ونەر سۇيگەن باسشى – حالىق بايلىعى

مەن قيىندىقتى كوپ كورگەن اداممىن. ءومىرىمنىڭ قيىندىعى مەن قىزىعىنىڭ ءبارى كوز الدىمدا. ۋاقىت, شىركىن, زىمىراپ ءوتىپ بارادى. كەيىن قالعان جىلدارعا كوز جىبەرسەم, بالالىق شاقتاعى اۋىر كەزەڭدەر قابىرعامىزدى قايىستىرسا دا شىداپ, قارشادايىمىزدان ەڭبەك ەتىپ, اش تا, توق تا بولىپپىز. سۇم سوعىستىڭ زاردابىن شەكتىك, اعالارىمىز بەن اكەلەرىمىزدىڭ اۋىر مىندەتى ءبىزدىڭ موينىمىزعا ءتۇستى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسىنە شاتتاندىق. وقىدىق, ءبىلىم الدىق. ارمانىم اكتەر بولۋ ەدى, وعان دا جەتتىم. وسىنىڭ ءبارى ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, ارادا قانشاما ءومىر وتكەلەگى جاتىر دەگەنمەن, قيىن دا بولسا دا ما­عى­نالى عۇمىر كەشكەنىم ءۇشىن تاع­دى­رىما ريزا­مىن. ءومىر دەيتىن بۇ­رالاڭ جولدا قازاقتىڭ نەبىر مار­قاسقا ازاماتتارىمەن سىر­لاس­تىم, شا­پا­عاتىن كوردىم, جاقسىلاردان تا­عى­لىم ال­دىق. ۇلى ۇستازداردان ءدارىس ال­دىق, دۇنيە جالعاننىڭ ءوزىم بىلمەگەن قۇپياسىن ۇقتىم. وسىنىڭ ءبارىن شاعىن ماقالانىڭ شانا­عىنا سىيعىزا الار ما ەكەنمىن دەسەم دە, شاما-شارقىم كەل­گەن­شە ابىز جاس­قا جاقىن­داعاندا كورگەن-باق­قا­نىم­دى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ وتىرمىن. استانانىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ مادەني ورتالىعىندا قازىرگى زامانىمىزدىڭ قادىرى مەن بۇلكىلىن ءدال سەزىن­گەن دارىندى اقىن نەسىپبەك اي­ت­ ۇلى­نىڭ كوركەمدىك مازمۇنى وتە جوعا­رى “بايتەرەك” اتتى پوەماسىنىڭ قويىلىمى بول­­دى. استانانىڭ بەل­گىلى ارتيستەرى قا­تىستى. مەن سونىڭ ىشىندە جىراۋدى ورىن­دادىم. وسى سپەكتاكلدى ەلباسى كەلىپ كوردى. ويىننىڭ سوڭى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزىنە جازىلعان ال­تىن­بەك قورازباەۆتىڭ انىمەن اياق­تالاتىن. قىزىعى سول, ەلباسى انگە قوسىلىپ شىرقاپ كەتتى. كو­رەرمەن­دەر­دىڭ دە دەلەبەسى قوزىپ, ءاندى حور­عا اي­نال­دىرىپ جىبەردى. ساحنادا تۇر­عان كەيىپ­كەرلەر دە حور­عا قو­سىل­دى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى العىسىن ايتىپ, كوڭىل-كۇيىنىڭ شات-شادى­مان ەكەنىن سەزدىردى. تەاتر ۇجى­مىنا ريزا بولىپ, ونىڭ بولا­شاعىنىڭ زور بولا­تىنىنا سەنىم ءبىل­دىردى. سونان سوڭ ەلبا­سى ميكروفون­دى قو­لىنا الىپ, ساحنا جاققا قاراپ: – دانا بابا­لا­رى­مىزدىڭ تولعاۋىن ايتقان سابەڭ, ءسابيت ورازباەۆ اكەم تەاتر­دا ەلۋ جىلدان استام قىز­­مەتتە كەلە جاتقان اقساقالىمىز. ءبىز ءسا­بەڭ­مەن وتىز جىلداي ارالا­سىپ, سىرلاسقان جان­دارمىز. جاستىق شاعىمىزدا تاۋعا دا شىقتىق, كۇن­نىڭ باتىسىنان تاڭنىڭ اتىسىنا دەيىن ءان شىر­قادىق. وتكەن ومىردە جاقسى ءسات­تەر­دە, قيىندىق كەزەڭ­دەر­دە دە بىرگە بول­دىق. قۇدايعا شۇكىر, سابەڭ سا­قال-شاشى قاۋعا­داي بولىپ, اقسا­قالدىق دارەجەگە جەتتى, – دەگەنى بار ەمەس پە. بۇل مەن ءۇشىن كۇتپەگەن جاي بولدى. اۋزىم اشىلىپ, نە دە­رىمدى ءبىل­مەي, راحمەت ايتقاننان باسقا امالىم قالمادى. شىنىمدى ايتسام, كوڭىلىم كۇن نۇ­رى­نا بولەنگەندەي سەزىندىم. بۇل كورىنىستىڭ بارلىعى ءبىرشاما ۋاقىت­تان كەيىن تەلە­ارنادان بەرىلدى. شى­نىندا دا, ەلباسىمەن ءبىر زاماندا ءومىر كەشۋ مەن ءۇشىن زور ماق­تانىش. قا­زا­قى ۋىزعا مەيىرى قان­عان تۇلا بويىندا ۇلت­تىڭ ۇلى قا­سيەت­تەرى بار, ماڭدايى جار­قىراپ, كو­زى­نەن نۇر شاشقان نۇرەكەڭمەن تاع­دىردىڭ توعىستىرۋىن قارا­ڭىزشى... وتكەن عاسىردىڭ جەتپىس ءتور­تىن­شى جىلى نۇرەكەڭمەن تانىسقان كەز­دە مەن از دا بولسا اتاق-ابى­روي­عا يە بو­لىپ, تەاتردىڭ بەلدى ءارتيسى بولا باستاعام. ونىڭ ۇستىنە تەلە­ار­نا­دان ۇزبەي بەرىلىپ تۇراتىن “قى­­مىز­حانا” اتتى ساتيرالىق قويى­لىم حا­لىق­­قا تانىمال ەتتى. ارالاسىپ ءجۇ­رە­تىن شان­شار مانكەەۆ دەگەن ازا­مات ماعان تەلە­فون شالىپ, بوس بولساڭ ەرتەڭ كەش­كىسىن ۇيدەن شاي ىشەيىك دەگەنى بار ەمەس پە. كەلىسىم بەردىم. سونىمەن, قوي­شى, ۇيىنە كىرىپ كەلگەنىمدە ماڭدايى جار­قىراعان, قاپ-قارا شاشتى, نۇرلى ءجۇزدى جىگىتكە كەز بولدىم. بۇرىن­نان كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەن ادامدارداي امانداستىق. شانشار مەنى تانىس­تىرۋعا ىڭعايلانا بەرگەندە: – بۇل كىسىنى تانيمىن, تەلەار­نادان “حالىق قازىناسىن” ءجۇر­گى­زە­دى. “قى­مىز­حانادا” ءانشى جىگىت ءشوڭ­گە­باي­دى وينايدى, – دەپ ونەردەن حا­باردار ەكەنىن اڭعارتتى. ۇزاق وتىر­­دىق. جاي وتىرعانىمىز جوق, ونەر جايلى, “حا­لىق قازىناسى” جايلى اڭگىمەلەستىك. مەن تولە ءبيدىڭ تول­عاۋىن دوم­بىرامەن ورىن­دادىم. مۇقيات تىڭداپ, ەكىنشى رەت ايتۋىمدى سۇرادى. – بۇل قازاقتىڭ بالاسى تەگىندە نەنى كورمەگەن. نەشە ءبىر جايساڭ داناسى, شەشەن دە بولىپ سويلەگەن. كوسەم دە بولعان ويمەنەن. بىراق, سونىڭ ءبارى دە ىدىراپ جاتقان قازاقتىڭ قوسا المادى باستارىن. الاۋىز بولىپ اعايىن, بەيبىت جاتقان ەلىمدى جاۋلاپ الىپ, قور قىلدى. كوك اتتى كەلىپ كولدەنەڭ. مەن بولامىن دەگەندەر اقتامادى سەنىمدى كوكىرەك قاققان حاندارىم, لاۋازىمعا تالاسىپ, بىت-شىت قىلدى ەلىمدى, – دەگەن جەرىن بىرنەشە رەت قاي­تالادى. وسىدان كەيىن ۇستەل باسىندا از­داپ ءۇنسىز وتىرىپ قالدىق. ودان كەيىن قاتاعان مەن ءسۇيىنبايدىڭ اي­تىسىنان ءۇزىندى ايتتىم. ايتىس­كەر بابانىڭ بار قازاقتىڭ جاق­سى­لىق جاعىن جەتكىزە ايتىپ جەڭگەنى جونىندە ءاڭ­گى­مە-دۇكەن قۇردىق. سول كەزدىڭ وزىندە نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ جوعارى­دا­عى تاعى­لىم­دى تول­عاۋ­دى سونشالىقتى زە­رەك تىڭدا­عا­نىنا قاراعاندا, بابالار امانا­تىن بولاشاق باعدارلاما ءۇشىن كوكى­رە­گىندە ساقتاعان با دەپ ويلايمىن. ويلى تولعاۋلاردان كەيىن بىرتىندەپ ءازىل اڭگىمەلەرگە اۋىستىق. نۇرەكەڭە دومبىرا ۇسىندىق, كە­رە­مەت داۋ­سى دا بار ەكەن. ول كەز­دە ايتۋعا رۇقسات بە­­رىلمەيتىن, اق­تال­ما­عان ءيمانجۇسىپتىڭ تولعاۋىن ايتتى. – مەن قالايشا بۇل ەلدە تۇراق­تايمىن, كولگە بىتكەن مايىسىپ قۇراقتايىن. زورلىق ەتكەن كاپىردىڭ تالايلارىن باقىرتىپ ساباۋشى ەدىم لاقتايىن, – دەگەن شۋماقتاردى ۇستەمەلەتىپ, شابىتپەن ورىنداپ, ەلجاندى, ويلى ازامات ەكەنىن باي­قاتتى. بىرنەشە حالىق اندەرىن قوسا شىرقادى. جاقسى ءبىر وتىرىستا كوڭىلىمىز شات­تان­دى. مۇمكىندىك بولسا ارقاعا, قاراعاندى قالاسىنا كەلىڭىز دەپ قوناققا شاقىردى. ءبىر بىرىمىزگە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ تارادىق. كوپ ۇزاماي قارا­عاندى قالا­سى­نا جو­لىم ءتۇسىپ, بار­عان سوڭ ۋادە بوي­ىنشا حا­بار­لاس­تىم. قۋانىشتى داۋىسپەن تەمىر­تاۋعا شاقىردى. ەر­تەڭىنە كۇندىزگى ساعات ەكىلەر شاما­سىن­دا قوناق ءۇيدىڭ الدى­نا جەڭىل ءما­­شي­نە دا كەلدى. سونىمەن تەمىر­تاۋ قايدا­سىڭ دەپ تارتىپ كەتتىم. قا­راپايىم ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ جو­عار­عى قاباتىنا كوتەرىلىپ, ۇيگە كىر­دىم. نۇرەكەڭ قار­سى الىپ, جۇبايى سارامەن تا­نىس­تىر­دى. ءۇي جيھاز­دارى وتە قارا­پايىم, تازا, رەت-رە­تى­مەن جينالعان. ءبىر بايقاعانىم, ساپالى دىبىس جازاتىن سول زامان­نىڭ ماگنيتو­فو­نىن, راديو اپپا­رات­­تارىن دايىن­داپ قوي­ىپ­­تى. ۇستەل مەن ورىن­دىق­تاردىڭ سانىنا قا­را­عاندا, قوناق­تار ءبىراز بولۋى كەرەك دەپ شا­ما­لا­دىم. بۇلاي بولسا ەرتەرەك كەلىپ قوي­عان ەكەن­مىن-اۋ دەپ ويلانىپ تۇرعانىمدا, نۇرەكەڭ: – ساكە, كەشكە تەمىرتاۋدىڭ زاۋى­­تىندا ىستەيتىن ازاماتتار كە­لەدى. بۇگىن ءبىر, قۇداي قا­لاسا, جاق­سى, ەستە قالارلىقتاي قازاقى وتى­رىس بولادى. ال قازىر كولدىڭ ارعى جاعاسىنا ءوتىپ, ساياجايدا دەمالىپ, سۋعا شومىلامىز, – دەدى. كەلسەك ارعى جاعاسى كورىنبەيتىن كولدە موتورى بار كىشىلەۋ قايىق تۇر. موتوردىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ ورتا جاستاعى ورىس وتىر ەكەن. ول كىسى بىزبەن امانداسىپ, قايىققا وتىر­عىزىپ, قوزعالا باستادى. كولدىڭ ورتا­سىنا جاقىنداپ قالدىق. اياق استىنان جەل تۇرىپ, الدىمىزدان تول­قىندار پايدا بولا باستادى. وعان دا ءمان بەرمەي ىلگەرى جىلجي بەردىك. وي, توبا! ءبىر كەزدە جەل كۇشەيىپ, كادىمگىدەي داۋىل بولىپ كەتتى. جان-جاعى­مىزعا قاراساق, جاعا كورىنبەيدى. سۋ شاشى­راپ, قاي­ىق­تىڭ ىشىنە قۇيىلا باس­تادى. قات­تى جەلدىڭ قاي جاقتان سوققانىن دا ءبىل­مەيسىڭ. داۋىل قايىقتىڭ باعى­تىن وزگەرت­كەن سياقتى. ورىس “بوجە موي!” دەپ ايقاي­لايدى.  “يا دۋراك, يا پروپال, يزۆينيتە, نۋرسۋلتان ابيشەۆيچ” دەپ ەڭىرەپ جىبەردى. – ساكە, سۋعا جۇزە الاسىز با؟ – جۇزەمىن, – دەدىم دە ءۇستىم­دەگى كيىمدى جىلدام شەشە باس­تا­دىم. قايى­عى­مىز قالبالاقتاپ كەتتى. ورىس شەلەكپەن ىشتەگى سۋ­دى سىرتقا توگۋگە ارەكەت جاساۋدا. وي, جاساعان يەم, بالە قايدا, باسساڭ اياعىڭنىڭ استىندا دەگەن وسى. ءاپ-ساتتە دۇنيە ءتوڭ­كە­رىلىپ, الاي-دۇلەي بولدى. نۇ­رە­كەڭ دە كيىم­دەرىن شەشىپ, جۇزۋگە ىڭ­عاي­لاندى. جاعا كورىنبەيدى. موتور باياعىدا وشكەن. ارت جاعى­مىز­داعى ادام جوق. سۋعا كۇلاعان بو­لۋى كەرەك, ارتىنشا قىلقيىپ باسى كورىندى. ءۇستى مالمانداي. ايقايلاپ, جان داۋسى شىعىپ قاي­ىققا جارماستى. نۇرەكەڭ جەل­­كە­سىنەن ۇستاپ الدى دا قايىققا سالدى. ءوس­تىپ, ارپا­لى­سىپ جاتقاندا اسپان­داعى ءتۇ­نەرگەن قارا بۇلت سەيىلىپ, تابيعات اياق استىنان تى­نى­شتالا قال­دى. كەرەمەتىن قا­را­ڭىزشى. ەس­كەكپەن ەسىپ وتىرىپ, كەرى قايتتىق. جا­ڭا­عى كىسى تۇرتكىلەپ ءجۇ­رىپ موتور­دى وت الدىردى. جۇزىنە قان جۇگى­رىپ, قۇ­دايىنا قۇلشى­لىق ايتىپ جاتىر. سونىمەن ءبىر اپات­تان امان قۇ­تىلىپ, ۇيگە جەت­تىك. نۇرە­كەڭنىڭ قۇداي قاعارى بار ەكەن… سونىمەن كەشكى قوناقتار دا جينالدى. بەتتەرى نارتتاي مار­قاسقا جىگىتتەر. كوم­سو­مول­دان كوتەرىل­گەن, تەمىرتاۋدىڭ نەگىزىن قالاۋعا اتسا­لىسقان, بولاتتاي بەرىك, بوي­لارى شى­مىر. داستار­قان باسىندا نۇرە­كەڭنىڭ باس­قارۋىمەن, كوڭىلدى جاقسى وتى­رىس بولدى. نۇرەكەڭنىڭ ءبىر عاجابى, مە­نىڭ العاشقى كەزدەسۋدە ايتقان­دارىمنىڭ ءبارى ەسىندە. بيگەلدى اقىننان ايتىڭىز دەگەندە ءبىر دوسىنا: – ساعان كەرەك بولادى, ەل باسقارىپ وتىرسىڭ.., – دەپ قالجىڭدادى. – ءبىر سىرلى بولسىن جىگىت سەگىز قىرلى, ساقتاسىن جاتقا شاشپاي اسىل سىردى. كەلەدى ەڭ اۋەلى جىرعا قوسقىم, ءان مەن كۇي, جاقسى اڭگىمە, ولەڭ-جىردى. ەكىنشى بولۋ كەرەك جىگىت كوپشىل. كەڭ پەيىل بولعان دۇرىس, بولماي كەكشىل. بىرەۋدى الىس, بىرەۋدى جاقىن كورمەي, جۇمىسى بولسىن تەگىس الەۋمەتشىل. ...بايقاسام قازىرگى ەل باسقا­رىپ وتىرعان ەلباسىمىز ءدال وسىنداي. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاقىتىنا دەيىن وتىرىپ, كوڭىل-كۇيىمىز كوتەرىڭكى بوپ تارادىق. كوپ ۇزاماي نۇرەكەڭ سول كەز­دەگى استانامىز الماتىعا ورتا­لىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولىپ قىز­مەت­كە كوتەرىلدى. قانشاما قي­ىن­دىقتارعا كەزدەسسە دە مويى­ماي, حال­قى ءۇشىن جانىن سالىپ ەڭ­بەك ەتىپ كەلەدى. اق نيەتى مەن سي­رەك قا­سيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا زا­ماننىڭ زاڭعار تۇلعاسىنا اي­نالدى. كىسى­لىگىن دە, كىشىلىگىن دە كوزىمىز كوردى. تورتكۇل دۇنيەنى اۋزى­­نا قاراتقان مەملەكەت كو­سەمدەرى ەلباسىمىز­دىڭ ساياساتىن قۇپتاپ, ەرەكشە قۇر­مەت تۇتۋى – تاريحي قۇبىلىس. وسىن­شاما بيىك­كە كوتەرىلسە دە ەلباسىنىڭ حالقىمەن ديدارلا­سىپ-ارالاسۋى وتە قاراپايىم, ءجۇ­رەگى جىلى, بارشاعا باۋىرمال. بىلتىرعى جىلدىڭ كۇزىندە وڭتۇستىكتە اقدالا دەگەن ەلدى-مەكەنگە تاجىتاەۆ قايرات دەگەن ازا­مات ءبىر گەكتاردان 90-100 تسەنتنەردەن قىزاناق الدى دەگەندى ەستىپ, تىكۇشاقپەن بارعان عوي. ول جەردە ۇنەمى جەل سوعىپ تۇرادى. نۇرەكەڭ جەرگە تۇسەدى دە قىپ-قى­زىل بوپ جاتقان پوميدوردى كو­رىپ, كۇتپەگەن جەردەن شاڭ-توزاڭ­دى ەگىستى دالانى ارالاپ كەتەدى. كومەكشى­لەردىڭ ەستەرى شىعىپ, سوڭىنان جۇگىرەدى. ءتىپتى توقتاپ تۇرعان كومبايننىڭ ۇستىنە شىعا­دى... قارا جۇمىس ىستەپ شىنىق­قان ەلباسىنىڭ جاستىق شاعى ەسىنە تۇسكەن بولار. كوزىمەن كورىپ كوڭىلى تولىپ, اسپاي-ساسپاي تومات جاسايتىن زاۋىتپەن تانى­سىپ, ادال ەڭبەكپەن ايتارلىقتاي تا­بىس­قا جەتكەن جانداردى قۇت­تىق­تاپ, رۋحتاندى­رىپ, كوكسارايعا قاراي ۇشىپ كەتەدى. ول كىسى ءۇشىن بولىپ جاتقان ءاربىر وڭدى جاڭا­لىق جاي نارسە ەمەس. سول اقدا­لاداعى تابىستى كەزدەسۋلەردىڭ بارىندە ۇلگى ەتىپ ايتىپ ءجۇردى. ەل دە ەلباسىنىڭ وسى ىقى­لاسىن, كەز كەلگەن تىرلىككە ۇساق-تۇيەك دەپ قاراماي­تىنىن بىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىنداي بولەك بولمىسىنىڭ قايتارىمى بولار, حالىق دا سۇيىكتى پرەزي­دەنتىمىزدى شىنايى ىقىلاسىمەن مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, ءتىلى جەتپەگەندەرى ىشتەي تىلەۋلەس بو­لىپ وتىرعانىن بايقاپ وتىرمىز. ەلدىڭ كوز ال­دىندا جۇرگەن ازامات بولعان­دىق­تان, بىزگە “ەگەمەن قا­زاق­ستان” سياقتى ۇلكەن مىنبەر­دەن ءسوز ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر. ادامنىڭ تابيعاتى كۇردەلى. كوپكە جاعۋ وڭاي ەمەس. كورنەكتى عالىم, پروفەسسور نەمات كەلىم­بە­توۆتىڭ “كۇنشىلدىك” دەگەن تا­ماشا, تەرەڭ ويلى كىتابىن وقىپ شىققانىمدا بىزدە اتقارىلىپ جاتقان ءىرى, ىرگەلى ىستەردى اۋىزعا ال­مايتىن, كورمەس تۇيەنى دە كور­مەستىڭ كەبىن كيەتىن كىسىلەردىڭ دەر­تىنىڭ سەبەبىن تۇسىنگەندەي بول­دىم. مۇندا ەل باسقارعان ادام­نىڭ باسىنداعى باعىن قىزعانۋ­دىڭ دا اسەرى بار ەكەن. بىراق ون­دايلار كوپ ەمەس. حالىق پرەزي­دەنتتىڭ ەڭبەگىن كورىپ وتىر, با­عاسىن بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ قازىرگى تابىستارىمىزدىڭ ءبارىنىڭ باستاۋىندا ەل ءۇشىن ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن ازاماتتىڭ قا­جىر-قايراتى, بيىك پاراساتى تۇرعانى تالاسسىز. ءيا, ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ جاتىر. اقىل-ويدىڭ كە­مەلدەن­گەن شا­عىندا كوش باستاپ بارا جاتقان نۇرسۇل­تان ءابىش­ ۇلىنا زور دەن­ساۋ­لىق, ۇزاق ءومىر تىلەيمىن! ءسابيت ورازباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ  حالىق ءارتيسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.