ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – ستراتەگيالىق باعىت

ۇكىمەتتىڭ رەسمي دەرە­گىنە سۇيەنسەك, قازىر ىشكى جالپى ءونىم قۇ­رى­­لى­مىنداعى وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ ۇلەسى شامامەن 13%-دى قۇرايدى. ۇكىمەت بۇل كورسەتكىشتى 2030 جىلعا قاراي 15%-عا دە­يىن, ال 2035 جىلعا قاراي 18–20% ارالىعىنا جەتكى­زۋ­دى ماقسات ەتىپ وتىر. مۇن­داي مىندەت قولدا بار رە­سۋرس­تاردى ەسكەرە وتىرىپ, ناقتى ورىندالاتىن ماقسات رەتىندە قاراستىرىلعان.

قازىر وڭدەۋ ونەركاسىبى بىر­تىندەپ قارقىن الىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ 11 ايىندا بۇل سالاداعى ءوندىرىس كولەمى 5,9%-عا ءوسىپ, 27 ترلن تەڭگەدەن استى. بۇل تۋرالى ۇكىمەتتىڭ جىل قورىتىندىسىنا ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس ساپاربەكوۆ ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, ءوسىم بىرنەشە نەگىزگى سالادا قاتار بايقالىپ وتىر. اسىرەسە مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, حيميا جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ جاقسى ناتيجە كورسەتكەن.

«جاڭا زاۋىتتار مەن كاسىپورىن­دار­دىڭ ۇلەسى ەرەكشە. كەيىنگى ۋاقىتتا ىسكە قوسىلعان وندىرىستەر ءالى تولىق قۋاتىنا شىققان جوق. بىراق ولار تولىق جۇمىس ىستەي باستاعان كەزدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ كولەمى جىل سايىن تاعى 2,3 ترلن تەڭگەگە ءوسۋى مۇمكىن. ياعني قازىردىڭ وزىندە وڭدەۋ سالاسى ەل ەكونوميكاسىنا ناقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسا بەرسە, ءوندىرىس كولەمى ارتىپ, ەكونوميكاداعى دايىن ءونىمنىڭ ۇلەسى دە كوبەيە تۇسەدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

ماسەلەن, ماشينا جاساۋ سالاسى قازىر وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭ جىلدام ءوسىپ جاتقان باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. 11 ايدىڭ ىشىندە بۇل سالاداعى ءوندىرىس كولەمى 11,6%-عا ارتقان. ال جالپى وڭدەۋ ونەركاسىبى وسى كەزەڭدە 5,9% ءوسىم كورسەتتى. بۇل تۋرالى ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, ماشينا جاساۋ­مەن قاتار باسقا سالالار دا العا جىلجىپ وتىر.

«ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى 8,7%-عا, حيميا ونەركاسىبى 8,1%-عا, ال مۇناي وڭدەۋ سالاسى 6,5%-عا وسكەن. ياعني وڭدەۋ ونەركاسىبى تەك ءبىر باعىتتا ەمەس, بىرنەشە سالادا قاتار دامىپ كەلەدى. بۇل سالالارداعى ءوندىرىس پەن ينۆەستيتسيانىڭ ارتۋى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋعا تىكەلەي بايلانىستى. تەك «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى وسى كەزەڭدە باسىم باعىتتارعا 8 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى قۇيىلدى», دەدى س.جۇمانعارين.

ەكسپورت قۇرىلىمى دا بىر­تىن­دەپ وزگەرىپ كەلەدى. بۇرىن باسىم­دىق شيكىزات پەن مەتالل ونىمدەرىنە بەرىلسە, قازىر ما­شينا جاساۋ, حيميا جانە تاماق ونىم­دەرىنىڭ ەكسپورتى ءوسىپ وتىر. وتكەن جىلى وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتى 23 ملرد دوللاردان استى. بۇل ەكونوميكانىڭ ىشكى قۇرىلىمى كۇردەلەنىپ, ءارتاراپتانىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

اسىرەسە وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ – ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ وتىر. شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, ۇزاقمەرزىمدى شارتتار مەن وفتەيك كەلىسىمشارتتار كاسىپورىندارعا ءوندىرىستى تۇراقتى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. كەلەسى جىلدان باستاپ ناقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان وتاندىق كاسىپورىندارعا باسىمدىق بەرەتىن وتاندىق تاۋار وندىرۋ­شىلەر ءتىزىلىمى ىسكە قوسىلادى.

ەۋرازيالىق دامۋ بانكى ساراپ­شى­لا­رىنىڭ سوزىنشە, ەكونوميكانى ءار­تاراپتاندىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – يمپورتتى الماستىرۋ مەن وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ. ەگەر وسى باعىت جۇيەلى تۇردە ىسكە اسسا, ەلىمىز ىشكى جالپى ونىمگە قوسىمشا 38 ملرد دوللار تابىس قوسا الادى.

«شيكىزاتقا تاۋەلدى ەكونومي­كا­لىق مودەلدەن بىرتىندەپ باس تارتۋ قاجەت. جوعارى دەڭگەيدە وڭدەلگەن ءونىم ءوندىرۋ ەلگە تۇراقتى تابىس پەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اكەلەدى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ ءالى دە جەتكىلىكسىز. وڭدەۋ سالاسىن كەڭەيتۋ ارقىلى ەكسپورتتى دا ارتتىرۋعا بولادى. ءارتاراپتاندىرۋ ناتي­جەسىن­دە وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىن 7,8 ملرد دوللارعا ۇلعايتۋعا بولادى. نەگىزگى باعىتتار – حيميا, مەتاللۋرگيا, تاماق ءوندىرىسى جانە ماشينا جاساۋ سالالارى. ەگەر ەل ءوز ىشىندە ءوندىرىستى جولعا قويسا, ماشينا جاساۋ سالاسىندا 1,6 ملرد دوللار, ەلەكتر جابدىقتارى بو­يىنشا 1 ملرد دوللار كولەمىندەگى يمپورتتىڭ ورنىن باسۋعا مۇم­كىن­دىك بار. حيميا, مەتالل جانە ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە دە وسىنداي الەۋەت بار», دەپ جازىلعان زەرتتەۋدە.

قازىر ەكونوميكانى ءارتاراپتان­دىرۋدىڭ تيىمدىلىگى سىرتقى ساۋدا قۇرى­لىمىنان دا كورىنە باستادى. قسزي ەكونوميكالىق ساياساتتى تالداۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى اسەل ابەن وڭدەۋ ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى ەل ەكونوميكاسىنداعى ءرولىن كۇشەيتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا وڭدەۋ سالاسى ەكسپورتى 12,8 ملرد دوللارعا جەتىپ, ەلىمىزدىڭ جالپى ەكسپورت كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇراعان.

«قازىر قولداۋ شارالارى ءارتۇرلى ينستي­تۋتتار ارقىلى جۇ­زەگە اسىرىلادى, ولاردىڭ تالاپ­تارى مەن تەتىكتەرى ءبىر-بىرىنە ۇق­سا­مايدى. بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن تۇسىنىك­سىز جاعداي تۋعى­زادى. سوندىق­تان ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدا تاسىل­دەردى وڭتايلاندىرىپ, ءبىرىزدى ساياسات قالىپتاستىرۋ قاجەت. ەكو­نو­مي­كا­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ينۆەستيتسيا كولەمىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. اسىرەسە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە باعىتتالعان قارجى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە جول اشادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنداي وزگەرىستەر بىلىكتى ماماندارعا دەگەن سۇرانىستى كۇشەيتىپ, ىشكى ەڭبەك نارىعىن ساپالىق تۇرعىدان وزگەرتەدى», دەيدى ءا.ابەن.

سونىمەن قاتار وڭدەۋ ونەر­كاسى­بىنىڭ ىشىندە شەشىمىن كۇتكەن تۇيتكىلدەر از ەمەس. اعاش بۇيىم­دارى مەن جيھاز ءوندىرىسى توقىراۋعا ۇشىراسا, فارما­تسەۆتيكا سالاسىندا ءوسىم باياۋ­لا­عان. بۇگىندە وڭدەۋ سالاسىن­داعى ءوندىرىستىڭ 40%-دان استامى مەتاللۋرگياعا تيەسىلى. ال بۇل سالا الەمدىك باعا كونيۋنك­تۋ­راسىنا تاۋەلدى بولعاندىقتان, بۇ­كىل ونەركاسىپ ءۇشىن تاۋەكەل دەڭ­گەيىن ارتتىرىپ وتىر.

دەمەك ۇزاقمەرزىمدى تۇراق­تىلىق­قا جەتۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – جوعارى قوسىلعان قۇنى بار سالالاردى دامىتۋ. شيكىزاتتى سول كۇيىندە ەكسپورتتاۋ ەمەس, ونى وڭدەپ, دايىن ونىمگە اينالدىرۋ ەكو­نوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرادى. قيىندىققا تاپ بولعان سالا­لارعا ماقساتتى مەملەكەتتىك قول­داۋ كورسەتىلسە, بۇكىل وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ الەۋەتى كۇشەيە تۇسەر ەدى.

ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ەلدىڭ جالپى ەكونوميكالىق وسىمىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن اتاپ وتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مۇناي مەن مەتالعا تاۋەلدىلىكتەن بىرتىندەپ ارىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, IT, قارجى, تۋريزم, فارماتسەۆتيكا سياقتى جاڭا باعىتتاردى دامىتۋ دەگەن ءسوز.

«مۇناي باعاسى قۇلدىراعان كەزدە حالىق تابىسى كۇرت تومەندەمەۋى ءۇشىن ەكونوميكا ءارتاراپتى بولۋى كەرەك. قازىر ءوندىرۋ مەن مەتاللۋرگيا باسىم بولعانىمەن, ەلىمىزدىڭ بولاشاق يندۋسترياسى ماشينا جاساۋعا, مۇناي حيمياسىنا, فارماتسەۆتيكاعا, شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋگە جانە جوعارى تەحنولوگيالارعا سۇيەنۋگە ءتيىس. بۇل جوعارى قوسىلعان قۇن, ەكسپورتتىڭ ءوسۋى جانە تەحنولوگيالىق ەگەمەندىك اكەلەدى», دەيدى ر.سۇلتانوۆ.