تۇلعانى الەمگە تانىتقان

جاقىندا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياسات عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ديپلومات تايىر مانسۇروۆتىڭ ماسكەۋدىڭ «رۋسسكي راريتەت» باسپاسىنان جارىق كورگەن «پوزنانيە ليچنوستي. تۇلعانى تانۋ» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگى قولىما ءتيدى. كولەمى 58,5 باسپا تاباقتىق قوماقتى كىتاپ ىقىلاسىمدى بىردەن اۋداردى. ەڭبەكتىڭ كەڭەستىك ديپلوماتيا تاريحىن جاساۋشىلاردىڭ قاتارىنا تولىق نەگىزبەن قوسۋعا بولاتىن قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى, مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆقا ارنالعانى ونىڭ مۇقاباسىنان-اق كورىنىپ تۇر. ويىما ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋى قارساڭىندا تايىر ايمۇحامەت ۇلىمەن بولعان اڭگىمە ورالدى. («ەگەمەن قازاقستان», 5 قازان, 2012 ج.) «قالاي ويلايسىز؟ ءبىز ن.تورەقۇلوۆتى تانىپ بولدىق پا؟ الدە ونداي الاساپىران, قيىن-قىستاۋ زاماندا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن تۇلعانىڭ ءالى دە ايتىلماعان تۇستارى, اشىلماعان سىرلارى بار ما؟» دەپ سۇراعان ەدىم. «ءنازىردى تانىپ-بولدىق دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە» دەگەن سۇحباتتاسىم نەگىزىنەن ونىڭ 1928-1936 جىلدار ارالىعىندا ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە وكىلەتتى وكىل رەتىندە اتقارعان ديپلوماتيالىق قىزمەتىن رەسەيدىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قۇجاتتار ارقىلى زەرتتەگەنىن, ءتىپتى, ەلشى بولعانعا دەيىن تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جا­ۋاپتى حاتشىسى, تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتى ورتالىق ازيا بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, تۇركىستان مايدانى رەۆوليۋتسيالىق-اسكەري كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى ورتالىق باسپا باسقارماسىنىڭ توراعاسى سياقتى بىرنەشە جاۋاپتى جانە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, ال, ساۋد ارابياسىنان ورالعاننان كەيىن شامالى ۋاقىت, ياعني 1936-1937 جىلدارى كسرو ۇلتتار كەڭەسى جانىنداعى ورتالىق ءتىل جانە جازۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەگەن ن.تورەقۇلوۆتىڭ ەلشىلىك قىزمەتىنىڭ دە قامتىلماعان, قاعازعا تۇسپەگەن نەمەسە تاعى ءبىر جەردە ەلەۋسىز جاتقان تۇستارى مەن فاكتىلەرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان. ءسويتىپ, وسىعان دەيىن ماقساتكەرلىگىنىڭ, ءوز قىزمەتىنىڭ سان الۋان سالاسىندا جيعان تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا جاسىنداي قىسقا عۇمىرىندا تۋعان حالقى مەن وتانىنا پايدالى كوپ ءىس تىندىرعان, وتانعا قىزمەت ەتۋگە جۇمسالعان عۇمىرىنىڭ ارقاۋى – جەمىستى يدەيالار, جاسامپاز ەڭبەك, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرگە تولى بولعان, وتە جىگەرلى, بىلمەككە قۇشتار, ەرەن ەڭبەكقور, اسا دارىندى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى تۇلعا – ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى «نازير تيۋرياكۋلوۆ – پولپرەد سسسر ۆ كورولەۆستۆە ساۋدوۆسكايا ارابيا» (ورىس تىلىندە), «ەلشى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ارابيا داستانى» (ورىس, قازاق, اعىلشىن جانە اراب تىلدەرىندە), «وكىلەتتى وكىل ءنازىر تورەقۇلوۆ. ديپلومات, ساياساتكەر, ازامات» (ورىس, اعىلشىن, اراب تىلدەرىندە), ماسكەۋدىڭ اتاقتى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان الەمگە ايگىلى «جزل» (تاماشا ادامدار ءومىرى) سەرياسىمەن تاريحي وچەرك جانرىندا «پولپرەد نازير تيۋرياكۋلوۆ» – بارلىعى – سەگىز كىتاپ جازىپ, قالىڭ وقىرمانعا ۇسىنعان اۆتوردىڭ بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرا بەرەتىنىن ۇققان ەدىم. تايىر مانسۇروۆتىڭ قولىما تيگەن جاڭا ەڭبەگىمەن تانىسۋ بارىسىندا ءوزىمنىڭ قاتەلەسپەگەنىمدى ءتۇسىندىم. كىتاپتىڭ العىسوزىن رەسەي فەدە­را­تسيا­سىنىڭ تاياۋدا عانا ومىردەن وزعان كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, بەلگىلى شىعىستانۋشى-ارابيست, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر, اكادەميك ە. م. پريماكوۆ جازىپتى. وعان تاڭدانۋعا بولمايدى. بىردە تايىر ايمۇحامەت ۇلى: «ءنازىر تورەقۇلوۆ سىندى مەملەكەتتىك اۋقىمدا جۇمىس ىستەگەن ساياساتكەر, جوعارى دەڭگەيدەگى ديپلوماتتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ ارنايى مۇراعاتتاردا, جەتى ق ۇلىپتىڭ استىندا ساقتالاتىنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە. م. پريماكوۆقا ءوزىمنىڭ سىيلاس, دوستىق قارىم-قاتىناسىمدى پايدالانىپ: «...ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتقان تورەقۇلوۆ جايىنداعى قاعازداردى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى مەن ىزدەمەسەم كىم ىزدەيدى؟» دەگەندەي ساۋال تاستاپ, ءوتىنىش ايتتىم. سوندا ەۆگەني ماكسيموۆيچ: «مەن تاياۋ شىعىستا, اراب ەلدەرىندە ۇزاق جىل قىزمەت ىستەدىم. ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى ەستىگەنىم بار. بىراق, ونىڭ سىزدەردىڭ وتانداستارىڭىز ەكەنىن بىلمەپپىن. ول قازاق ەكەن عوي؟» – دەدى. ءسويتىپ, قولدان كەلگەن كومەگىن بەردى. مىنە, سونداي بيىك پاراساتتى جانە ادامگەرشىلىگى مول ازاماتتىڭ ارقاسىندا رەسەيدىڭ سىرتقى ساياسات ارحيۆىنەن 750 بەتتەن استام قاعاز-قۇجاتتاردىڭ رەسمي كوشىرمەسىن الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ە.م. پريماكوۆقا ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا, تورەقۇلوۆتاي ارداقتى ازاماتىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق-ەلشىلىك قىزمەتىنە قاتىستى اسا باعالى مالىمەتتەردى الۋعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن ءالى كۇنگە ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ وتىرامىن» دەگەن بولاتىن. «قانداي دا ءبىر مەملەكەتكە قاتىستى ساياسي باعدار كوبىنە ونى كىم جانە قالاي جۇزەگە اسىراتىندىعىنا بايلانىستى بولادى. بۇل رەتتە كسرو-نىڭ ساۋد ارابياسىنداعى وكىلەتتى وكىلى ن.تورەقۇلوۆتىڭ اسا كورنەكتى ءرولى داۋسىز. سول جىلدارداعى باسشىلىقتىڭ يسلام جەرىندەگى ءوز وكىلى رەتىندە, بىرىنشىدەن, ءدىننىڭ بارلىق قالتارىستارىن تەرەڭ تۇسىنەتىن, ەكىنشىدەن, اسا زيالى, ءبىلىمدار, رەۆوليۋتسيا ىسىنە ادال مەملەكەت قايراتكەرىن سانالى تۇردە تاڭداپ العان كادر ساياساتىنا دا ءتيىستى باعاسىن بەرۋ كەرەك. بۇل ءوزىن تولىعىمەن اقتاعان تاڭداۋ ەدى. ءنازىر تورەكۇلوۆ سەگىز جىل بويى (1928-1936 جىلدار) ءوز ەلىنىڭ ساۋد ارابياسىنداعى لايىقتى وكىلى بولا ءبىلدى – بۇل سول ۋاقىتتاعى رەكوردتىق مەرزىم. ساياسات عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.ا.مانسۇروۆتىڭ وقىرمانعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل كىتابىندا قازاقتان تۇڭعىش شىققان وسىناۋ كەڭەستىك وكىلەتتى وكىل تۋرالى اڭگىمە ەگجەي-تەگجەيلى وربىتىلەدى, سوناۋ ءبىر كەزەڭدە كەڭەس-ساۋد قارىم-قاتىناسىنىڭ قالاي قالىپتاسىپ, دامىعانى جان-جاقتى قامتىلادى. مۇراعات ماتەريالدارىنىڭ نەگىزىندە اۆتور اقىلدى دا جىگەرلى ەلشىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ ارابيا تۇبەگىندەگى ىقپالى جولىنداعى كۇرەسىنە قاتىستى وسىعان دەيىن سىرىن ىشىنە بۇككەن فاكتىلەردىڭ بەتىن اشادى... كىتاپ اۆتورىنىڭ باستى ەڭبەگى – وسىناۋ ءىرى تۇلعانى تۇنەكتەن ارامىزعا ورالتىپ قانا قويماي, كسرو-نىڭ تاياۋ شىعىستاعى ديپ­لوماتياسى تاريحىنىڭ تۇتاس ءبىر قاباتىن جارقىراتا كورسەتە العانىندا», دەپ جازىپتى ە.م.پريماكوۆ ارابيا تۇبەگىندەگى كەڭەستىك ديپلوماتيانىڭ اسا قىزعىلىقتى بەتتەرىنىڭ ءبىرىن قامتىعان وسىناۋ زەرتتەۋ­گە, ن.تورەقۇلوۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى اتقارعان يگىلىكتى ىستەرىنە, اقىلماندىق تۇلعاسىنا اسقان تانتىلىكپەن ريزا بولىپ جىلى لەبىز ارناعان مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز ويىن: «تايىر مانسۇروۆتىڭ كىتاپتارى جونىندە قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان كوپتەگەن جىلى پىكىرلەر مەن ماقالالار جۇرتشىلىقتىڭ اتى اڭىزعا بەرگىسىز وكىلەتتى وكىل, ايتۋلى تۇلعاعا دەگەن ىقىلاسى مەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك» دەپ تۇيىندەپتى. ايتسا ايتقانداي, بۇل زەرتتەۋدىڭ تايىر مانسۇروۆتىڭ بۇرىنعى ەڭبەكتەرىنەن قۇرىلىمى دا, ايتارى دا بولەك. اۆتور ايتۋلى تاريحي تۇلعانىڭ, ونىڭ كاسىبي قىزمەتىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭدەرىن تەك قۇجاتتار عانا تولىق بەينەلەي الاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, 1928-1936 جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ ساۋد ارابياسىنداعى وكىلەتتى وكىلى, تاري­حىمىزداعى تۇڭعىش قازاق ەلشىسى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى قىزمەتىن, كەڭەس وداعىنىڭ ارابيا تۇبەگىندە ءوزىنىڭ ىقپالىن نىعايتۋ جولىنداعى كۇرەسىن, كسرو-نىڭ اتى اڭىزعا اينالعان وكىلەتتى وكىلىنىڭ بۇرىندارى بەيمالىم بولىپ كەلگەن قىزمەتىن باي تاريحي-مۇراعات دەرەكتەرىمەن, سارعايعان سۋرەتتەرمەن بايىتا تۇسكەن. الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى مەملە­كەتتەردىڭ وزدەرىنىڭ وزگە ەلدەرمەن ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قارىم-قاتى­ناستار ورناتۋى – باعزى زامانداردان تامىر تارتىپ كەلە جاتقان ءۇردىس. ءار مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنا نەگىزدەلەتىن بۇل قارىم-قاتىناستار ەلشىلەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. حالقىمىزدىڭ «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەن ۇلاعاتتى ناقىلى دا وسىنى ۇقتىرادى. ارينە, وزگە مەملەكەتتە تۇرىپ, ءوز ەلى­نىڭ مۇددەسىن قورعاي ءبىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سون­دىقتان ەلشىنىڭ بويىنان ەرەكشە قاسيەتتەر – زيالىلىق, اسقان بىلىمدارلىق, قاجىر-قايرات, جىگەر, كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى ءوز ەلىنىڭ پايداسىن كوزدەي وتىرىپ, شەشە بىلۋدەگى تانىمپازدىق, ويلاۋ قابىلەتىنىڭ كەڭدىگى, سول مەملەكەتتىڭ باسشىلارى وزىنە سەنىم ارتاتىنداي دارىندىلىق تالاپ ەتىلەدى. ەلشىلىك قىزمەتتە تاجىريبەسى ءالى قالىپ­تاسپاعان, سىرتقى ساياساتتا اسا تانىلماعان جاس مەملەكەتتەردىڭ وكىلەتتى وكىلدەرىنە بۇل جاعداي قيىندىق تۋدىراتىنى انىق. ويتكەنى, الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى مەملەكەتتىڭ وزگە ەلدەرمەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيلەردە قارىم-قاتىناس ورناتۋى وپ-وڭاي شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز – 1917 جىلدان كەيىن جاس كەڭەس وداعىن الەم ەلدەرىنىڭ ءبارى بىردەي تاني قويماعانى بەلگىلى. بۇل ورايدا كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا بايلانىس, ىنتىماق ورناتۋ سول كەزدەگى سىرتقى ساياساتتاعى ايرىقشا ماڭىزى زور قادام ەدى. ەلشى ساۋد ارابياسىنىڭ تاريحىنا, ەجەلدەن قالىپتاسقان داستۇرلەرىنە, مادەني ورلەۋ دەڭگەيىنە, ونى مەكەندەيتىن ۇلتتاردىڭ دىلىنە, تىلىنە, ءدىني ۇستانىمدارىنا اسا جەتىك ادام بولۋى كەرەك. مىنە, كسرو-نىڭ ساۋد ارابياسىنداعى وكىلەتتى وكىلى ءنازىر تورەقۇلوۆ ءوزىن وسى تالاپتارعا ساي تۇلعا رەتىندە تانىتتى. وتكەن عاسىردىڭ 20 – 30-جىلدارىندا ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني بايلانىستاردىڭ باس­تاۋىندا تۇرىپ, قادەري-حالىنشە كەڭەس وداعىنىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلمەيتىندەي قالىپتى, ىنتىماقتى جاعدايعا قول جەتكىزۋ وسى سۇڭعىلا دا بىلىكتى ساياساتكەردىڭ اسقان قابىلەتى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل اسا قيىن مىندەت ەدى. ويتكەنى, بۇل ەلدە دە وزگە مەملەكەتتەر ءوز مۇددەلەرىن كوزدەپ, قارسى جاقتاردىڭ جولىن بوگەۋگە, اسىرەسە, جاس كەڭەس وداعىنىڭ الدىن وراپ كەتۋگە, ساۋد ارابياسى باسشىلىعىنىڭ سەنىمىنە كىرۋگە, سول ارقىلى بۇل مەملەكەتتە وزدەرىنىڭ ىقپالىن ورناتۋعا تىرىسقانى ايتپاسا دا, تۇسىنىكتى. ەلشىلەر اراسىنداعى وسىنداي سىرت كوزگە تۇسپەگەن, ىشتەي جۇرگىزىلگەن كۇرەستە ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ وزگەلەرگە ەسەسىن جىبەرمەگەنى, الپىس استارلى ساياسي تەكەتىرەستە كوپ رەتتە اسىعى الشى ءتۇسىپ, ايى وڭىنان تۋىپ وتىرعانى ايىزىڭدى قاندىرادى ءارى ونىڭ اسقان العىرلىعى مەن بولاشاقتى بولجاي بىلگەن كەمەلدىگى قايران قالدىرادى. سىرتقى ساياساتتىڭ اي سايىن ەمەس-اۋ, كۇندە قۇبىلىپ تۇراتىن جولدارىمەن اداسپاي ءجۇرىپ, ەكى ەلدىڭ ءوزارا سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەۋ ءنازىر تورەقۇلوۆقا وڭاي بولماعانىن ونىڭ وسى ماقساتتاعى اتقارعان ىستەرىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىن كورە بىلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ, پايىمداپ ءجۇرمىز. سولاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى جانە ساياساتكەر تايىر مانسۇروۆ دەسەك, ورىندى. زەرتتەۋشى تۇڭعىش قازاق ەلشىسى, كەڭەس وداعىنىڭ كورنەكتى ساياساتكەرى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ 1928-1936 جىلدار ارالىعىندا, سەگىز جىل بويى, ساۋد كورولدىگىندەگى ەلشىلىك قىزمەتىن زەردەلەپ, ساياساتكەردىڭ عاجايىپ تۇلعاسىن ەلگە, الەمگە دەسەك تە ارتىق ەمەس, تانىتسا, بۇل ەڭبەگىندە وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەرىن بارىنشا تەرەڭدەتە تۇسكەن. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ: «مەنىڭ تايىر دوسىم ءوزى ديپلوماتيا سالاسىندا سۇڭعىلا ساياساتكەر بولا ءجۇرىپ, كسرو-نىڭ الەمدىك ارەناداعى قالىپتاسۋىنىڭ كەزىندەگى اسقان وكىلەتتى وكىلى, تۇڭعىش قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسىن وتان تاريحىمەن استاستىرا وتىرىپ, پەرزەنتتىك پارىزبەن, ۇقىپتىلىقپەن بەينەلەدى», دەۋى دە وسىنى اڭعارتادى. ەسىمى الەمگە ايگىلى اقىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو-داعى (پاريج) تۇراقتى وكىلى, ەلشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ: «ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىرى ونىڭ قۇرداستارى ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت, ماعجان جانە ولار جايىندا كىتاپتار ءالى جازىلماعان مىڭداعان باسقا دا ادامدار سياقتى قىرشىنىنان قيىلدى. ەگەر مۇنى جادىمىزدان شىعارساق, وسىناۋ قاتەرلى شىندىق قايتالانۋى عاجاپ ەمەس. وكىنىشكە قاراي, بۇعان ءبىزدىڭ كوزىمىز جەتتى دە», دەگەن لەبىزى دە تەبىرەنتپەي قويمايدى. 1937 جىلداردىڭ قۇرىعى ءنازىر تورەقۇلوۆ سىندى ۇلى پەرزەنتىمىزدىڭ دە موينىنا ءتۇسىپ, ول دا ستاليندىك زۇلماتتىڭ قۇربانى بولدى. 1936 جىلى ول جيددادان كەتكەننەن كەيىن كەڭەس-ساۋد قاتىناسى دا ونىڭ تاعدىرىن كيگەندەي ءۇزىلىپ, بەرگى 1990 جىلى عانا قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەنى ديپ­لوماتيا تاريحىنان بەلگىلى. وسى سۇبەلى ەڭبەككە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن استانادا «ن.تورەقۇلوۆ – كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات جانە اعارتۋشى» (10 جەلتوقسان 2002 جىل), «ءنازىر تورەقۇلوۆ – اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات جانە جۋرناليست» (7 شىلدە 2013 جىل) دەگەن تاقىرىپتاردا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ جانە 2006 جىلعى 10 قاراشادا تۇركىستاندا ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ديپلوماتيالىق جانە ساياسي قىزمەتىنە ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ ماتەريالدارىنىڭ ەنگىزىلۋى دە ورىندى دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, وسى باسقوسۋلاردى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولىپ, نەگىزگى باياندامالاردى جاساعان ناق ت.ا.مانسۇروۆتىڭ ءوزى بولاتىن. ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن ىسكەرلىك, وزگە مەملەكەتتەردىڭ ەلشىلەرىمەن اراداعى قارىم-قاتى­ناس­تارداعى ىشتەي كۇرەسىندەگى جەڭىسى وكىلەتتى وكىلدىڭ سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنا جولداعان حاتتارىنان, حابارلامالارىنان ايقىن اڭعارىلادى. ءسوز رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتار بولساق, تىلگە تيەك ەتەتىن مۇنداي مىسالدار اتالعان كىتاپتا مولىنان قامتىلعان. سولاردىڭ بىرىندە ول الەمدىك ساياساتتا ۇنەمى ءوز وكتەمدىگىن جۇرگىزىپ, وزگەلەرگە استامشىلىقپەن قارايتىن اعىلشىن ەلشىسىمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «قۇرمەتتى پاستۋحوۆ جولداس! كورپۋستاعى ءتور يەلەنۋ تۋرالى ايتايىن. كورپۋستاعى ءتور يەلەنۋدە اعىلشىندارمەن اراداعى تاريحي باسەكە ءبىزدىڭ پايدامىزعا شەشىلدى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز اعىلشىندارمەن جۇزدەسپەي كەلدىك قوي. اعىلشىن ەلشىسى اندريۋ رايان مىرزانىڭ كەلۋىمەن ماسەلە شەشىمىن تاپتى: ول بىزگە كەلدى, مەن وندا قاجىلىقتا جۇرگەن ەدىم. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ اعىلشىندارمەن ارامىزدا ەندى بارىنشا قالىپتى قارىم-قاتىناس ورناتىلدى. رەسمي سالتاناتتاردا مەن ەڭ الدىڭعى ورىندا وتىرامىن, رايان – ەكىنشى, فرانتسۋزدىڭ سەنىم كورسەتىلگەن وكىلى مەگرە مىرزا – ءۇشىنشى, اينول-مولك ءتورتىنشى ورىنعا جايعاسادى. تۇرىك ەلشىسى سەني بەيدىڭ جاعدايى وسى ۋاقىتقا دەيىن انىقتالماۋدا. انگورا ۇندەمەيدى, ءوزىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا ريزا بولماعان سەني بەي «ارتقى جاقتا» قالماۋى ءۇشىن سالتاناتتى قابىلداۋلاردان بوي تاسالايدى. رايان كەيبىر جاعدايلاردا ماعان جول بەرىپ, ءوزىن وتە سىپايى ۇستايدى». وسى مازمۇنداس حابارلامالار كولەمدى ەڭبەكتىڭ ءبىراز بەتتەرىنە ورنالاستىرىلعان. ءسويتىپ, بۇلار ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ وزگەلەر­دەن ورەسىنىڭ بيىكتىگىن ايعاقتاي تۇسەدى. ستاليندىك زورلىق-زومبىلىق, سوقىر ساياسات ءنازىر تورەقۇلوۆتى عانا ەمەس, كەڭەس وداعىنىڭ وسىنداي ادال, جۇرەكتەرى «وتانىم!» دەپ جالىنداعان بىرشوعىر پاتريوتتارىنىڭ دا عۇمىرىن ءوزىنىڭ قانقۇيلى تەگەرشىگىمەن ەزىپ-جانشىپ, تۇنەككە اتتاندىرسا دا, اقيقات ولمەي, ولاردى حالىق جادىنان وشىرمەدى. وسى ازابى قيىن اقيقاتتى تىرىلتۋگە تايىر مانسۇروۆ سياقتى اسىل ازاماتتىڭ, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ, ساياساتكەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز, باعا جەتكىسىز, دەسەك, ارتىق ەمەس. ونىڭ «تۇلعانى تانۋ» كىتابىن وقي وتىرىپ, وسىنداي ويدى جۇرەككە ۇيالاتامىز. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, جۋرناليست. پەتروپاۆل.