زاڭناماداعى وڭ وزگەرىستەر

2 قاڭ­تاردا مەم­لەكەت باسشىسى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى­نىڭ كەيبىر زاڭ­نا­مالىق اكتىلەرى­نە ەسىرت­كى, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ, سول تەك­تەس­­تەردىڭ, پرەكۋرسورلاردىڭ جانە كۇشتى اسەر ەتەتىن زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىپ, كوپتى الاڭداتقان قوعام كەسەلىنىڭ جولىن كەستى.

بۇل زاڭ پرەزيدەنتتىڭ 2024 جىلى 15 ناۋرىزدا ۇلتتىق قۇرىلتايدا بەر­گەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقسا­تىندا قابىل­دانعانىن ايتا كەتەيىك. جاڭا قۇجات ەسىرتكى ءوندىرۋ مەن وتكىزۋ­دى ۇيىمداستىرۋشىلار ءۇشىن جاۋاپكەر­شىلىكتى قاتاڭ­داتۋعا, ال ەسىرتكىنى جاسىرىن ورنالاستىرۋشىلار ءۇشىن جازانى جۇمسارتۋعا باعىتتالعان.

اقوردا تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, جاڭا زاڭ ەسىرتكى ءوندىرىسى ءۇشىن عانا ەمەس, وسى قىلمىستىق ارەكەت ءۇشىن لاۋازىمدى ادام­دار­دىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىن ەداۋىر قاتاڭداتتى. ەندى قىلمىسقا قا­تى­سى بار تۇلعالاردىڭ مۇلكى تار­كىلەنىپ, 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىن نەمەسە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن.

ال ەسىرتكىنى جاسىرىپ كەتۋ­شى­لەر وزدەرى ونى زاتىن دايىن­دامايتىندىقتان, تەك كوپ اقشا ۇسىنعان قىلمىسكەرلەردىڭ تۇزا­عىنا ءىلىنىپ, ولاردىڭ تاپسىرماسىن ورىندايتىندىقتان, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ازداپ جۇمسارتىلعان. مۇنداي جالدامالى ىسكە كوبىنە جاسوس­پىرىمدەر باراتىنى بەلگىلى. بۇدان بىلاي ولار العاش رەت قىلمىس جاساعان بولسا, 5 جىلدان 8 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلماق.

بيىل قوعامدا كوپ تالقىلان­عان تاعى ءبىر قۇجات – «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرىنە قۇقىق قور­عاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ, ارناۋلى مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ, ازامات­تىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرىن جانە اسكەري قىزمەت­شىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتا­ماسىز ەتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ, سونداي-اق ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ قىزمەتى سالاسىندا ارتىق زاڭنامالىق رەگلا­مەنتتەۋدى بولعىزباۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى. ونىڭ ىشىندە ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن تانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كيىم-كەشەكتى كيۋگە تىيىم سالاتىن نورما جۇرت­شىلىق نازارىن اۋدارعانى بەلگىلى.

ءدىن سالاسىندا نيقاب نەمەسە پارەنجە دەپ اتالاتىن بەتتى جاباتىن كيىم ماسەلەسى كوپتەن بەرى قوعام تالقىسىندا جۇرگەن. راسىندا, بۇل زاڭناماداعى ۋاقى­تى كەلگەن تۇزەتۋ ەدى. ويتكەنى قىل­مىس­كەرلەر دە جاسىرىنۋ ماقسا­تىندا بەتىن نيقابپەن جاۋىپ ءجۇرۋى عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن بۇل نورمانىڭ ماقساتىن سان-ساققا جۇگىرتىپ, ونى دىنگە جاسالىپ جاتقان قىسىم دەپ تۇسىندىرگىسى كەلگەندەر دە تابىلعانى بەلگىلى. الايدا زاڭگەرلەر مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى وسى ماسەلەگە ارالاسىپ, يسلام دىنىندە بەتتى جاۋىپ ءجۇرۋ پارىز ەمەس, تەك كەيبىر حا­لىقتاردىڭ سالتى ەكەنىن انىقتاپ ءتۇسىن­دىردى. ال قازاق قىزدارى ەشقاشان بەتىن جاۋىپ جۇرمەگەنى بەلگىلى.

«شاريعاتتا ايەلگە بەت-ءجۇ­زىن, بىلە­زىكتەن ءارى قولىن جانە توبىقتان تومەن اياعىن جاۋىپ ءجۇرۋ بۇيىرىلماعان. ياعني اسىل ءدىنىمىز قىز-كەلىنشەككە ورامال تاعىپ, ۇزىن ەتەكتى كەڭ كيىم كيۋدى مىندەتتەگەنىمەن, بەتتى تولىق جابۋدى تالاپ ەتپەيدى. بالكىم, بۇل كەيبىر اراب ەلدەرىندە قالىپتاسقان ءداستۇر شىعار. ال ءبىزدىڭ اتا-بابامىز حاديس­تە ايتىلعان تالاپقا بايلانىستى ءدىنى مەن ءداستۇرىن ساباقتاستىرىپ, شاريعات تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى كيدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ۇستانىمى دا وسى», دەگەن باس ءمۇفتيدىڭ كەڭەسشىسى سمايىل سەيىتبەكوۆ زايىرلى مەملەكەتتىڭ زاڭى بارىنە ورتاق ەكەنىن جەتكىزدى.

بۇدان بىلاي ەلىمىزدە قىز­مەتتىك مىندەتتەردى, مەديتسينالىق, ازامات­تىق قورعانىس, اۋا رايى جاعدايىندا, سونداي-اق سپورتتىق جانە بۇقارالىق-مادەني ءىس-شارالارعا تىكەلەي قاتىساتىن ادامدار­دىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ قاجەت بولعان جاعدايلاردا عانا بەتتى جابۋعا رۇقسات, ال باسقا جاعدايدا قوعامدىق ورىنداردا بەت-ءجۇزىن تانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كيىم-كەشەكتى كيۋگە تىيىم سالىندى.

ءدىن سالاسىنا قاتىستى زاڭنا­ما­داعى وزگەرىستەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىل 10 قاڭتاردا قول قويعان «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا دا كورىنىس تاپتى. اتاپ ايتقاندا, زاڭنىڭ 490-بابىنىڭ ءبىرىنشى, ءۇشىنشى جانە جەتىنشى بولىكتەرىنە «ەسكەرتۋ» ينستيتۋتى ەنگىزىلسە, ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە جەتىنشى بولىكتەرىن بۇزۋ بويىنشا اكىمشىلىك ايىپپۇلداردىڭ مولشەرى 50%-عا ازايتىلدى. باپتىڭ بۇل بولىكتەرىندە ءدىني جورالار مەن جينالىستاردى وتكىزۋ تالاپتارىن بۇزۋ, زاڭدى ءدىني قىزمەتكە كەدەرگى كەلتىرۋ, ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىمىن قورلاۋ, ءدىن ۇستانۋشىلار قاستەرلەيتىن عيماراتتار مەن ورىنداردى ءبۇلدىرۋ, ميسسيونەرلىك قىزمەتتى تىركەۋسىز جۇزەگە اسىرۋ, ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسپەي, شەتەل­دىك ءدىني ورتالىق تاعايىنداعان ادام­­نىڭ ءدىني بىرلەستىكتى باسقا­رۋى سەكىلدى ماڭىزدى نورمالار قامتىلعان.

ەسىرتكى سەكىلدى قوعام ىشىنە زيانىن تيگىزىپ وتىرعان تاعى ءبىر پروبلەما – ويىن بيزنەسى. بيىل 25 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, ويىن بيزنەسى جانە ارتىق زاڭنا­مالىق رەگلامەنتتەۋدى بولعىز­باۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس­تەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ وسى سالا­داعى كەلەڭسىزدىكتەردى رەتتەۋ­گە باعىت­تالدى. اتاپ ايت­قاندا, بۋكمە­كەرلىك كەڭ­سەلەر مەن توتاليزاتورلاردى ۇيالى باي­لانىستىڭ ابونەنتتىك قۇرىل­عىلارى, سونداي-اق ونلاين-پلاتفورمالار ار­قىلى جارنامالاۋعا تىيىم سالىندى.

سونىمەن قاتار بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردى جارنامالاۋ رۇقسات ەتىلگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ شەڭبەرى تارىلىپ, ولار ەندى تەك سپورتتىق باعىتتا بولۋى تالاپ ەتىلەتىن بولدى. بۇعان قوسا «ويىن بيزنەسى تۋرالى» زاڭدا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ تۇرىندەگى جازاعا سوتتالعان نەمەسە شارتتى تۇردە سوتتال­عان ادامداردىڭ قۇمار ويىندارعا جانە (نەمەسە) ءباس تىگۋگە قاتىسۋىنا تىيىم سالۋ بەلگىلەنگەن.

وسى جىلى 30 ماۋسىمدا پرە­زيدەنت قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرىنە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ, ارناۋلى مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ, ازا­مات­تىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرىن جانە اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ, سونداي-اق ىشكى ىستەر ور­گان­دارىنىڭ قىزمەتى سالاسىندا ارتىق زاڭنامالىق رەگلا­مەنت­تەۋدى بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى دا تىلگە تيەك ەتسەك بولادى. زاڭ ار­قىلى «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى», «قۇقىق قورعاۋ قىز­­مەتى تۋرالى», «تۇرعىن ءۇي قاتى­­ناس­­تارى تۋرالى», «قۇقىق بۇزۋ­­شىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى», «داكتيلوسكوپيالىق جانە گەنوم­د­ىق تىركەۋ تۋرالى» جانە باسقا دا زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.

ايتا كەتسەك, بۇل زاڭدا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, قۇقىق قورعاۋ, ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار, ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى مەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, سورانى ونەركاسىپتە پايدالانۋ, سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماسە­لەلە­رىنە قاتىستى تۇزەتۋلەر ەندى. سورا دەمەكشى, زاڭعا سايكەس ۇكىمەتكە ەسىرتكى وندىرۋگە نەمەسە دايىنداۋعا قاتىسى جوق, ونەركاسىپتىك ماقساتتا وسىرۋگە رۇقسات ەتىلگەن سورا سۇرىپتارىن انىقتاۋ قۇزىرەتى بەرىلدى جانە سورانى ونەركاسىپتىك وڭدەۋ ءتارتىبى ايقىندالدى.

ال مەملەكەت باسشىسى 16 شىلدە­دە قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق زاڭناماسىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا قىلمىستىق زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ مەن كەيبىر قوعامدىق قاۋىپتى ارەكەت­تەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ, قىلمىستىق پروتسەس­تە ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ, قىلمىستىق پروتسەستى وڭتايلاندىرۋ, قىلمىس­تىق-اتقارۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى ناقتىلاندى.

جالپى العاندا, بيىل ەلىمىز­دىڭ زاڭ شىعارۋ سالاسىندا بەل­سەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, جۇرت­شىلىقتى الاڭداتقان كەسەلدەرگە توسقاۋىل قويىلىپ, زاڭ مەن ءتار­تىپ قاعيداتى جوعارى دەڭ­گەي­دە ىسكە اسىرىلعانىن ايتۋى­مىز كەرەك. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ادىلەتتى قازاقستاندى ورناتۋدىڭ كەزەكتى شيراق تا ءونىمدى قادامدارى جاسالدى.