باسقا باسىلىمداردان

ەۋروپاعا باعىت ۇستاعان ەۋرازيالىق پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ جالپىۇلتتىق كوشباسشى, ىق­پالدى جاڭا مەملەكەت قۇرۋشى, الەم قۇرمەتتەيتىن جانە قاجەتسىنەتىن مەم­لەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى فەنومەنى نەدە؟ مۇنداي “كوشباسشى” قايدان شىعىپ وتىر جانە ۇلى بولاشاق قا­لاي جاسالادى؟ بۇل سۇراقتار بۇگىندە تەك قازاقستاندىقتاردى عانا ەمەس, سونداي-اق بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردى دا قىزىقتىرادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەرەي­تويى قارساڭىندا جالپىەۋروپالىق جە­تەكشى گازەتتەردىڭ ءبىرى “نيۋ يۋر­وپ” ن.ءا.نازارباەۆ تۋرالى “ەۋروپاعا باعىت ۇستاعان ەۋرازيالىق” (“ەۆرا­زيەتس نا پۋتي ۆ ەۆروپۋ”) دەپ اتالاتىن فرانتسۋز اكادەمياسىنىڭ تۇراقتى حاتشىسى ەلەن كاررەر د'انكوسستىڭ ماقالاسىن جاريالادى. فرانتسياداعى اسا اتاقتى جانە تيتۋلدى ايەلدەردىڭ ءبىرى, ءتورت وردەننىڭ, ونىڭ ىشىندە بىرەۋى – بەلگيانىكى, ەكىنشىسى – برا­زيليانىكى, يەگەرى ەلەن كاررەر د'انكوسس ماقالاسىنىڭ اۋدارماسىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ساياساتكەر بولىپ تۋمايدى, ساياسات­كەر بولىپ قالىپتاسادى – بۇل اكسيو­ما. الايدا, كەيبىر ادامدار تۋرالى ايتىلاتىن كەرەك ۋاقىتىندا, كەرەك كەزىندە سول جەردەن تابىلعان دەگەن حرەستوماتيالىق ۇستانىم ءدايىم جۇزەگە اسا بەرمەيدى. ۇلتتىق كوشباسشى بولۋ ءۇشىن جەكە قاسيەتتەردىڭ تاماشا قۇيماسىنا يە بولىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز, ونىڭ ۇستىنە, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الۋ قا­جەت. ۋاقىتتى جانە ونىڭ سىناق­تا­رىن ءوزىڭنىڭ بارلىق بولمىسىڭمەن, جان­ دۇنيەڭنىڭ بارلىق تەرەڭىمەن سە­زىنە ءبىلۋىڭ قاجەت. جولى بولعاندىق پا؟ ءيا, فاتۋم جىبەرگەن مۇمكىندىك, كۇت­پەگەن جەردەن جاعدايدىڭ ساتىمەن كە­لۋى – ساياسي مانساپتىڭ سىزباسىن سى­زۋ كەزىندە جاقسى جاردەم بولعانى ءسوز­سىز. بىراق باستىسى, قالاي دەسەك تە, ءتۇپ­كىلىكتى مۇندا ەمەس. باستىسى – ءتى­كە­لەي ادامنىڭ وزىندە. ونىڭ سەنىمدەرى مەن يدەالدارىندا, ونىڭ تاباندىلىعى مەن باتىلدىعىندا, ونىڭ جەڭىسكە دەگەن ەرىك-جىگەرى مەن ءوزىنىڭ اينا­لا­سىندا “كومانداسىن” قۇرا بىلۋىندە... ءبىز­دىڭ ارقايسىمىز وزىمىزشە كەرەمەت­پىز. بىراق ساياساتكەردىڭ كەرەمەتتىگى مۇلدەم ەرەكشە نارسە, ويتكەنى, وعان ميل­ليونداعان ادامداردىڭ, بارىنەن بۇ­رىن – ونىڭ حالقىنىڭ ءومىرى تاۋەلدى. قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋشى ەشقاشان جەڭىل, تاپتاۋرىن جولدارمەن جۇرگەن ەمەس. ول ۋاقىت ۇردىستەرىن جۇزەگە اسىرۋعا تالپىنعاندارعا كەيىن جاعۋ ءۇشىن سول ۋاقىت ۇردىستەرىن بولجاپ تابۋعا ۇمتىلعان جوق. ول قاشاندا قاجەت دەپ ەسەپتەگەندەرىن ىستەدى. قاراپايىم نارسەلەردى – حا­لىق­تىق پراگماتيزمدى باسشىلىققا ال­دى, باتىستاعىلاردىڭ قابىلداۋى ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى قيىن سوقتى, جىلدار كور­سەت­كەنىندەي, بۇل داعدارىستار مەن سى­ناق­تاردى اۋىزدىقتاۋدا ەڭ ۇتىمدى قۇ­رال بولىپ تابىلدى. نازارباەۆ سا­بىر­مەن جانە ىسكەرلىكپەن باراتىن قادام­دار باتىستا اۋەلى سەنىمسىزدىك پەن تۇسىنبەۋشىلىك, ال كەيىن – جاسىرۋى قيىن تاڭدانىس تۋعىزادى. كەيدە ءتىپتى قىزعانىشتى تاڭدانىس ەكەنىن دە قاپەرگە سالعاننىڭ ارتىقتىعى جوق. ول تۋرالى اتلانتيكانىڭ قوس تا­رابىنداعىلار بىلاي دەيدى: “ۆو­ليۋن­تاريست”. بىراق ەكى الىپ – رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ۇلان-عايىر كەڭىس­تىكتە وزىنە عانا ءتان ىرعاقپەن دامىپ كەلە جاتقان دەرجاۆا پايدا بولعانى تەك نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسى ەكەنىن ناقتىلامايدى. شىن مانىندە قازىردىڭ وزىندە ءبىز­دىڭ پلانەتامىزدىڭ دامۋىن ەۋرازيا ءتۇ­سىنىگىنسىز قاراستىرۋعا بولمايدى. سو­عان قاراماستان, امەريكالىقتاردى بى­لاي قويعاندا, كوپتەگەن باتىس­ەۋرو­پالىقتار ءۇشىن بۇل ۇعىم الىستاعى ءبىر ابستراكتسيا بولىپ تابىلادى. ال ەس بىلمەيتىن ەسكى زامانداردا ات ۇيرەتىپ, ەر-توقىم, ۇزەڭگى مەن دوڭعالاق ويلاپ تاپقان ناق وسى ۇلى دالادان وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن عارىشقا تۇڭعىش رەت ادام اتتاندى. بۇل, ارينە, بار بولعانى سيمۆولدار عانا شىعار, بىراق بۇگىندە قۇددى ساعىم سياقتى قارلى ءسىبىر دالاسىندا پايدا بولعان تاماشا استانانىڭ اسپانمەن تالاسقان بيىك ۇيلەرىن كورگەندەر قازاقستاندىق سيمۆوليكانىڭ سىرتىندا ناقتى ىستەر تۇرعانىن باعامداي باستايدى. ...فرانتسياداعى ءبىزدىڭ العاشقى كەزدەسۋىمىزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ اشىقتىعىمەن جانە ءبىر مەز­گىلدە ەرەكشە جيناقىلىعىمەن ەسىمدە قالدى. تازا ايەلدىك سەزىمتالدىقپەن ول پاريجدە جۇرسە دە ىلعي دا ءوزىنىڭ ولكەسى تۋرالى ويلايتىنىن ءتۇيسىندىم. بۇل توقسانىنشى جىلدار بولاتىن, كەڭەستەر وداعى تۋرالى ەستەلىكتەر ءالى سانادان الىستاي قويماعان كەز ەدى. سون­دا مەن مىنانى ويلادىم: ەگەر “جا­رىلعان يمپەريا” – 1978 جىلى باتىستا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كسرو-نىڭ ىدىرايتىنىن بولجاعان مەنىڭ كىتابىم وسىلاي اتالاتىن – باسىندا وسىنداي كوشباسشى تۇرعان بولسا, وندا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى نەعايبىل بولار ەدى. ساياساتكەرلەردىڭ ەكى كاتەگورياسى بار. بىرەۋلەرى –“قيراتۋشىلار”, ەكىنشىلەرى – “جيناۋشىلار”. ەكىنشى كاتەگوريا باعالىراق, سوندىقتان سيرەگىرەك. نازارباەۆ – جيناۋشى. ول –تاريحي اسا قىسقا مەرزىمدە وڭىرلىك استام دەرجاۆا جاساۋشى... ەقىۇ قۇرىلعان جەتپىسىنشى جىل­داردىڭ ورتاسىندا ونى ءبىر كەزدەرى قازاقستان باسقارادى دەگەندى بىرەۋدىڭ ويلاۋى مۇمكىن بە ەدى؟ مۇندا ءبارى دە نولدەن باستالعان-تىن. قويناۋىندا بارلىق مەندەلەەۆ كەستەسى جاتقان وسىناۋ قۋاتتى ەلدە دانا, كۇش-جىگەرى تولىسقان كوشباسشى بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەۋروپاعا باعىت ۇستاعان ەۋرازيالىق.