ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ جونىندەگى كەلىسىمدەرىنىڭ ءساتتى اياقتالۋىنان وتاندىق كاسىپكەرلەر ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ەلباسىنىڭ وسى ورايدا قازاقستاندىقتارعا ارناعان ۇندەۋىنەن كەيىن وڭىردە ءوز ءىسىن بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «قاسەنوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى دوسان قاسەنوۆتى سوزگە تارتقان ەدىك. ءتور التايدىڭ ەمگە ءدارۋ ءشوبى جايقالعان بوكتەرىندە اسىل تۇقىمدى ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتىپ وتىرعان وتباسىلىق كاسىپتىڭ يەسى دسۇ-داعى باستى تالاپ – باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ەكەنىن جەتكىزدى.
– دوسان داۋلەت ۇلى, كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بالى ەلىمىزدەگى تانىمال برەندتەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ءسىزدىڭ وڭىردەگى ومارتاشىلاردىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان كاسىپكەر ەكەنىڭىزدەن حاباردارمىز. قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ ەنۋى وتاندىق ومارتاشىلارعا قانداي مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل ۇلتتىق ەكونوميكادا ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن ءتيىمدى جۇمىستاردىڭ, مەملەكەتتىك رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى. ويتكەنى, ءبىز دسۇ-عا مۇشە بولۋدان بۇرىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنگەن بولاتىنبىز. مۇنىڭ ءبارى الەمدىك نارىققا شىعۋ جولىنداعى دايىندىق ىسپەتتى بولدى. ارينە, دسۇ – الەمدىك نارىق. پرەزيدەنت ءوز ۇندەۋىندە ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم ءبولىگىمەن ساۋدا-ارىپتەستىك بايلانىستارى بار ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان, بۇل ۇيىمعا ءبىز بەلگىلى دەڭگەيدە دايىندىقپەن كەلدىك. الايدا, وعان مۇشە بولۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى دا بار. ەڭ باستىسى, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ. بۇل ورايدا, ومارتاشى رەتىندە التاي بالىنىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد ەلدەرىندە, قازىرگى الىس-جاقىن شەتەلدەردە بەلگىلى برەند ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان, وسى ۇيىم ارقىلى ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ الەمدىك نارىقتاعى ورنىن قالىپتاستىرۋىمىزعا بولادى. جالپى, ءبىزدىڭ اسىل تۇقىمدى ارا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانىمىزعا سەگىز جىل بولدى. العاش شارۋاشىلىقتى باستاعاندا 25 ۇيا عانا ارامىز بار ەدى. بۇگىندە ونىڭ سانى 300 ۇيادان استى. ورتا ورىس اراسى تۇقىمىن اسىرايمىز. ومارتامىز اۋدان ورتالىعى – ۇلكەن نارىن اۋىلىنان 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. بۇل – شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا وتە قولايلى. جىلىنا 15 توننادان استام بال وندىرەمىز. سونداي-اق وزگە ومارتاشىلاردان 50 توننادان استام بالدى ساتىپ الامىز. قازىرگى كەزدە وسكەمەن قالاسىندا, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكىباستۇز قالاسىندا ونىمدەرىمىزدى, ياعني التايدىڭ تابيعي تازا بالىن ساتاتىن نۇكتەلەرىمىزدى اشتىق. الداعى ۋاقىتتا قىتايدىڭ ءۇرىمجى قالاسىنان دا ساۋدا ورنىمىزدى اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– ۇلكەن نارىن اۋىلىنان «التىن ارا» ساۋدا بەلگىسىمەن بالدى بليستەرلى ورامامەن وراۋعا, ىدىسقا قۇيۋعا ارنالعان تسەحتى اشقانىڭىزعا كۋا بولدىق. بال ءونىمدەرىن ساتۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ العاشقى قادامى بولار؟..
– ارينە. ويتكەنى, بۇرىنعى زامانداعىداي بالدى كەز كەلگەن ىدىسقا قوتارا سالاتىن ۋاقىت ءوتتى. ونى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قانشالىقتى ساپالى, تازا ءونىم بولسا دا, تۇتىنۋشىنىڭ تولەگەن اقىسىنا تۇراتىنداي ساۋدا مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ۋاقىت كەلدى. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ ومارتاشىلار اۋلەتى, اكەمىز داۋلەت, اعامىز مۇرات بار, بارلىعىمىز بىرىگىپ, اۋدان ورتالىعىنان بالدى ىدىسقا قۇيۋ تسەحىن اشتىق. جۋىردا ونىڭ جۇمىسىمەن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ تە تانىسىپ, جوعارى باعاسىن بەردى. تسەحتا بالدى قۇياتىن اپپاراتتان وزگە, ولشەۋگە ارنالعان دوزاتور, قىسىم بەرەتىن كومپرەسسور, قىستىگۇنى بالدى ەرىتۋگە ارنالعان تەرموۇياشىق جانە گەرماندىق قازاندىق ورناتىلدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا بالاباقشالارداعى بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان 10 گرامدىق, قارۋلى كۇشتەر قاتارىنداعى جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان 20 گرامدىق ىدىستارعا بال قۇيىپ شىعارىپ جاتىرمىز. كۇنىنە ۇلكەن ستانوك – 450 كيلو, كىشى ستانوك 350 كيلو بالعا بليستەرلى وراما جاسايدى. 10 گرامدىق بالدىڭ ەتيكەتكاسىن ارنايى قۇرىلعىدا جاسايتىندىقتان, ماسكەۋگە تاپسىرىس بەرىپ, دايىنداتتىق. بۇل بارشاعا ىڭعايلى. سوڭعى ءبىر جىلدا ءبىراز تاپسىرىستار ءتۇستى. قازىر كاتونقاراعاي اۋدانىن بالمەن قامتىپ وتىرمىز.
«التىن ارا» ساۋدا بەلگىسىنە ارنالعان تسەح 6 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. ايتا كەتەرلىك جايت, اۋدانداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن جوبانىڭ جالپى قۇنى 55 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە «دامۋ» قورى ارقىلى مەملەكەتتەن 18 ملن. تەڭگە بولىنسە, قالعانى جەكە قاراجاتىمىز. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن زايم 7 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن وتەلەتىندىكتەن, ءبىز ءۇشىن وتە ءتيىمدى. جالپى, جىلىنا 150 توننا بالدى ىدىسقا قۇيۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. ازىرگە تسەحتىڭ وزىندىك قۋاتىنىڭ 30 پايىزىن عانا پايدالانىپ وتىرمىز. 25 ءتۇرلى ىدىسقا قۇيىپ ساتامىز. ونىڭ ىشىندە قونجىق, ايۋ, جۇرەك ءپىشىندى ىدىستار, اعاشتان جاسالعان كىشى بوشكەلەر جانە ەكسكليۋزيۆتى سىيلىق باعىتىندا «بالقاراعاي بالى» دەپ تە شىعارۋدامىز.
جوسپارىمىزدا ءارتۇرلى كولەمدەگى قۇمىرا, ىدىس شىعارۋ تسەحىن اشۋ بار. سونىمەن بىرگە, ومارتاشىلارعا ارنالعان قۇرال-جابدىقتاردى ساتاتىن ومارتاشىلار دۇكەنىن اشپاقپىز. بۇل ومارتاشىلاردىڭ ءبىر زات ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا اعىلماي, جۇمىسىن الاڭسىز ىستەي بەرۋىنە قولايلى بولادى. ءوزىمىزدىڭ دۇكەندەر جەلىسىن قازاقستاننىڭ بارلىق نۇكتەلەرىندە اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى, بىزدەن قىتاي, سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا ەلدەرى جىلىنا 120 توننا بال ساتىپ الادى. سوندىقتان, دسۇ التاي بالىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرا تۇسەدى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى.
– دوسان داۋلەت ۇلى, كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بالى ەلىمىزدەگى تانىمال برەندتەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ءسىزدىڭ وڭىردەگى ومارتاشىلاردىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان كاسىپكەر ەكەنىڭىزدەن حاباردارمىز. قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ ەنۋى وتاندىق ومارتاشىلارعا قانداي مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل ۇلتتىق ەكونوميكادا ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن ءتيىمدى جۇمىستاردىڭ, مەملەكەتتىك رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى. ويتكەنى, ءبىز دسۇ-عا مۇشە بولۋدان بۇرىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنگەن بولاتىنبىز. مۇنىڭ ءبارى الەمدىك نارىققا شىعۋ جولىنداعى دايىندىق ىسپەتتى بولدى. ارينە, دسۇ – الەمدىك نارىق. پرەزيدەنت ءوز ۇندەۋىندە ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم ءبولىگىمەن ساۋدا-ارىپتەستىك بايلانىستارى بار ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان, بۇل ۇيىمعا ءبىز بەلگىلى دەڭگەيدە دايىندىقپەن كەلدىك. الايدا, وعان مۇشە بولۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى دا بار. ەڭ باستىسى, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ. بۇل ورايدا, ومارتاشى رەتىندە التاي بالىنىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد ەلدەرىندە, قازىرگى الىس-جاقىن شەتەلدەردە بەلگىلى برەند ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان, وسى ۇيىم ارقىلى ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ الەمدىك نارىقتاعى ورنىن قالىپتاستىرۋىمىزعا بولادى. جالپى, ءبىزدىڭ اسىل تۇقىمدى ارا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانىمىزعا سەگىز جىل بولدى. العاش شارۋاشىلىقتى باستاعاندا 25 ۇيا عانا ارامىز بار ەدى. بۇگىندە ونىڭ سانى 300 ۇيادان استى. ورتا ورىس اراسى تۇقىمىن اسىرايمىز. ومارتامىز اۋدان ورتالىعى – ۇلكەن نارىن اۋىلىنان 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. بۇل – شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا وتە قولايلى. جىلىنا 15 توننادان استام بال وندىرەمىز. سونداي-اق وزگە ومارتاشىلاردان 50 توننادان استام بالدى ساتىپ الامىز. قازىرگى كەزدە وسكەمەن قالاسىندا, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكىباستۇز قالاسىندا ونىمدەرىمىزدى, ياعني التايدىڭ تابيعي تازا بالىن ساتاتىن نۇكتەلەرىمىزدى اشتىق. الداعى ۋاقىتتا قىتايدىڭ ءۇرىمجى قالاسىنان دا ساۋدا ورنىمىزدى اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– ۇلكەن نارىن اۋىلىنان «التىن ارا» ساۋدا بەلگىسىمەن بالدى بليستەرلى ورامامەن وراۋعا, ىدىسقا قۇيۋعا ارنالعان تسەحتى اشقانىڭىزعا كۋا بولدىق. بال ءونىمدەرىن ساتۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ العاشقى قادامى بولار؟..
– ارينە. ويتكەنى, بۇرىنعى زامانداعىداي بالدى كەز كەلگەن ىدىسقا قوتارا سالاتىن ۋاقىت ءوتتى. ونى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قانشالىقتى ساپالى, تازا ءونىم بولسا دا, تۇتىنۋشىنىڭ تولەگەن اقىسىنا تۇراتىنداي ساۋدا مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ۋاقىت كەلدى. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ ومارتاشىلار اۋلەتى, اكەمىز داۋلەت, اعامىز مۇرات بار, بارلىعىمىز بىرىگىپ, اۋدان ورتالىعىنان بالدى ىدىسقا قۇيۋ تسەحىن اشتىق. جۋىردا ونىڭ جۇمىسىمەن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ تە تانىسىپ, جوعارى باعاسىن بەردى. تسەحتا بالدى قۇياتىن اپپاراتتان وزگە, ولشەۋگە ارنالعان دوزاتور, قىسىم بەرەتىن كومپرەسسور, قىستىگۇنى بالدى ەرىتۋگە ارنالعان تەرموۇياشىق جانە گەرماندىق قازاندىق ورناتىلدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا بالاباقشالارداعى بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان 10 گرامدىق, قارۋلى كۇشتەر قاتارىنداعى جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان 20 گرامدىق ىدىستارعا بال قۇيىپ شىعارىپ جاتىرمىز. كۇنىنە ۇلكەن ستانوك – 450 كيلو, كىشى ستانوك 350 كيلو بالعا بليستەرلى وراما جاسايدى. 10 گرامدىق بالدىڭ ەتيكەتكاسىن ارنايى قۇرىلعىدا جاسايتىندىقتان, ماسكەۋگە تاپسىرىس بەرىپ, دايىنداتتىق. بۇل بارشاعا ىڭعايلى. سوڭعى ءبىر جىلدا ءبىراز تاپسىرىستار ءتۇستى. قازىر كاتونقاراعاي اۋدانىن بالمەن قامتىپ وتىرمىز.
«التىن ارا» ساۋدا بەلگىسىنە ارنالعان تسەح 6 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. ايتا كەتەرلىك جايت, اۋدانداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن جوبانىڭ جالپى قۇنى 55 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە «دامۋ» قورى ارقىلى مەملەكەتتەن 18 ملن. تەڭگە بولىنسە, قالعانى جەكە قاراجاتىمىز. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن زايم 7 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن وتەلەتىندىكتەن, ءبىز ءۇشىن وتە ءتيىمدى. جالپى, جىلىنا 150 توننا بالدى ىدىسقا قۇيۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. ازىرگە تسەحتىڭ وزىندىك قۋاتىنىڭ 30 پايىزىن عانا پايدالانىپ وتىرمىز. 25 ءتۇرلى ىدىسقا قۇيىپ ساتامىز. ونىڭ ىشىندە قونجىق, ايۋ, جۇرەك ءپىشىندى ىدىستار, اعاشتان جاسالعان كىشى بوشكەلەر جانە ەكسكليۋزيۆتى سىيلىق باعىتىندا «بالقاراعاي بالى» دەپ تە شىعارۋدامىز.
جوسپارىمىزدا ءارتۇرلى كولەمدەگى قۇمىرا, ىدىس شىعارۋ تسەحىن اشۋ بار. سونىمەن بىرگە, ومارتاشىلارعا ارنالعان قۇرال-جابدىقتاردى ساتاتىن ومارتاشىلار دۇكەنىن اشپاقپىز. بۇل ومارتاشىلاردىڭ ءبىر زات ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا اعىلماي, جۇمىسىن الاڭسىز ىستەي بەرۋىنە قولايلى بولادى. ءوزىمىزدىڭ دۇكەندەر جەلىسىن قازاقستاننىڭ بارلىق نۇكتەلەرىندە اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى, بىزدەن قىتاي, سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا ەلدەرى جىلىنا 120 توننا بال ساتىپ الادى. سوندىقتان, دسۇ التاي بالىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرا تۇسەدى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى.
