تۇڭعىش

اسقاق الاتاۋدىڭ اسپانمەن استاسقان مۇزارت شىڭدارىنىڭ بيىكتىگىن باعامداۋ قانداي قيىن بولسا, زامانىنا ونەگە, تاريحقا ءتالىم ۇلى ءىس­تەرگە باستاماشى بولعان, تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تانىلعان ەلباسىنىڭ ۇلىقتاۋعا لايىق كەمەل كەمەڭگەرلىك كەلبەتىن تولىق تانىپ تەرەڭ تۇسىنە ءبىلۋ سونداي كۇردەلى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, رە­فورماتور, تۇتاس ءبىر ءداۋىر دارابوزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پايىمدى پاراساتقا تولى تۇعىر­لى تۇلعاسى تانىعان سايىن اسقاقتاپ, بىلگەن ساي­ىن بيىكتەي تۇسەدى. وعان قازاقستان رەس­پۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مۇراجايىن تاعى ءبىر ارالاعاندا كوزىمىز انىق جەتتى. “تۇڭعىش” اتتى ۇعىمنىڭ ماعىناسى تەرەڭ. حالقىمىز العاشقى دۇنيەتانىم تۇيسىگىن تۇڭ­عىش سوزىمەن سيپاتتاپ, جارىق ەتكەن جاڭالىقتى تۇڭعىش ساناسىنا سىيعىزىپ, العاش كورگەن پەر­زەن­تىن “تۇڭعىشىم” دەپ اسپەتتەيدى. تۇڭعىش پرە­زيدەنت مۇراجايىندا وسى ءبىر التى ءارىپتىڭ اس­تارىنا سىيعان قاسيەتتى ۇعىم ەلى مەن ەلبا­سى­­­نىڭ ەرەندىگىن پاش ەتىپ, تۇنىپ تۇرعان سەكىلدى. مۇراجاي الدىندا – جاسىل جەلەك كومكە­رىپ, اققايىڭ سىڭسىعان ساياباق. باق ورتا­سىن­داعى كەڭ الاڭقايدا تاريحتا تۇڭعىش رەت قازاق حالقى مەملەكەتتىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ءتورت عاسىر بويى داۋىرلەگەن تۇڭعىش قازاق حاندىعىن قۇر­عان قوس تۇلعا كەرەي مەن جانىبەك حاندار­دىڭ ازات الاش ايماعىنداعى تۇڭعىش ەسكەرتكىشى تۇعىرلانعان. مۇراجاي سىرتىندا – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ارقا توسىندەگى تۇڭعىش رەزي­­دەنتسياسىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن الاڭ. ەلباسى وسى الاڭدا تۇڭعىش رەت استاناعا رەسمي ساپار­مەن كەلگەن جوعارى دارەجەلى قوناقتاردى قارسى العان. ناق وسى جەردە تۇڭعىش رەت ەلورداداعى مەملەكەتتىك ءانۇران شارىقتاپ, شەتەلدىك رەسمي تۇلعالار قازاق ەلىن, ەلىمىزدىڭ باسشىسىن قوشەمەتتەگەن. قارت تاريح شەجىرەسىندە كوشپەندىلەردىڭ كە­رەمەت كەمەلدىلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان كيىز ءۇي كەيپىندەگى – كۇمبەزدى زال. مۇراجاي ماق­تانىشىنا اينالعان بۇل كۇمبەزدى زال ەگەمەن ەل شەجىرەسىندەگى قاسيەتتى تۇڭعىش ۇعىمىنا ساي تالاي-تالاي تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى. تۇڭعىش رەت 1997 جىلعى 10 جەلتوقساندا ەلباسى وسى زالدا بۇرىنعى اقمولا قالاسىن ەلىمىزدىڭ باس قالاسى دەپ جاريالادى. كۇمبەزدى زالدا ودان كەيىن دە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىنداعان تالاي تۇڭعىش تاريحي شەشىمدەر قابىلدانىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلە ءتۇستى. مۇراجايداعى تانىمدىق تارازىسى تەرەڭ جادىگەرلەر توپ-توپقا ءبولىنىپ, ءاربىر كەزەڭدەر­دىڭ وقيعاسىنان سىر شەرتەدى. مىناۋ ءبىر ۇلكەن بولمەگە جيناقتالعان جادىگەرلەر ەلباسىنىڭ سوناۋ ءبىر جالىن اتقان جاستىق كەزەڭدەگى قۇرىش قايراتىن تانىتار تەمىرتاۋداعى كۇندەرىنەن دەرەك بەرەدى. اسقاق ارمان جەتەگىمەن بيىك اسۋ­لارعا قادام باسقان جاس نۇرسۇلتان سوناۋ ەلۋىن­شى جىلدارى ارقا توسىندەگى وسى ءبىر ءوندىرىستى وڭىرگە العاش قادام باسقان ەدى. ول وسى جەردە ەكى ايداي جۇمىس ىستەپ, 1958 جىلى ارنايى جول­دامامەن دنەپرودزەرجينسك قالاسىنداعى №8 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. ۋچيليششەنى ويداعىداي ءتامامداپ كەلگەن جاس ما­مان تەمىرتاۋدا ەڭبەك جولىن باستاپ, 1960 جى­لى 3 شىلدەدە ورتا ازيا مەن قازاقستان تا­ري­حىندا تۇڭعىش ىسكە قوسىلعان دومنا پەشىندە بولات قورىتادى. بۇل كۇن تاريحتا قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ تۋعان كۇنى بولىپ جازىلدى. مىنە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1997-2004 جىلدار ارالىعىندا استاناداعى تۇڭعىش جۇمىس كابينەتىن ارالاپ كەلەمىز. بۇل نەبىر ماڭىزدى كەزدەسۋلەر مەن شەشۋشى شەشىمدەردىڭ كۋاسى بول­عان جۇمىس كابينەتى سول قالپىندا ساقتا­لىپتى. توردەگى تۇعىردا مەملەكەت باسشىسى­نىڭ مەملەكەتتىك بايراعى مەن ومىراۋ بەلگىسى قويىلىپتى. قابىرعاداعى قازاقستاننىڭ ۇلكەن كارتاسىندا جەر-جەرلەردە اشىلعان ءوندىرىس ورىندارى مەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەرتەڭىن اي­قىندايتىن يندۋستريالىق دامۋ ورتالىقتارى بەلگىلەنگەن. ەلباسى وسى جۇمىس بولمەسىندە وتىرىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جولىن ايقىنداعان. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ مادەني ومىرىندە مۇراجايلاردىڭ ورنى ايرىقشا. تاريحىمىزدى تەرەڭ زەرتتەپ, ونىڭ تاجىريبەسىنەن تاعىلىم الۋ. قازاقستاندا پات­ريو­تيزم قالىپتاستىرۋدىڭ, وتاننىڭ لايىقتى ازاماتتارىن تاربيەلەۋدىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى”, دەپ اتاپ كورسەتكەن. تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايىنداعى جادىگەرلەر دە وسى تۇجىرىمعا لايىق توپتاستىرىلعان. مۇراجايداعى ەڭسەلى ۇلكەن زال “تاۋەلسىز قازاقستان” دەپ اتالادى. مۇن­داعى جادىگەرلەر ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك ال­عانعا دەيىنگى ەلباسىمەن ساباقتاس وربىگەن تا­ري­حي شەجىرەلەرىنەن سىر شەرتەدى. وسىندا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جاستاردى اقتاۋ جارلىعى, نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ 1989 جىلى 22 ماۋسىمدا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى بولىپ تاعايىندالعان شەشىم, 1990 جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ەنگىزىلگەنى تۋرالى جارلىق, 1990 جىلى 24 ساۋىردە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلان­عاندىعى جونىندەگى شەشىمدەر ورىن العان. وسى زالداعى ەرەكشە ءبىر كوڭىل اۋدارار ستەن­دىگە قويىلعان 1991 جىلدىڭ دۇربەلەڭگە تولى تامىز ب ۇلىگى كەزىندەگى وقيعالاردان سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر ەكەن. كەلمەسكە كەتكەن كە­ڭەس وداعى سول ءبىر تۇستا تىعىرىققا تىرەلىپ, ىدى­راۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ەدى. سول جىلى كەڭەس وداعى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءىV سەزى وسى ءبىر كۇردەلى ساتتە قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەرەكشە ءۇمىت ارتىپ, ونى كەڭەستەر وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتتىگىنە ۇس­ىن­­­دى. وسى جەرگە ەلبا­سىنىڭ حالىق دەپۋتاتتا­رى­نىڭ سول ۇسىنىسىنا بايلانىستى ءوز قولىمەن جا­زىلعان حاتى قويى­لىپتى. بۇل حاتتا سول كەز­دەگى وداقتىڭ ەكونو­ميكالىق جانە ساياسي احۋا­لى­نا تەرەڭ سيپاتتاما بەرىلىپ, بۇل تىعىرىقتان شىعۋ جولدارى اي­قىندالعان. ەلباسى وسى حاتىندا دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسىنان نەلىكتەن باس تارتاتىندىعى ءجو­نىندەگى ماسەلەلەرگە دە جان-جاقتى تەرەڭ تۇجىرىم جاساعان. “تاۋەلسىزدىك قازاقستان” زالىنا قويىلعان ءجا­دىگەرلەر ەل ەگەمەندىگىنىڭ قالىپتاسۋ كەزە­ڭ­ى­­نەن, الەۋمەتتىك رەفورمالاردان, قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىققا ىقپالداسۋىنان, ەلى­مىز­دىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني ورلەۋ كەزەڭ­دەرىنەن تەرەڭ تانىمدىق دەرەكتەر بەرەدى. كەلەسى زالعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى قويىلعان. ەكسپوزيتسيادا ەلىمىزدىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستى اتريبۋتتارى – تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران, كونستيتۋتسيا قويىلعان. ءانۇراننىڭ ماتىنىنە ەلباسىنىڭ ءوز قولىمەن ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. ۇسىنىلعان جادىگەرلەر مەملەكەتتىك رامىزدەر اۆتورلارىمەن جانە ولاردىڭ جاسالۋ تاريحتا­رىمەن تانىسۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسى: مەملەكەتتىڭ قا­لىپتاسۋى مەن دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ايقىن­دا­لۋى” اتتى ەكسپوزيتسيالىق بولىمگە تاۋەلسىز قا­­­زاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق, الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورما­لا­رىنىڭ ساباقتاستىعى جانە ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلامالارى توپتاستىرىلعان. سونىمەن ءبىر­گە, وسى بولىمنەن ەلباسىنىڭ جاڭا مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن جانە جاڭا داۋىردەگى ونىڭ دا­مۋ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداعان عىلىمي ەڭ­بەك­تەرىمەن تانىسۋعا بولادى. وسى ەكسپو­زي­تسيلارعا قىسقا عانا شولۋ جاساپ وتكەن ءاربىر ادام تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تۋعان حالقى ءۇشىن, تارازىلى تاريح ءۇشىن اتقارعان تەڭدەسى جوق ەڭبەگىن تانيدى. قازاقستان جانە الەمدىك قوعامداستىق ەكس­پوزيتسيالارى ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن الەمنىڭ 120-دان استام مەملەكەتتەرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋىن, رەسپۋبلي­كانىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىقتارىن اشىپ كورسەتەدى. مۇراجايداعى ەرەكشە اسەرگە بولەپ, ەلدىك شەجىرەسىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن بۇل ەكس­پوزيتسيالىق تاريحي دەرەكتەر ەڭ ادەمى زالداردىڭ بىرىنەن سانالاتىن “التىن زالدا” ورنالاسقان. كەلەسى كەڭ دە, كورىكتى زالدا “اتا­مەكەن” اتتى ءبولىمنىڭ جادىگەرلەرى شوعىر­لا­نىپ­تى. ءبولىم ەكسپوزيتسياسى ەلباسىنىڭ با­لالىق شاعىنان باستاپ ازامات جانە تۇلعا رە­تىندە قا­لىپتاسۋ كە­زەڭدەرىنەن مول ماعلۇمات بە­رەدى. تۇڭ­عىش پرە­زيدەنتىمىزدىڭ اتا-اناسى پاي­دا­لانعان تۇرمىستىق زاتتار, وتباسىلىق سۋ­رەت­تەر, مەكتەپتە وقىعان كەزىندەگى قۇجاتتارى وتكەن عاسىردىڭ 40-60 جىلدارىنداعى ەل شەجىرەسىن ەلەستەتەدى. ەرەكشە شەبەرلىكپەن جاسالعان ء“ۇش­قوڭىر” ديا­راماسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۋعان جەرىنىڭ تاماشا كورىنىسىن تۇتاس قالپىندا كوز الدىڭا اكە­ل­ىپ, “تەكتىلىك تە قۇنارلى توپىراقتان تۋاتى­نىن” تۇجىرىمداعان حالىق دانالىعىنا ءتانتى ەتەدى. قورىتا ايتقاندا, تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇرا­جايىن ارالاعان سايىن, قازاق ەلىنىڭ ماڭدايى­نا بىتكەن ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ساليقالى ءومىر جو­لىنىڭ ەرەندىكپەن ورىلگەن ەرەنعايىپ كورىنىسىن كوردىك. ەلباسىنىڭ عاسىرلار توعى­سىندا, الماعايىپ تاريح تولقىنىندا تۋعان جەرى مەن ءتول حالقى ءۇشىن اتقارعان ۇلان-عايىر ەڭبەگى ۇرپاققا ۇلاعات, بولاشاققا تۇعىر بولىپ تۇنىپ تۇر. تاريحي جادىگەرلەردى سانادا زەردەلەگەن سايىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نار تۇلعاسى زاڭعار­لانىپ, بيىكتەي ءتۇستى. بارىس بەينەلى بولاشاققا ۇمتىلعان ەلىمىزدىڭ باسشىسىنا دەگەن قۇرمەت پەن ماقتانىش كوڭىلدى كەرنەدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات. استانا.