داعدارىسپەن كۇرەستىڭ قازاقستاندىق نۇسقاسى

استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا قولداۋعا يە بولدى كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا الەمدىك ۇزدىك ەكونوميس­تەردىڭ باسىن قوسىپ, داعدارىستان كەيىنگى دۇنيە جاعدايىمەن قىزۋ پىكىر الماسىپ جاتقان ءىىى استانالىق ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ ەكىنشى كۇنگى پلەنارلىق وتىرىسىنا ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ  قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. الدىمەن پلەنارلىق وتىرىس­تىڭ مودەراتورى, قازاقستانداعى ءبۇ­كىلالەمدىك بانكتىڭ باس ەكونوميسى دجون ليتۆاك ءسوز الىپ, پلەنارلىق وتىرىستىڭ 2 بولىمگە بولىنەتىنىن حا­بارلادى. العاشقى ءبولىم “داعدا­رىستى جەڭۋ جونىندەگى حالىقارالىق تاجىريبە” تاقىرىبىنا ارنالسا, ءتۇس­تەن كەيىنگى بولىمدە قاتى­سۋ­شى­لار تمد ەلدەرىنىڭ “داعدارىستان كەيىنگى دامۋىنا” توقتالدى. بۇدان سوڭ ءسوز ۇكىمەت باسشىسىنا بەرىلدى. كارىم ءماسىموۆ ءداستۇرلى ەكو­نو­ميكالىق فورۋمنىڭ كونسترۋكتيۆتى اشىق پىكىرتالاس الاڭىنا اينالىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. بي­ىلعى جىلدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, جا­ھان­دىق ەكونوميكاعا ءوسۋ كورسەت­كى­شىنىڭ قايتا ءتان بولا باستاۋى. داع­دارىس بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكو­نو­ميكالىق دامۋىندا تەرەڭ ءىز قال­دىر­دى. كوپتەگەن ەلدەردە جۇمىس­سىز­دىق دەڭگەيى ءالى كۇنگە دەيىن رە­كوردتى دارەجەدە قالىپ وتىر. فيس­كالدى السىزدىك قارجى رىنوگىنا اسەرىن تيگىزۋى سەبەپتى الەۋمەتتىك سا­لاداعى داعدارىس سالقىنى ءالى كۇنگە دەيىن ايقىن بىلىنۋدە. جاقىندا عانا ەۋروپادا ورىن العان وقيعالار جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بەلگىسىز­دىك تاۋەكەلىمەن تاعى بەتپە-بەت كە­لىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى. بالكىم ءبىز 12 اي بۇرىنعى كۇيىمىزدەن جاق­سى شىعارمىز, الايدا بۇل قول جەت­كىزگەن جەتىستىگىمىز بولاشاقتا اب­سو­ليۋتتى سەنىممەن ماسايراۋىمىزعا جول بەرمەيدى. وسىنى ەسكەرە وتى­رىپ, مەن ۇكىمەتىمىزدىڭ جاھاندىق داعدارىسقا قارسى قالاي ارەكەت ەتكەندىگىن, سونداي-اق داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ارنالعان جوسپارىن تالقىلاعىم كەلەدى”, – دەدى ول. قازاقستان داعدارىس سالقىنىن الدىمەن سەزىنگەن ەلدەردىڭ ءبىرى بول­دى. 2007 جىلى حالىقارالىق قار­جى-نەسيە داعدارىسى ءبىزدىڭ قارجى جۇيەمىزگە قاتتى قىسىم كورسەتتى. ول ءوز كەزەگىندە قارىز الۋدىڭ ىشكى كوزدەرىنە تاۋەلدى بولىپ قالدى. بۇدان سوڭ 2008 جىلى ءبىزدىڭ ەكس­پورت ونىمدەرىنە دەگەن الەمدىك سۇرا­نىس تا تومەندەپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە, ەكونو­مي­كالىق بەلسەندىلىگىمىزدى تومەندەتىپ جىبەردى. ءدال وسى كەزەڭدە قازاقستان ۇكىمەتى تەز ۋاقىت ارالىعىندا با­تىل  شەشىمدەر قابىلدادى.  ءبىز نە­گىزگى كۇشىمىزدى بىرقاتار سالالارعا با­عىتتادىق. بانك سەكتورىن تۇراق­تاندىرۋعا, الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ, حالىقتىڭ ءالسىز توبىنا دەگەن قام­قورلىقتى كۇشەيتۋگە, سالا, اۋىل شارۋاشىلىعىن ينۆەستيتسيالاۋعا, ورتا جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋعا نازار اۋدارىلدى. جالپى العاندا, داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان شا­رالار ەكونوميكامىزعا 19 ملرد. دوللارعا جۋىق قارجى ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل ءىجو-ءنىڭ 18 پايىزىن قۇرادى. بۇل شارالاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دۇرىس باعىتقا جىلجۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنى اقي­قات. 2009 جىلى ءبىز از بولسا دا ساز ءوسۋ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزدىك. ال­عاشقى جارتىجىلدىقتا ەكونومي­كا­لىق ءوسۋ كورسەتكىشى 7 پايىزدى قۇ­راسا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى داعدا­رىسقا دەيىنگى كەزەڭ كورسەتكىشىنە دەيىن تومەندەدى. الايدا, فيسكال­دى ستيمۋل “نەگىزگى ماسەلەنى ۋا­قىت­شا شەشۋگە ارنالعان” قابىلداۋ شە­شىمى بولىپ تابىلادى. جاھاندىق داعدارىس رىنوكتىڭ قۇلدىراۋى مۇمكىن ەكەن­دىگىن, وسى ورايدا ۇكىمەتتىڭ ەكو­نو­ميكانى قولدان باسقارۋ ارقىلى جاع­دايدى تۇراقتاندىرۋعا كومەك­تەسە الاتىن­دىعىن كورسەتىپ بەردى. الايدا, ۇكى­مەت ءوسۋ كورسەتكىشىن جوعارىلاتۋعا تۇرتكى بولاتىن جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇراتىن جەكە مەنشىك بيزنەستىڭ ورنىن الماستىرۋعا تال­پىنۋعا ءتيىس ەمەس, ءتىپتى الماستىرا المايدى دا, دەپ اتاپ كورسەتتى پرەمەر-مينيستر. ءسوزىنىڭ سوڭىندا كارىم ءما­سىموۆ قازاقستان ۇكىمەتى ەكونو­مي­كالىق جاعدايىمىز مۇمكىندىك بەرگەن كەز كەلگەن ۋاقىتتا مەملەكەت ەكونوميكاسىن قولدان باسقارۋدى توقتاتاتىندىعىن ءبىلدىردى. “قازىرگى كۇنى قازاقستان ءبىلىم مەن داعدى, ياعني تاجىريبە سالاسىنا قاتتى كو­ڭىل بولۋدە. ءبىز داعدارىس جىلدارى بىلىمگە دەگەن گرانتتار سانىن ارتتىردىق. جاقىندا عانا اشىلعان “نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى” الەمنىڭ جەتەكشى وقۋ وردالارىمەن باسەكەگە تۇسەتىن بولادى. ەل ۇكىمەتى اتىنان بىزگە كومەكتەسىپ, قولداۋ كورسەتكەن قارجى ينستيتۋتتارىنا ۇلكەن العى­سىمدى بىلدىرەمىن”, دەدى پرەمەر-مينيستر. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوزىنەن كەيىن ەۋرازيا ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى تايىر مانسۇروۆ, ەقىۇ ەكونو­مي­كالىق جانە ەكولوگيالىق قىزمە­تى­نىڭ ۇيلەستىرۋشىسى گوران سۆيلا­نو­ۆيچ, فرانتسيا ەكونوميكا, ونەركا­سىپ جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ مينيسترلىگىنىڭ سىرتقى ساۋدا ماسە­لەلەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك حات­شىسى انن-ماري يدراك, بۇكىل­الەمدىك بانكتىڭ اتقارۋشى ديرەك­تورى كونستانتين حۋبەر, كورەيانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جونىندەگى پرە­زيدەنتتىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى مان-سۋ كانگ ءسوز سويلەدى. ءبىز الەم­دەگى جاعدايعا ۇنەمى ساراپتاما جۇرگىزىپ وتىرۋىمىز قاجەت, ويتكەنى ۋول ستريتتىڭ بۇرىس شەشىمى ءتىپتى “كوشەلەرى جوق” ەلدەرگە دە اسەرىن تيگىزگەن بولاتىن. ۇلكەن جيىرما­لىق ەلدەرىنىڭ باسقوسۋى پراگما­تيزم­نىڭ ناتيجەسى. مەنىڭ ارىپتەس­تەرىم مۇنداي باسقوسۋلارعا ءجيى قاتىسىپ تۇرادى. دەگەنمەن, بولا­شاق­تا ءبىز اتالمىش باسقوسۋلار دا­مۋعا قانداي كومەگىن تيگىزەدى دەگەن باعىتتا ساراپتاما جاساپ وتىرۋىمىز كەرەك, دەدى گوران سۆيلانوۆيچ. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتورى ك.حۋبەر مىرزا ء“بىز قا­زاقستاننىڭ 2020 اتتى سترا­تە­گيا­لىق جوسپارىندا انىقتالعان ءبىر­قاتار ءىرى جوبالارىن كورە وتىرىپ, الەمدىك دامۋ بارىسىندا بۇل مەم­لەكەتتىڭ ءوز ورنىن انىقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنا سەنىممەن قارايمىز. وعان قوسا قازاقستان بولاشاقتا كى­رىستىڭ ورتادان جوعارى دەڭگەيىندەگى ەل رەتىندە حالىقارالىق دونور ەل­دەر قوعامداستىعىندا ماڭىزدى ور­ىن الادى دەگەن ۇمىتتەمىز. قازاق­ستان­نىڭ سوڭعى 3 جىل ىشىندە داعدا­رىستى ەڭسەرۋدەگى جەتىستىكتەرى وزگە دە قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الاتىندىعىنا سەنىممەن قاراي­مىز”, دەدى ول. ال كورەيانىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگى جونىندەگى پرەزيدەنتتىك كەڭە­سىنىڭ توراعاسى مان-سۋ كانگ كو­رەيا­نىڭ بۇل داعدارىستان قا­لاي ءوت­كەن­­دىگى تۋرالى قىسقاشا اي­تىپ ءوتتى. وسى جىلدىڭ قاراشا اي­ىن­دا سەۋل­دە وتەتىن الەمنىڭ 20 ءىرى ەلى­نىڭ جي­نا­­لىسىنا رەسمي حات جول­دا­ساڭىز­دار, ۇيلەستىرۋ كەڭەسى بۇل شا­رامەن اي­نالىسادى, دەدى كورەيا وكىلى. تۇستەن كەيىن تمد ەلدەرىنىڭ داع­دارىستان كەيىنگى دامۋ باپتارى تالقىلاندى. ۆەنەرا تۇگەلباي.