«قارا التىن» ارزانداسا, قازىنا ورتايماي ما؟ ۆەنەسۋەلا فاكتورىنىڭ قازاق ەكونوميكاسىنا اسەرى

داعدارىس نارىعىنداعى الىپ

بۇگىنگى تاڭدا ۆەنەسۋەلانىڭ مۇناي ءوندىرىسى بۇرىنعى ايبىنىنان ايىرىلعان. ءبىر كەزدەرى تاۋلىگىنە 3-4 ملن باررەل مۇنايدى نارىققا شىعاراتىن ەلدىڭ قازىرگى احۋالى ءماز ەمەس. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل توقىراۋدىڭ استارىندا تەرەڭ جۇيەلى سەبەپتەر جاتىر. 

«ۆەنەسۋەلا قازىرگى تاڭدا جوبامەن ءبىر كۇندە ملن باررەل تاۋلىگىنە مۇناي شىعارادى. وسىدان بەس جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش جارتى ملن باررەلدەن دە تۇسكەن بولاتىن. تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق, ارينە ولار 3-4 ملن باررەلگە دەيىن جەتكەن كەزىندە. بىراق ينفراقۇرىلىمنىڭ ەسكىرۋىنە, ينۆەستيتسيانىڭ قۇيىلماۋىنا, سىرتقى تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيانىڭ قولدانىلماۋىنا جانە كومپەتەنتسيانىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى ولاردىڭ مۇناي-گاز سالاسى كۇننەن-كۇنگە توقىراۋعا ۇشىراپ بارادى. كەن ورىندارىنداعى قىسىم تومەن تۇسكەن. ەكىنشى فاكتور – ولارداعى مۇنايدىڭ تىعىزدىعى جوعارى, ياعني «اۋىر مۇناي» بولۋى. بۇل مۇناي كادىمگى ساعىز سەكىلدى قويۋ, كەي جەردە اقپاۋى دا مۇمكىن. ونى وڭدەۋ ءۇشىن وراسان زور قاراجات كەرەك, سوندىقتان وزىندىك قۇنى وتە قىمباتقا شىعادى.

ءۇشىنشى فاكتور – ىشكى تۇتىنۋ. ءبىر ميلليون باررەل شىقسا دا, ونىڭ قانشاسىن ەكسپورتقا ساتا الادى دەگەن سۇراق تۋادى. قازاقستاندا ەكى ملن باررەل شىقسا, ونىڭ 70%-ىن سىرتقا ساتىپ, اقشا تابامىز. ال ۆەنەسۋەلا ءۇشىن بۇل – ۇلكەن ساۋال. سەبەبى سانكتسيالارعا بايلانىستى ولار مۇنايىن كەز كەلگەن ەلگە ساتا المايدى. رەسەيدىڭ مۇنايى سەكىلدى, سانكتسيادا بولعان سوڭ باعاسى تومەن. ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتىپ, يمپۋلس بەرەتىن كومپانيا دا, ينۆەستور دا قازىر سىڭاي تانىتىپ وتىرعان جوق», دەيدى ابزال نارىمبەتوۆ.

اقش ۆەنەسۋەلانىڭ استاناسى كاراكاسقا اۋە سوققىلارىن جاسادى

مۇناي باعاسى جانە بيۋدجەت 

الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى قازاقستان ءۇشىن ارقاشان سەزىمتال تاقىرىپ. دەسە دە, ساراپشى بۇل ماسەلەگە بايىپپەن, پراگماتيكالىق تۇرعىدان قاراۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. 

«قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, ۆەنەسۋەلا فاكتورى نارىقتىق باعاعا قاتتى اسەر ەتە قويمايدى. قازىرگى مۇناي باعاسى 60 دوللار توڭىرەگىندە, بۇل – تومەن باعا. 2022 جىلى 100 دوللاردى, 2023 جىلى 80 دوللاردى كوردىك. 2024 جىلى 70 بولسا, قازىر ءتىپتى تومەندەپ بارادى. ءبىر ەسكەرەتىنى, 2016–2019 جىلدارداعى 60 دوللار مەن قازىرگى 60 دوللاردىڭ سالماعى ەكى بولەك, ويتكەنى دوللاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى وزگەردى.

قازاقستان بيۋدجەتىنە كەلسەك, 2024–2025 جىلدارى مۇناي 75 دوللاردان تومەن بولسا, دەفيتسيت بولاتىنى بەلگىلى ەدى. بىراق بۇل دەفيتسيت جىلدا بولىپ كەلەدى. ءبىز 2007 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قوردان جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10 ميلليارد دوللار الىپ كەلەمىز. بۇل كادىمگى ءۇشىنشى بيۋدجەت سياقتى بولىپ كەتتى. سوندىقتان ۇلتتىق قوردىڭ ازايۋى تەك مۇناي باعاسىنا عانا بايلانىستى ەمەس. باعا 100 دوللار بولعاندا دا ءبىز قوردان اقشا الدىق. سوڭعى 15-18 جىلداعى ءۇردىس سولاي. مۇناي باعاسى كۇرت تۇسسە دە, كوتەرىلسە دە بۇل الۋ پروتسەسى توقتاي قويادى دەپ ويلامايمىن. ال ۆەنەسۋەلاداعى وقيعالار باعاعا جاقىن ارادا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى», دەيدى ساراپشى.

ەۋروپالىق وداق: ۆەنەسۋەلانىڭ ەگەمەندىگى ساقتالۋى ءتيىس

تەڭىز بەن قاشانعاننىڭ باسىمدىعى

ۆەنەسۋەلانىڭ اۋىر مۇنايى مەن قازاقستاننىڭ جەڭىل مۇنايىن سالىستىرۋ – ەكى بولەك دۇنيە. ءبىزدىڭ نەگىزگى كەن ورىندارىمىز حالىقارالىق كەلىسىمشارتتارمەن بەكەمدەلگەن. 

«ۆەنەسۋەلا مۇنايى – اۋىر, ال قاشاعان مەن تەڭىز مۇنايى – جەڭىل, كوندەنساتى كوپ. سوندىقتان ءبىزدىڭ مۇنايدان ءونىم كوپ شىعادى جانە مۇناي-گاز حيمياسىندا قولدانۋعا ءتيىمدى. قازىر تەڭىز اينالاسىندا پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن وندىرەتىن كلاستەرلەر سالىنىپ جاتقانى سوندىقتان. تەڭىز, قاشاعان جانە قاراشىعاناق – قازاقستان مۇنايىنىڭ 70%-ىن, ال ەكسپورتتىڭ 80%-ىن قۇرايدى. بۇل ءۇش جوبا مۇنايىن 100% سىرتقا جونەلتە الادى, ولاردى ىشكى نارىققا كۇشتەي المايسىز, كەلىسىم سولاي.

مىسالى, تەڭىزدەگى بولاشاق كەڭەيتۋ جوباسىنا 50 ملرد دوللار قۇيىلدى. ينۆەستورلار (Chevron, ExxonMobil, لۋكويل, قازمۇنايگاز) 2033 جىلعا دەيىن وسى قاراجاتتى قايتارىپ الۋعا تىرىسادى. ولار ءۇشىن مۇناي باعاسىنىڭ 50 نەمەسە 60 دوللار بولعانى ماڭىزدى ەمەس, ولار ءوز شىعىندارىن باعامەن ەمەس, وندىرىلگەن كولەممەن ەسەپتەيدى. سوندىقتان بۇل ينۆەستورلارعا سىرتقى ساياسي فاكتورلار قاتتى اسەر ەتەدى دەپ ايتا المايمىز. ولار ءوز رەپۋتاتسياسىنا, تەحنيكالىق جانە ەكولوگيالىق ساپاسىنا وتە قاتتى ءمان بەرەدى», دەيدى ساراپشى

ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, ۆەنەسۋەلانىڭ قايتادان الەمدىك نارىقتا ىقپالدى ويىنشىعا اينالۋى ءۇشىن كەمىندە 4-5 جىل, بالكىم 10 جىل ۋاقىت پەن وراسان زور ينۆەستيتسيا قاجەت. وعان دەيىن «قارا التىن» نارىعىنداعى اۋاندى وزگە فاكتورلار انىقتايتىنى انىق.

ء«بىزدىڭ جۋرناليستەر قاۋىمى كەيدە پوپۋليستىك لوگيكاعا بوي الدىرىپ, سىرتتا نە جازىلسا سوعان ەلەڭدەيدى. بىراق ماسەلەگە رەاليست, پراگماتيك رەتىندە قاراۋ كەرەك. ۆەنەسۋەلاعا الىپ مۇناي-گاز كومپانيالارى قايتىپ ورالمايىنشا, سانكتسيالار شەشىلمەيىنشە ۇلكەن وزگەرىس بولمايدى. ال سانكتسيا – رەسەي مىسالىندا كورگەنىمىزدەي, ءبىر كۇندە الىناتىن دۇنيە ەمەس», دەدى ابزال نارىمبەتوۆ.