادەني كەشەندى سالۋ جۇمىستارى ەندى-ەندى عانا باستالىپ جاتىر. الدا اتقارى­لار ءىس كوپ جانە بۇل ءوزى وتە جاۋاپتى شارۋا بولايىن دەپ تۇر. ونى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا وراسان زور كۇش-جىگەر, قاجىر-قايرات پەن بىلىكتىلىك قاجەت بولاتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ءبىر قۋا­نار­لىعى – ءىس باسىندا ەرەن سەكىلدى ءتاجىري­بەلى, وي-ءورىسى كەڭ, مىقتى ازاماتتىڭ جۇرگەندىگى. قادىرلى زامانداسىمىز, ارداق­تى ازامات ەرەن كادوش ۇلى جۇماعۇلوۆتىڭ ونەگەلى ءومىرىن ايتۋداعى ماقسات – ەگەمەن ەلىمىز­دىڭ بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن, تۋعان جەرىنىڭ ناعىز پات­ريوتى جايلى اڭگىمەنى وزگەلەر دە بىلسە, جاستار ونەگە تۇتسا دەگەن نيەت ەدى. جاقسىنىڭ جاقسىلى­عىن ايتۋ دا ءبىر عانيبەت ءىس قوي. قايىردى نازىرباەۆ, جازۋشى.