جيىننىڭ باستى قوناعى الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى بولىپ, قازاقتىڭ بولاشاق اتتى اسكەرلەرى حالىقتىڭ الدىنان ماعجان جازعان الاش مارشىن: «ارعى اتام – ەر تۇرiك, ءبىز قازاق ەلىمىز. سامال تاۋ, شالقار كول, سارىارقا جەرىمىز. ساي سايلاپ, مال ايداپ سايرانداپ, يەن جايلاپ, ەركە وسكەن ارقانىڭ ەركەسى سەرىمىزدى» ايتىپ ساپپەن وتكەن. بارلىق سالتاناتتى قىزىلجار ءوڭىرى جاقسى بىلەتىن الاش قايراتكەرى ابىلاي رامازانوۆ باسقارعان. وسى ەلدىك جيىن تۋرالى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ تا ءوزىنىڭ ء«ومىر مەكتەبى» كىتابىندا جازعان. الاشتىڭ الىس تۇكپىرلەردە جاساعان وسىنداي جيىنى باسقا ەشقانداي جەردە بولماعان, ول ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەڭسەسىن تىكتەگەن. سوندىقتان دا ونىڭ ماڭىزى زور, اتاعى دا الىسقا كەتكەن.
وسىنى ەلشىل تۇلعالارىمىز جاقسى ءتۇسىنىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن كەلگەن عالىمداردىڭ, ۇلتجاندى قايراتكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن وسى وقيعانىڭ 105 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا الدىمەن بەلگى ورناتىلىپ, ارتىنان, 2025 جىلى مەموريالدىق كەشەن تۇرعىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى قارار قابىلداندى. بۇل داتا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولاتىن مەرەيتويعا دا ءدوپ كەلەتىندىگى ايتىلعان.
ال قاراردى ىسكە اسىرۋدى ءالتي قاجىنىڭ ۇرپاعى, جەرگىلىكتى كاسىپكەر ناعاشىباي بارلىباەۆ ءوز موينىنا العان. ول – وتە ىسكەر جىگىت, قولعا العان دۇنيەسىن ارقاشان اياعىنا جەتكىزبەي تىنبايتىن تاباندى كاسىپكەر. كونفەرەنتسيادان كەيىن جۇمىسقا قاتتى كىرىسكەن ناكەن بۇل جەردى مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋعا الىناتىن كيەلى ورىندار قاتارىنا دا ەنگىزگەن. باسقا دا وتانشىل, قالتالى ازاماتتاردى ۇيىمداستىرىپ, بيىلعى كۇزدە مەموريالدىق كەشەن دە بوي كوتەردى.
وسى اراعا ەڭ جاقىن ەلدى مەكەن «پەتروۆكا» اۋىلى ونشاقتى شاقىرىم جەردە. ەسكەرتكىشتىڭ ءوزى «پەتروپاۆل-بلاگوۆەششەنكا» تاسجولىنىڭ بويىندا, اشىق دالادا اسقاقتاپ تۇر. بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن دا شىعارماعان اسەم ەسكەرتكىشتىڭ نەگىزگى شىعىنىن كاسىپكەرلەر ناعاشىباي بارلىباەۆ پەن جاقاڭنىڭ (م.دۋلات ۇلى) جيەنى ەرلان ساتىبالديەۆ كوتەرگەن, باسقا دا ازاماتتار اتسالىسقان. سالتاناتتى اشىلۋى 27 قىركۇيەككە بەلگىلەنىپ, وعان قاتىسۋعا الماتىدان, استانادان, باسقا دا قالالاردان بەلگىلى عالىمدار, دەپۋتاتتار, گەنەرالدار كەلمەك بولىپ بيلەت تە الىپ قويعان.
وسى كەزدە اياق استىنان شارا ازىرشە وتپەيتىن بولىپ شەشىلدى. «اققۋساق قۇرىلتايى» اتانعان مەموريالدىق كەشەن نەگە سالتاناتتى اشىلمادى؟» دەگەن سۇراق جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتى دا, استانا, الماتى عالىم, اقىن-جازۋشىلارىن دا تولعاندىرا ءتۇستى...
توبەدەن جاي تۇسىرگەن حاباردى ەستىگەن بويىندا ناعاشىباي بارلىباەۆقا جولىعىپ, سەبەبىن سۇرادىق. سويتسەك... ول كەشەننىڭ قۇجاتتارىن جەرگىلىكتى بيلىكپەن كەلىسپەي, ەشكىمنەن رۇقسات الماي باستاپ كەتكەن ەكەن. بىلتىرعى, ءۇشىنشى ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلدە قاپتاتىپ, ءجوندى-ءجونسىز ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزا بەرگەن ءىستى سىناپ: «شەتەلدە ءبىزدى كونە زامانعا جانە كەڭەستىك كەزەڭگە قاتىستى مونۋمەنتتەرى قاپتاعان «ەسكەرتكىشتەر ەلى» دەپ ايتاتىن بولدى», دەپ شەنەگەن ەدى. وسىنى جۇرەكتەرىنە تۇيگەن اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپتى ورىندارى سولتۇستىك قازاقستاندا رۇقسات قاعازسىز ەسكەرتكىش تۇرعىزىلعانىن ءبىلىپ, قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسايدى. سالاعا جاۋاپتىلار ن.بارلىباەۆتى شاقىرىپ, رۇقسات قاعاز العانشا قۇرىلىستى توقتاتۋدى تالاپ ەتەدى. باستىقتاردىڭ الدىندا كونىپ شىققانىمەن, ناعاشىباي مىرزا ء«بىر ءمانىسى بولار» دەپ قۇرىلىستى توقتاتپاي جالعاستىرا بەرەدى. مۇنى بىلگەن جاۋاپتى باسشىلار ناعاشىباي بارلىباەۆقا شۇعىل ەسكەرتۋ جاساپ, بارلىق رۇقسات قاعازدار الىنعانشا ەسكەرتكىش اشىلمايتىنىن, قۇرىلىستى توقتاتۋدى, كەم-كەتىگىن قايتا قاراۋدى, زاڭدىلىقتى ورىنداۋدى تالاپ ەتكەن.
ن.بارلىباەۆ سول كەزدە بىزدەن ەشتەڭە جازباۋدى ءوتىنىپ, ء«بارى دۇرىس, بۇيىرسا, كەيىن اشىلاتىن بولدى» دەپ ەسكەرتكىشتىڭ جوعارى بولىگىن الدىرتىپ, قۇرىلىسىن قايتا پىسىقتاۋدى ءجون دەپ شەشەدى...
سودان بەرى ەكى اي ۋاقىت وتكەن. «اقساق قوي تۇستەن كەيىن ماڭىرايدى» دەگەندەي, ءبىزدىڭ وڭىردەگى قاي بىرەۋلەر وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, فەيسبۋككە جازدى. بۇدان سوڭ جانە بىرەۋلەر ونى الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ, ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەدى. ءتىپتى تاقىرىبىن «دۋلات ۇلىنىڭ مەموريالىن قاساقانا قيراتىپ كەتتى» دەپ شۋلاتىپ قويىپتى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلمەيتىندەر حالىقتىڭ جانىن اۋىرتىپ, مىرجاقىپ مەرەيتويىن اۋىزعا الىپ, ۋشىقتىرا تۇسكەن. كەيبىرەۋلەر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى مەن ونىڭ قىزمەتكەرلەرىن جەردەن الىپ, جەرگە سالا باستادى... نە كەرەك, اشىلماعان ەسكەرتكىش بۇگىندە ەرىككەننىڭ ەرمەگىنە اينالىپ, الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىلارى جاپپاي سىنشى بولىپ كەتتى...
الدىمەن, بۇل – مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنا ارنالعان ەمەس, وسى تۇلعا قاتىسقان «اققۋساق قۇرىلتايىنا» ارنالعان ەسكەرتكىش ەكەنىن ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, بۇل جەردەگى نەگىزگى كىنا – نيەتى دۇرىس بولعانىمەن, رۇقسات قاعازىن تولىق پىسىقتاماي ەسكەرتكىشتى تۇرعىزعان ناعاشىباي بارلىباەۆ باۋىرىمىزدىڭ اسىعىستىعىندا. بۇل كىنانىڭ ءتۇبى – تىم ارىدە. ەگەر بارلىق كاسىپكەر وزدەرىنە ۇناعان جەردەن ءتيىستى ورىنداردان رۇقساتىن الماي قالاعان ەسكەرتكىشىن تۇرعىزا بەرسە, مادەني-رۋحاني حاوس بولىپ كەتپەي مە دەگەن وي تۋى عاجاپ ەمەس.
ۇشىنشىدەن, م.دۋلات ۇلىنا قىزىلجار حالقى دا, بيلىگى دە ەشقاشان قارسى بولعان ەمەس. ونىڭ «ويان, قازاعى» دا, «باقىتسىز جامالى» دا قىزىلجاردا تۇرعان جىلدارىندا جازىلعان, «ماعجاندى دا ورىسشا العاش وقىتقان» دەپ جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەر جاريالاپ, ءبارىمىز ناسيحاتتاپ ءجۇرمىز. كەشە عانا 140 جىلدىعىنا ارنالعان ادەبي كەش تە وتكىزدىك. جەرگىلىكتى بيلىك تە شاما-شارقىنشا ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن شارالار اتقارىپ كەلەدى. ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, جۇماعالي تىلەۋلين, قاجىمۇقان ەسىمدەرى مەكتەپ, كوللەدجدەرگە بەرىلگەن. بيىل ماعجان ورتالىعى دا اشىلدى. باس كوشەمىزدىڭ بويىندا الاش ارىستارىمەن قاتار اقىن, جازۋشى, عالىم جەرلەستەرىمىزدىڭ بيلبوردتارى ىلىنگەن. باسقا دا ءىرىلى-ۋاقتى شارۋالار جەتەرلىك. ارينە, بۇرىننان جاسالىپ, زاڭداستىرىلىپ قالعان دۇنيەلەر دە جوق ەمەس. مىسالى, وسىدان 20 جىلداي بۇرىن ەڭ باستى كوشەمىزدىڭ بويىنداعى ءبىر ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا قالانى 1906–1917 جىلدارى باسقارعان ۆ.چەرەميسينوۆ دەگەنگە ەسكەرتكىش تاقتا قويىلعان. «وۋ, ول پاتشانىڭ وتارلاۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن ادام عوي, ونى نە ءۇشىن ۇلىقتاپ وتىرمىز» دەگەنگە ەشكىم ءالى كۇنگە قۇلاق اسقان ەمەس. سول سياقتى حالتۋرين, كراسين جانە ت.ب. بولشەۆيكتىك اپەرباقاندار اتىندا دا ءبىرسىپىرا كوشە بار. ۋكراينادا, ءتىپتى رەسەيدىڭ وزىندە ولاردىڭ اتتارى الىنىپ تاستالعان. ينتەرناتسيونال, كومينتەرن, پيونەر, پارتيزان, كومسومول, ت.ب. كوشە اتاۋلارى دا جاس ۇرپاقتى «بۇل قالاي؟» دەگىزىپ وتىر. اسىرەسە وڭىرىمىزگە كەلگەن اريزونا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى مەن شەتەلدىك قوناقتار وسىنداي اششى سۇراق قويادى. بىراق ءبىر ءساتى تۋعان ۋاقىتتا ولار دا وزگەرەر دەگەن ءۇمىتىمىز بار.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
