قازاقستان – ەىدۇ: ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى دەموكراتيا مەن ەركىن نارىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەيتىن الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ حالىق­ارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمى بولىپ تابىلادى. ول 1948 جىلى قۇرىلعان. شتاب-پاتەرى پاريج قالاسىندا ورنالاسقان. ۇيىمعا باتىس ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى, اقش, كانادا, تۇركيا, مەكسيكا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا جانە جاعدايى مىعىم تاعى بىرقاتار ەلدەر  مۇشە. وسى ۇيىمعا كىرۋگە قازاقستان دا ىنتا تانىتۋدا. ويتكەنى, دامىعان ەلدەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ۇيىمعا مۇشە بولۋدىڭ ءمانى زور. ءبىر قۋانىشتىسى, كوپ ەلدەرگە جىلى قاباق تانىتا بەرمەي­تىن, قاتارىنا كىرگىسى كەلگەن بىرقاتار ەلگە توقتاۋ سالعان وسى بەكزات ۇيىم دا قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدان كەتارى ەمەس. قايتا جىلدان-جىلعا قارىم-قاتىناسىن جاقسارتىپ كەلە جاتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى وسى ۇيىم مەن قازاقستان اراسىندا ەلدىك ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنىڭ  ازىرلەنۋى بولىپ تابىلادى. وسى باعدارلاماعا سايكەس مەملەكەتتىك باسقارۋ, فيسكالدىق ساياسات, باسە­كەلەستىك جانە ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋ, ورنىقتى دامۋ باعى­تىندا بىرلەسكەن باستا­مالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعدارلامانىڭ اياسى ودان ءارى كەڭەيە ءتۇسۋى ءتيىس.  قازاقستاندىق بىرقاتار مامانداردىڭ بولجاۋىنشا, ءبىز الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇيىممەن  ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا دا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزە الامىز. مىنە, وسىنداي باعىتتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جىبەك نەسىپباەۆانى  اڭگىمەگە تارتتىق.  – جىبەك جۇمابەكقىزى, مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆ ءوزى­نىڭ حالىققا ارناعان جولداۋ­ىندا قازىرگى كۇنى ىرگەلى دامۋ كورسەتكىشتەرىن ەكو­نو­ميكالىق ىنتىماق­تاس­تىق جانە دامۋ ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ كورسەتىپ وتىرعاندىعىن ايتقان بولاتىن. الداعى ۋاقىتتاردا ءبىزدىڭ بۇل ۇيىممەن ارالاسۋىمىزدىڭ قانداي مۇمكىندىكتەرى بار؟ – بەلسەندى ينتەگراتسيالىق جانە مودەرنيزاتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قازىرگى كەزەڭدەرىندە ءاربىر ەل الەمدىك قاۋىمداستىققا, سونىڭ ىشىندە ونىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنە بەيىمدەلۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جىل وتكەن سايىن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرىپ, حالىقارالىق ۇيىمدار قىزمەتىنە قاتىسۋشىلىعىن ارتتىرىپ كەلەدى. جالپى, سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قىزمەت سالاسىندا  قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز دا  بارشىلىق. ماسەلەن, 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىمىز وسىنىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسى بولدى. قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ باسەكەلەستىك جونىندەگى كوميتەتىمەن قازىردىڭ وزىندە جاقسى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىرعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, ءتۇبى بۇل ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتۋىمىز دە ابدەن مۇمكىن. بىلاي دەپ ايتۋىمىزعا قازاقستان مەن اتالعان ۇيىم اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جىل وتكەن سايىن جاقسارا ءتۇسۋى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل ۇيىم باسىندا ەۋروپالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دەپ اتالعان بولاتىن. سودان كەيىن ونىڭ ىرگەسى كەڭەيىپ, الەمنىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە ورنالاسقان دامىعان ەلدەردى قامتىپ وتىر. قازىرگى كۇنى ونىڭ قۇرامىندا قىرىققا جۋىق ەل مۇشە بولىپ تابىلادى. بۇل ەلدەر قوسىلا كەلىپ الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 60 پايىزدان استامىن وندىرەدى. ەلباسىمىز وسى ۇيىم جايىندا ايتا كەلىپ, وعان مۇشە  ەلدەردىڭ جاڭعىرتۋ جولدارىنان وتكەندىگىن, ينۆەستيتسيالار, عىلىمي ازىرلەمەلەر, ەڭبەك ونىمدىلىگى, بيزنەستىڭ دامۋى, حالىق تۇرمىسىنىڭ ستاندارتتارى جونىندە جوعارعى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەندىكتەرىن, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋدە ءبىز ءۇشىن وزىندىك ءبىر مەجە بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. – قازاقستاننىڭ بۇل ۇيىممەن قارىم-قاتىناسى قالاي ءورىس الىپ كەلەدى؟ سونىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىندا قالاي ىنتىماقتاسا الامىز؟ – 2011 جىلى قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى كەڭەسىنىڭ ءتورت بىردەي  كوميتەتىنە باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە بولۋ ءۇشىن تاپسىرىس جاسادى. سول ءتورت كوميتەتتىڭ ءبىرى ءبىلىم جونىندەگى كوميتەت بولىپ تابىلادى. وسى وقيعادان 1 جىل بۇرىن قازاقستان 15 جاستاعى وقۋشىلاردىڭ وقۋ جەتىستىكتەرىن باعالاۋعا ارنالعان PISA حالىقارالىق باعدارلاماسىنا ءبىرىنشى رەت قاتىسقان بولاتىن. وسى باعدارلاما ەلىمىزدەگى 200 ءبىلىم وشاعىندا وقيتىن وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن باعالادى. مۇنداي باعالاۋلار بىزگە ءبىلىمنىڭ جاڭا ستاندارتتارىنا كوشۋ جانە ءبىلىم ساپاسىن تالداۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. ءدال وسى ماقسات ەلىمىزدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم سالاسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا بەكىتىلگەن بولاتىن. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ دەكلاراتسياسىندا ءبىلىم سالاسىنداعى ساياسات بۇگىنگى جەدەل وزگەرىس ۇستىندەگى زاماندا ءبىلىمنىڭ دە وسى ۇدەرىسكە سايكەس بولۋىن, ياعني  ءبىلىم جۇيەسىنىڭ بارلىق كومپونەنتتەرى ء(بىلىم جونىندەگى ۇلتتىق ستاندارت, مۇعالىم, مەكتەپ, وقۋشىلار) وزگەرىستەردى قابىلداۋعا ءازىر تۇرۋ قاجەتتىگىن جانە جاڭالىقتاردى العا جىلجىتۋدا بەلسەندى ارەكەتتەر جاساۋعا قابىلەتتىلىكتەرىن ەسەپكە الاتىندىعى ايتىلعان بولاتىن.  بۇل دەگەنىمىز نە؟ بۇل دەگەنىمىز جۇيەلى تۇردە دامۋ, مۇمكىندىكتەردى تۇراقتى تۇردە كەڭەيتىپ وتىرۋ جانە حالىقتىڭ قالىڭ بولىگى اراسىندا ءبىلىم الۋعا, دامۋعا تەڭ مۇمكىندىك قالىپتاستىرۋ  دەگەن ءسوز. مىنە, اتالعان دەك­لاراتسيا وسى قاعيداتتاردى ەسكەرەدى. دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانعانىنا ءبىراز ۋاقىت وتسە دە, وندا ايتىلعان جايتتار بۇگىنگى كۇن ءۇشىن بارىنشا ومىرشەڭ بولىپ تابىلادى جانە ماڭىزى دا جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. بارلىق دامىعان ەلدەر وسى دەكلاراتسيانى ەسەپكە الا وتىرىپ,  وزدەرىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ساياساتتارىن جۇزەگە اسىرۋدا. باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكانى, ورنىقتى قوعامدى قۇرۋ ءىسى دە بۇگىنگى كۇندەرى مەكتەپ قابىرعالارىنان باستاۋ الاتىندىعى جاسىرىن ەمەس. بۇل جاعىنان العاندا قازاقستاننىڭ ءبىلىم مەن عىلىم جونىندەگى قازىرگى قولعا الىپ جاتقان ىستەرى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ اتالعان دەكلاراتسياسىنداعى كورسەتىلگەن ماقساتتارمەن جانە قاعيداتتارىمەن ابدەن قابىسىپ تۇر. دەمەك ءبىز بۇل ۇيىممەن ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەۋگە ءازىرمىز دەپ ايتۋعا بولادى.  – ال ەندى حالىقارالىق ۇيىممەن ىنتىماق­تا­سۋدا ءبىزدىڭ ءبىلىم سالامىزدا جۇرگىزىلگەن قان­داي جۇمىستار بار؟ – ەگەر قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ەلدەرىندە قولدانىلاتىن حالىقارالىق سالىستىرمالى باعالاۋ زەرتتەۋلەرىنە قاتىسۋشىلىق ماسەلەسىنە كەلسەك, ءبىز قازىر وسى جولعا تۇسە باستادىق دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ءبىلىم جونىندەگى ساياساتتىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل ساياسات قازاقستاندى دامىعان ەلدەردە مويىندالعان مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە باعىتتالىپ وتىر. ماسەلەن, وسى ساياساتتىڭ جانە ەلباسىنىڭ بەس رەفورماسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستان الداعى ۋاقىتتا باستاۋىش مەكتەپتەر وقۋشىلارىنىڭ وقۋى مەن تۇسىنىگىنىڭ ساپاسىن باعالايتىن PRILS, 11-ءشى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ماتەماتيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى باعىتىنداعى ساۋاتتىلىعىن باعالايتىن TIMSS-ADVANCED, 8-ءشى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ كومپيۋتەرلىك جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىعىن باعالايتىن ICILS حالىقارالىق زەرتتەۋ باعدارلامالارىنا قاتىسۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە دە وسى باعدارلامالارعا ءمان بەرىلەتىندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت! اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».