ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى زيابەك قابىلدينوۆتى – ادىلەتتىلىك كەزەڭىندە تاريح عىلىمىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ناتيجەلى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ كەلە جاتقان جەتەكشى عالىم, زاماناۋي مەنەدجەر دەۋگە نەگىز بار.
زيابەك ەرمۇحان ۇلى ومبى توپىراعىندا تۋىپ, كورشى ەلدە ءبىلىم الىپ, ۇنەمى قازاق ۇلتى تاريحىن تەرەڭنەن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلدى. شەتتە جۇرگەن قازاقتاردىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا عىلىمي زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىمەن تاباندى اينالىستى. مۇنى «حVIII–حح عاسىردىڭ ءىى جارتىسىنداعى توبىل جانە توم گۋبەرنيالارىنىڭ قازاقتارى», «حVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى رەسەي ىشكى گۋبەرنيالارىنىڭ قازاقتارى (تاريحي-دەموگرافيالىق اسپەكتىلەرى)», «حVIII–حح عاسىردىڭ باسىنداعى رەسەي قازاقتارى», «سۇلتانمامەت سۇلتان: مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات جانە باتىر», «اقمولا وبلىسى ومبى ۋەزىنىڭ قازاقتارى», «قازاقستانداعى دىندەر: تاريح جانە قازىرگى زامان», «استانا تاريحى», «قازاقستان حالقى: تاريح جانە قازىرگى زامان», «ولار عاسىرلار بويى قازاق جەرىن دارىپتەگەن», ت.ب. ەڭبەكتەرىنەن ايقىن كورەمىز. بۇل زەرتتەۋلەر ناقتى دەرەكتەر, مالىمەتتەر, شىنايى ايعاقتار نەگىزىندە جازىلعان. تاريحتى تامىرشىداي تانۋ, دانالىقتىڭ ۇلى كىتابى ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن بايانداۋ تاريحشىدان بىلىكتىلىكتى, ساليقالىلىقتى, سارابدالدىقتى تالاپ ەتەتىنى انىق. سوندىقتان دا عالىم زيابەك ەرمۇحان ۇلى ماڭىزدى دەرەكتىك اقپاراتتاردى شەبەرلىكپەن الىپ قانا قويماي, ولاردى تاريحي ۇدەرىستەردى تۇسىندىرۋدە ورىندى جانە شەبەر قولدانا بىلەتىنىن, تاريحتىڭ فيلوسوفياسىن جەتە مەڭگەرگەندىگىن, شىنايىلىقپەن باجايلاپ پايىمدايتىنىن, تەرەڭنەن وي تەربەيتىنىن اڭعارامىز.
عالىمدى قوعامدىق قىزمەتى مەن ادامشىلىق قاسيەتتەرى تولىقتىرا تۇسەدى. ءبارىنىڭ قالىپتاسۋ نەگىزى بار. 90-جىلداردان باستاپ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ومبى بولىمشەسىندە, «ومبى ءۇنى» گازەتى رەداكتسياسىندا, كەرەكۋدەگى ش. ايمانوۆ اتىنداعى كينوتەاتردا, وڭىرلىك «داۋا» گازەتىندە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى پاۆلودار زاڭ كوللەدجىندە, س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلار تاريحى كافەدراسىندا قىزمەت ىستەۋى ءبىر بەلەس بولسا, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تاريح كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دەكانى, رەكتور كەڭەسشىسى, تاربيە ءىسى جونىندەگى پرورەكتور, كىتاپحانا باسشىسى, «ەۋرازيا» عزي ديرەكتورى, ت.ب. جۇمىسى – عىلىم سالاسىنداعى جاۋاپتى اسۋى سىندى. ال ارقاشان عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىندا بولعان تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا باس ديرەكتور رەتىندە 8 جىل قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقانى – زيابەك ەرمۇحان ۇلى ىرگەلى عىلىمي جۇمىسىنىڭ ەلەۋلى ناتيجەسى. كەيىنگى جىلدارى ينستيتۋتقا مەملەكەت باسشىلىعى جۇكتەگەن كوپتومدىق «قازاقستان تاريحى: ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگە دەيىن» اكادەميالىق باسىلىمىن ازىرلەۋدىڭ ءوزى نە تۇرادى؟ مەملەكەتتىك كەڭەسشى ە.قارين جەتەكشىلىك ەتەتىن وسى وراسان زور عىلىمي جۇمىسقا 300-دەن استام وتاندىق, شەتەلدىك عالىم تارتىلىپ, قازىر مارەگە جەتىپ تە قالدى.
2022–2023 جىلدارى ينستيتۋت «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ (1920–1950 جىلدار) مەملەكەتتىك كوميسسياسى ماتەريالدارىنىڭ» 52 تومىن جاريالادى. سونىمەن بىرگە وسى مەكەمە 2025–2027 جىلدارعا مەملەكەتتىك نىسانالى قارجىلاندىرۋ ارقىلى قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ نەگىزگى جانە ىشكى كاتەگوريالارىن, ولاردى تولىق اقتاۋ ۇدەرىستەرىن ىرگەلى زەرتتەۋ, 1931–1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ كۋاگەرلەرى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى ەستەلىكتەرىنىڭ توپتاماسىن دايىنداۋ, ۇلت تاريحىنىڭ ايماقتىق اسپەكتىلەرىن پانارالىق زەرتتەۋ, ت.ب. ءىرى باعدارلامالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرعالى وتىر. 2019–2020 جىلدارى ينستيتۋت ۇجىمى ۇشتومدىق «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەدياسىن دايىنداپ, بارلىق ايماققا تاراتتى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە پرەزيدەنت مۇراعاتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 1920–1930 جىلدارى ەلدە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 1500 قازاق بايىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى «قازاقستاننىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بايلارى» اتتى ەنتسيكلوپەديانى جارىققا شىعاردى. ج.شاياحمەتوۆ, د.قوناەۆ, ا.نۇسىپبەكوۆ تۋرالى قۇجاتتار جيناعى مەن زەرتتەۋلەردى عىلىمي قاۋىم جاقسى قابىلدادى.
ينستيتۋت عالىمدارى زيابەك قابىلدينوۆتىڭ قولداۋىمەن الىس شەتەلدەرگە عىلىمي ەكسپەديتسياعا شىعا باستادى. 2023–2024 جىلدارى سولتۇستىك اۋعانستانعا ەكسپەديتسيا جاسالدى. 2024 جىلى عالىمدار تايۆان عىلىم اكادەمياسىنا بارىپ, عىلىم سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتىپ قايتتى. 2022 جىلى كورشى ەلدەردە قازاق حاندارىنىڭ (تاحير, ەسىم, كۇشلىك) كيەلى ورىندارى جان-جاقتى زەرتتەلىندى. قازاقستان جانە ىرگەلەس ەلدەردىڭ كونە, ورتاعاسىرلىق تاريحى ءبولىمى عالىمدارى «شىعىس تۇركىستانداعى دۇربەلەڭمەن وتكەن قىرىق جىل (1912–1952)» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيا جاريالادى. ۇلىبريتانيانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە شوقان ءۋاليحانوۆ مۇراسىن اعىلشىن تىلىندە جاريالادى.
زيابەك ەرمۇحان ۇلى تاريح عىلىمىنداعى ساباقتاستىققا دا ءمان بەرەدى. كەيىنگى جىلدارى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنەن, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر فيليالى تاريح ينستيتۋتىنان جاس زەرتتەۋشىلەر دوكتورانتۋراعا قابىلداندى. وڭىرلەر تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەۋ ءۇشىن وبلىستاردا ينستيتۋت فيليالدارىن اشىپ, وعان عىلىمي مامانداردى ىرىكتەۋ جۇمىسى قولعا الىندى. سولتۇستىك قازاقستاندا, استانادا, كوكشەتاۋدا, پەتروپاۆلدا, شىمكەنتتە, كورشى قىرعىز ەلى استاناسى بىشكەكتە فيليالدار اشىلىپ, جۇيەلى جۇمىس باستالدى.
ينستيتۋت ديرەكتورى جاس عالىمداردى عىلىمعا تارتۋ مەن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعدايىن شەشۋ جۇيەلى قولعا الىندى. جاس عالىمدار تۇركيا, قىرعىزستان, بەلارۋس, وزبەكستان جانە باسقا ەلدەردەگى جازعى مەكتەپتەرگە قاتىسىپ, ەل دەڭگەيىن كورسەتىپ ءجۇر. الماتىداعى يران مادەني ورتالىعىندا تىلدىك كۋرستان ءوتىپ, شىعىس قۇجاتتارىن وقۋعا تالاپتانىپ جۇرگەندەر دە بار. ينستيتۋتتىڭ 29 جاس عالىمى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىمەن پاتەر الدى. 2018–2024 جىلدارى ينستيتۋتتىڭ 39 دارىندى جاس عالىمى ارنايى ستيپەنديا الدى. «قامقورشىلىق كەڭەس» عالىمدار كىتاپتارىن شىعارۋعا, تالانتتى جاس مامانداردى ىنتالاندىرۋعا كومەكتەسىپ كەلەدى.
زيابەك ەرمۇحان ۇلى 2020 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا كوررەسپوندەنت-مۇشە بولىپ سايلانسا, 2024 جىلى تولىق مۇشەلىككە (اكادەميك) قابىلداندى. بۇل تاريحشى عالىمنىڭ ەسەلى ەڭبەگىن ايعاقتايدى. ول 2007 جىلى «جوو ۇزدىك وقىتۋشىسى», 2022 جىلى «ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر» اتاعىن دا الدى. ونىڭ ومىراۋىنداعى «قۇرمەت» وردەنى مەن «ىبىراي التىنسارين» سىيلىعى كوپ جىلعى يگى جۇمىسىنىڭ ەلەنگەنىن كورسەتەدى.
ەل تاريحىنا ايرىقشا قىزمەت – ادالدىقتان, ماڭداي تەردەن, قوعامعا جاۋاپكەرشىلىكتەن, كاسىبي بىلىكتىلىكتەن قۇرالادى. ءبىز وسى قاسيەتتى زيابەك ەرمۇحان ۇلى بويىنان ءار كەز بايقايمىز. ونىڭ ادامشىلىق, كوپشىلدىك, باتىلدىق بولمىسى ارىپتەستەرىن, اسىرەسە جاس بۋىندى وزىنە تارتىپ تۇرادى. سپورت شەبەرى رەتىندەگى سالاماتتىلىق ۇستانىمى ازاماتتىڭ قادىرىن ارتتىرادى.
اتا تاريحىمىز – ۇلتتىق مادەني-ەتنوگرافيالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك, فيلوسوفيا-پسيحولوگيالىق قۇندىلىقتار مەن مىڭجىلدىق ۇزدىك تاجىريبەلەردىڭ شارايناسى, ەلشىلدىك, مەملەكەتشىلدىك, جاسامپازدىق ءىس-ارەكەتتەردىڭ ونەگەسى. ادىلەتتى قوعامنىڭ گۋمانيستىك ۇستانىمدارىن ودان ءارى وركەندەتۋ جولىندا بابالار اماناتى مەن قاعيداتتارىنىڭ ءمان-ماعىناسى ايرىقشا ماڭىزدى. بۇل رەتتە اكادەميك زيابەك قابىلدينوۆتىڭ بولمىس-بىتىمىندە دانا اباي ايتقان «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» ورايلى توعىسقان.
عالىم, ىسكەر-ۇيىمداستىرۋشى, قوعام قايراتكەرى زيابەك ەرمۇحان ۇلىنىڭ ۇلت تاريحىنىڭ كۇردەلى دە سان قىرلى ماسەلەسىن زەردەلەۋدەگى ۇستانىمى, قاعيداتى, باستاماشىلدىعى ونىڭ زاماناۋي مەنەدجەرلىك قىزمەتىن, ەل تاريحىن جاڭاشىلدىقپەن قاراۋداعى بىلىكتىلىگىن, قوعامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق-شىعارماشىلىق مادەنيەتىن دامىتۋداعى بەلسەندىلىگىن اڭعارتادى.
تاريح عىلىمى ءۇشىن ساباقتاستىق, ءداستۇر ونەگەسى اسا ماڭىزدى. سوندىقتان دا شىعار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ز.ە.قابىلدينوۆ تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان ساتىنەن وسى سالاعا ەڭبەك سىڭىرگەن ءبىرتۋار, ايتۋلى عالىمداردىڭ اتىنداعى كابينەتتەر اشىپ, جاستاردى دا, اعا جانە ورتا بۋىندى دا ىنتالاندىرا ءبىلدى.
وسىناۋ مەرەيلى بەلەس ساتىندە عالىمنىڭ الداعى ءىس-جوسپارىنىڭ وڭىنان جۇزەگە اسۋىن, تاريح عىلىمى باس ينستيتۋتىنىڭ وركەندەپ-ورىستەۋىن تىلەيمىز.
ساتاي سىزدىقوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
