وسى ورايدا ايتپاعىمىز, جازۋشى ساپارعالي ىسقاق ۇلىنىڭ باسقا قالامگەرلەردەن ەرەكشەلىگى – ۇلتتىق ەتنوگرافيا تاقىرىبىنا, سونىڭ ىشىندە ساياتشىلىق تۋرالى كوپ جازدى. بۇعان دالەل اۆتوردىڭ «قىران كەگى», «قىران تۋرالى اڭىز», ت.ب. تۋىندىلارى. اسىرەسە جازۋشىنىڭ «ساياتشى اڭگىمەلەرى» اتتى حيكاياسىندا قارشىعا تەكتەس (قارشىعا, تۇيعىن, قىرعي, تۇنجىر, ت.ب.) ءشاۋلى قىراندار حاقىندا وتە قىزىقتى جازبالارى بار.
مىسالى, جازۋشى ءشاۋلى تۇيعىندى ءتۇرى مەن بولمىس-بىتىمىنە قاتىستى مىرزا تۇيعىن, قۇل تۇيعىن دەپ ەكى تۇرگە ءبولىپ, ولاردى جەكە-جەكە سيپاتتايدى. «مىرزا تۇيعىننىڭ دەنەسى اپپاق, كوزى قارا, موينى, قۇيرىعى ۇزىن بولادى, ال قۇل تۇيعىننىڭ سيپاتى: ءتۇسى سۇرعىلت, ارقا جاعى قوڭىر-كوكشىل, موينى مەن قۇيرىعى قىسقا, جۇمىر, دەمبەلشە كەلەدى. مىرزا تۇيعىن اڭ-قۇس قاققان كەزدە قاناتىنا قان تيسە, كەلەسى قاز-ۇيرەككە ۇشپاي, تارانىپ وتىرىپ الادى. ال قۇل تۇيعىن قاناتىنا جۇققان قانعا قارامايدى, قاشقان ۇيرەكپەن بىرگە باتپاققا ءتۇسىپ, الىمىنا قاراي ۇشا بەرەدى», دەپ باياندايدى.
جالپى, سايات قۇستارى ىشىندە المىرى قارشىعا. ونىڭ باسقا ءشاۋلى قىرانداردان ەرەكشەلىگى – جان ساۋعالاپ قاشقان ولجاسىن ىندەتىپ قۋىپ ءجۇرىپ ۇستايدى. ءتىپتى بۇتا-بۇرگەندى پانالاپ تىعىلعان قوياندى نەمەسە تال-تەرەكتىڭ بۇتاعىنا بارىپ تىعىلعان جەلبەسىن (جىل قۇستارى) قۇستاردى ۇستاماي قويمايدى. ءبىر الاڭدارلىق دۇنيە – قارشىعا ۇستاعان ولجاسىن قالتارىس جەرگە باسىپ وتىرىپ, يەسىنە كورسەتپەي جەپ قوياتىندىقتان, يەسى ونىڭ اياعىنا, بولماسا ارقا جۇنىنە كىشكەنتاي قوڭىراۋ بايلاپ, سىلدىرى ارقىلى تاۋىپ الادى.
سويتە تۇرا قارشىعا – بابى تەز بۇزىلاتىن قۇس. قالامگەر جازبالارىندا قارشىعانىڭ بابى ءۇش سەبەپتەن بۇزىلادى دەپتى. ءبىرىنشىسى, سەمىزدىكتەن, ەكىنشىسى, ارىقتاۋدان, ءۇشىنشى قىزىل مايلانۋدان ەكەن.
«بابى بۇزىلعان قارشىعانى تۇزەۋ ءۇشىن: سەمىزىن ارىقتاتادى, ارىعىن كۇيلەندىرەدى, قىزىل ماي بولعانىن تۇزەۋ قيىن. قارشىعانىڭ قىزىل مايلانۋى دەگەنىمىز – سەمىزدەن ارىقتاتقاندا تاماقتى بىرتىندەپ ازايتپاي, كەنەت اشىقتىرعاندىقتان قاۋىرسىن ۇلپەرشەگىندە ماي ءبولىنىپ قالۋىن ايتادى. قىزىل مايلانعان قارشىعانىڭ بەلگىسى – قولدا وتىرىپ, قۇس كورسە تالپىنادى, ال ۇشسا, ەتى قىزىپ اينىپ كەتەدى. ونىسىن كەتىرۋ ءۇشىن – بۇزىلعان قارشىعاعا جەم بەرىپ سەمىرتەدى. ودان كەيىن قايتا قايىرىپ, بىرتىندەپ ارىقتاتادى. وسى كەزدە ساياتشى ونىڭ قاۋىرسىن تۇبىندە, ۇلپەرشەگىندە ماي قالىپ قويماۋىن قاداعالايدى», دەپ جازادى قارت قالامگەر.
ساياتشىلار جاقسى بىلەدى, قارشىعانىڭ قاز الۋى قيىن. تاجىريبەسىز ساياتشى توپتانعان قازعا قارشىعاسىن جىبەرىپ, قاپى قالعانى تۋرالى اڭگىمەلەر كوپ. ياعني قولدان ۇشقان قارشىعا توپتانا ۇشقان قازدىڭ ءبىرىن ءىلىپ ءتۇسىپ جەرگە قونادى. وسى ساتتە باسقا قازدار قايتا ۇشىپ كەلىپ, ارىپتەسىن قۇتقارۋ ءۇشىن قارشىعانى قاناتىنىڭ شىبىعىمەن سابالايدى. تاياق جەگەن قارشىعا ۇستاعان ولجاسىن بوساتىپ, قاشىپ شىعادى نەمەسە مۇرنىنان قان كەتىپ ولەدى. ودان دا جامانى قاتتى تاياق وتكەن قارشىعا ەكىنشى قايتا جەلبەسىن قۇستارعا جولامايتىن بولادى.
قالامگەر جازبالارىندا وسىنداي وقيعا تۋرالى باياندالىپتى. «ەرتىستىڭ ارعى جاعىندا ءۇش بولىس ەل ۋاق تۇرادى. وسى ەلدە ۇزاق اتتى اتاقتى ساياتشى وتكەن, – دەپ باستايدى ساپارعالي قارت. – وسى كىسى تۇستىكتەگى قاراعايلى ولكەگە ادام اتتاندىرىپ, ءشاۋلى قىران الدىرادى ەكەن. بىردە قولىنا قىران قارشىعا تۇسەدى. ونىڭ اتىن «كوكجەندەت» دەپ قويادى. بۇل قۇسى قاز, دۋاداق, ۇيرەكتى قىرىپ سالادى. بىردە ساياتشى ەگىن ورماسىندا وتىرعان توپ قازعا قۇسىن جىبەرەدى. قازدار دەرەۋ قامدانىپ, ءشۇيىلىپ تۇسكەن جاۋىن قاناتىمەن سابالاپ ولتىرەدى. وقىستا قۇسىنان ايىرىلعان ساياتشى قايعىرىپ جاتىپ قالادى. سودان قايعىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قىران قارشىعاسىنا ءان ارناعىسى كەلەدى. ءسويتىپ, ارقا وڭىرىنە ايگىلى, رۋى جارىلعاپ بالتا اقىن تاسىباي بالاسىن قوس اتپەن ادام جىبەرىپ الدىرادى. ساياتشىنىڭ كوڭىل كۇيىن تۇسىنگەن اقىن:
كوكجەندەت, تۇعىرىڭ التىن مارجان بۋلى,
تۇرۋشى ەڭ اعاش ۇيدە اسىراۋلى.
ون بەس قاز, وتىز ۇيرەك ءبىر كۇندە الىپ,
قايتپاعان قۇستان بەتىڭ قىران ءشاۋلى.
شىعۋشى ەم كوكجەندەتپەن قۇسقا كەشكە,
قۇس ۇشسا, كوكجەندەتىم تۇسەدى ەسكە.
قاز ساباپ قايران قىران جىعىلعاندا,
شاۋىپ ەم قازدى اتام دەپ قوزىكوشكە... –
دەپ ولەڭ شىعارادى».
