جاھاندىق ينتەگراتسيا نەمەسە ورنىقتىلىققا سىناق

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەن وداعى ناقتى ىسكە كىرىستى. بۇل وداقتىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق ۇدەرىسكە وزىندىك اسەر ەتەتىنى انىق. تومەندە وسى تۋرالى جازىلعان عالىم ماقالاسىندا ايتىلعان ويلار سونىڭ ءبىر دالەلى. جاھاندىق ەكونوميكا ءوزىنىڭ سەرپىندى دامۋ جولىندا تۇتىنۋشىلار مەن ءونىم ءون­دى­رۋشىلەرگە دە ورتاق دامۋدىڭ قولايلى جول­دارىن ۇنەمى ىزدەستىرۋ ۇستىندە. بارلىق ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى, ىسكەر بيزنەسمەندەرى ءوز تاۋارلارىن وتكىزۋ جولىندا اكىمشىلىك توس­قاۋ­ىلدار مەن كەدەرگىلەردى جويۋعا, اسىرەسە سىرت­قى رىنوكتا ولاردى تومەندەتۋگە ۇمتىلادى. جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق ەكونو­مي­كانىڭ اشىقتىعى دەڭگەيىنە قويىلار تا­لاپ ءوستى. ۇلتتىق ەكونوميكانى شەتەل باسەكە­لەس­­تى­­گىنەن قورعاۋعا ارنالعان ساياساتتى جاق­تاۋ­­شىلار, اتاپ ايتساق, پروتەكتسيو­نيس­تە­ر ىشكى رىنوكتى قورعاۋدىڭ ءتۇرلى تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس تاسىلدەرىن تاۋىپ, قول­دان جاسالعان كەدەرگىلەردى قويسا دا ەكو­نو­ميكالىق كەڭىستىك ءوز ۇستەمدىگىن بىرتە-بىرتە كور­سەتىپ كەلە جاتقاندىعىن مويىنداۋ قاجەت. جاھاندىق داعدارىس كەزەڭىندە ەركىن, ەش كەدەرگىسىز رىنوكتارعا ۇمتىلۋعا دەگەن كۇرەس كۇش الدى. وسى سەبەپتى پروتەكتسيونيستەر سۇرانىستىڭ تومەندەۋى, سونداي-اق تاۋاردىڭ ءوتۋ رىنوگى ازايۋىنا بايلانىستى ەداۋىر بايقالىمدى شىعىندى باستان كەشىرگەن ۇلتتىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ قىسىمىنا ءتۇستى. بۇل ماسەلەنىڭ باستى شەشىمى – ەلدىڭ ىشكى رىنوگىنا ەشكىمدى كىرگىزبەۋ بولاتىن. بىراق بۇل دا وڭاي بولماي شىقتى. وسى كەزدە ەكىنشى ماسەلەنىڭ باسى قىلتيدى. الەمنىڭ بىرىگۋى, مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قا­رىم-قاتىناسى, ايماقتاردىڭ ماماندانۋى تىم تەرەڭدەپ كەتكەن بولاتىن. ءىس جۇزىندە بۇكىلالەمدىك ساۋداعا قاتىسپايتىن, ءوز كووپەراتسيالىق ءوندىرىس جۇيەسى بار ەل بولماي شىقتى. ال پروتەكتسيونيستەردىڭ وزدەرى بولسا ەكسپورتقا باعىتتالعان تاۋار وندىرەتىن ءوز وندىرۋشىلەرىنە زيان كەلتىرەدى. سوندىقتان سىرتقى ساۋدادا بىرجاقتى پايدا كورىپ قالۋ مۇمكىندىكتەرى ناتيجەسىز. الەم ساۋدا مايدانىنىڭ كەزەڭدەرى مەن ساتىلارىنان, شەكارالاردىڭ جابىلىپ, كەدەندىك كەدەرگىلەردىڭ اقىلعا سىياتىن جانە سىيمايتىن تۇرلەرىن بىرنەشە رەت باستان وتكىزگەن بولاتىن. الايدا, ءبىر-بىرىنە بەرگەن سوققىلاردان كەيىن بۇل ەلدەر ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەۋ ماقساتىندا قايتادان كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى. ناتيجەسىندە ساۋدا مەن تاريفتەر جونىندە ۋرۋگۆاي كەلىسىمى (گاتت) دۇنيەگە كەلىپ, ونىڭ نەگىزىندە بسۇ قۇرىلدى. بۇلارعا قوسا 200-دەن استام ىقپالداسقان, ەكونوميكالىق جانە كەدەندىك وداقتار مەن ەركىن ساۋدا ايماقتارى پايدا بولدى. گرەك دراماسى: ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ قۇنى قانداي بولماق؟ مۇنداي بىرىككەن ۇيىمداردىڭ تاريحىن قاراپ وتىرساق, ۇلتتىق مۇددە مەن ءبىر-بىرىنە جول بەرۋ, ورتاق يگىلىك ءۇشىن شەكتەۋ قويۋ­لار­دىڭ درامالىق كۇرەسىنە تولى. ءبىر ۇيىم­دار مەن وداقتار جەمىستى جۇمىستاردىڭ ارقا­سىندا ءبىرشاما العا جىلجىپ كەتسە, ەندى بىرەۋلەرى دامۋ كەزەڭدەرىنىڭ بىرىندە توقتاپ تۇر, ال ۇشىنشىلەرى ءبىر-بىرىنە جول بەرگىسى كەلمەي, باسەڭ قيمىلداۋ سالدارىنان ءبىر ورىندى شيىرلاۋدا. ەكونوميكالاردىڭ دامۋى تۇرلىشە بولعاندىقتان جەتىستىكتەرگە دە تۇرلىشە جەتەدى, وسى سەبەپتى ۇنەمى قاراما-قايشى­لىق تۋىنداپ وتىرادى. ال ءتيىمدى قىزمەت جا­سايتىن ىقپالداسۋ تەتىكتەرى مەن قۇرى­لى­مىنىڭ ارقاسىندا بۇل قاراما-قايشى­لىق­تار دەر كەزىندە شەشىلىپ, تىگىسى جاتقىزى­لادى, قارىم-قاتىناستار ۇندەسەدى. وسى­لايشا ەلدەردىڭ شوعىرلانىپ دامۋى ورتاق يگىلىككە اينالىپ, ودان ءارى دامي تۇسەدى. وسىنداي شيرىققان جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋىنا ەۋروپالىق وداقتاعى گرەكتەردىڭ باسىنداعى درامالىق جاعداي مىسال بولا الادى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى – ەلدىڭ قالتاسىنا قاراماي, اقشاسىن ەسەپتەمەي ءومىر ءسۇرۋى. وسىنىڭ سالدارىنان بيۋدجەت جەتىسپەۋشىلىگى ءوز شەكاراسىنان اسىپ كەتكەن, گرەك ەلىنە دەفولت قاۋپى ءتونىپ وتىر. جاعدايلى گرەكتەر ءوز اقشالارىن اسىعىس شەتەلگە اسىرۋدا, نەگىزىنەن كيپرگە جىبەرۋدە. گرەكيا ەۋرو جاساپ شىعارا المايدى. گەرمانيا مەن فرانتسيا بەلسەندى كومەك كورسەتۋدەن تەرىس اينالدى: ولار ءوز بيۋدجەتتەرىنە زالال كەلتى­رۋ ەسەبىنەن كومەك قولىن سوزعىسى كەلمەيدى. ىشكى ماسەلەلەرىن شەشۋدى گرەكتەردىڭ وزىنە الۋدى ۇسىندى. ەل ۇكىمەتى بولسا “ەكى وتتىڭ ورتاسىندا” جۇگىرىپ ءجۇر, حالىق ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە قارسى, اۋىرتپالىقتى بايلاردىڭ يىعىنا ارتىپ قويۋدى تالاپ ەتىپ, كوشەگە شىعۋدا. ال ەۋروپالىق كەڭەس ەۋرو­پالىق جۇمىس ستاندارتتارىنا سايكەس جۇ­مىس ىستەۋگە شاقىرادى, ولاردىڭ ايتۋىن­شا جوعارى دەڭگەيدە ءومىر ءسۇرۋدى سۇراپ الماۋ كەرەك, كەرىسىنشە, ەڭبەكپەن تابۋ قاجەت. وسىلايشا, ەۋروپالىق كەڭەس تاڭداۋ الدىندا تۇر. گرەكيانى كەڭەستەن شىعارىپ جىبەرۋ كەرەك پە الدە, جوق پا؟ ەگەر شىعارسا, كەلەسى كەزەكتە كىم جانە ءارى قاراي نە بولماق؟ وسى سيپاتتاعى پورتۋگاليا مەن يسپانياداعى جاعدايلارعا بايلانىستى, پەسسيميستىك بولجامدار شىندىققا كەلە مە؟ بۇكىل الەم تىنىسىن تارتىپ, وسىناۋ ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ شەشىمىن كۇتۋدە. جىبەرىلگەن قاتەلىكتەرمەن جۇمىس سونشالىقتى كۇش-قۋاتپەن, ماڭىزدى ىجداھاتتىلىقپەن قۇرىپ, وعان قوسا ادام­زاتقا ويعا كەلمەگەن يگىلىك اكەلگەن ءوزارا قا­رىم-قاتىناس ءجىبىن ءۇزۋ كەرەك پە, جوق الدە ۋاقىتشا قيىندىقتار الدىندا مويى­ماي, ورتاق قاتەلىكتەرمەن جۇمىس ىستەپ, دا­مۋ­دى ودان ءارى جالعاستىرۋ قاجەت پە؟ سوڭعى وقيعالاردىڭ تالداۋىنا قاراساق, الەم العا جىلجۋ شەشىمىنە بەكەم ەكەندىگىن كورەمىز. رەيتينگتىك اگەنتتىكتەرىنىڭ پىكىرىنە قاراماس­­­تان ەك پەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى گرە­كياعا 110 ملرد.ەۋرو كولەمىندە كومەك بەردى. اقش بيرجاسى الىپساتارلار تۋىندا­تا­تىن قارجىلىق قاتەردى جويۋ, تاۋەكەلدىلىكتى تومەندەتۋدە بەلسەندى شارالار جۇرگىزۋدە. قىتاي حالىقارالىق ساۋدانى قالىپقا كەل­تىرۋدى جوسپارلاۋدا. ال رەسەي وزىنە الەمدىك ەنەر­گەتيكالىق رىنوكتا, اسىرەسە گاز سالا­سىن­دا ۇزاق جىلدارعا سوزىلاتىن مىندەتتە­مە­لەر الدى. جاھاندىق ەكونوميكادا داع­دا­رىستان كەيىنگى قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىن رەتتەۋ جۇمىستارى جانداندى. داعدارىستى باستان وتكەرىپ, ودان ءبىراز ساباق العان ينتە­گرا­تسيالىق ۇيىمدار ەندىگى جەردە قارىم-قا­تى­ناستارىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ماقساتىندا. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە, ەركىن ساۋدا اينالىمىنىڭ ەرەكشە ايماعى قالىپتاسقان ءوڭىر – تمد. كوپتەگەن قيىندىقتار مەن جىبەرىلگەن قاتەلىكتەرگە قاراماستان ەك تاجىريبەسىن قولدانا وتىرىپ, ينتەگراتسيا­لىق ۇدەرىستەردىڭ تەرەڭدەۋىنە ارنالعان جۇمىستار ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋدە. وسى جولدا ەۆرازەق قالىپتاسىپ, بەك قۇرىلۋى بويىنشا قارقىندى جۇمىستار جاسالۋدا. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ءوزارا ىقپالداسقان, ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى. تاۋەلسىز ەل رەتىندە بولەك ءومىر كەش­كەن جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ولار ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە جەتىپ, جەكە مەملەكەت رەتىندە ءومىر سۇرە الاتىندىقتارىن دالەلدەپ شىق­تى. بىرقاتار كۇدىك پەن قاتەرلەرگە قارا­ماس­تان, ولار جەكە-جەكە ەل رەتىندە الەمدىك قاۋىمداستىقتاردىڭ بەدەلدى مۇشەلەرى بولا الدى. دەگەنمەن, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قال­پىنا كەلۋىنە بايلانىستى قانداي سالانىڭ ونىمدەرى الەمدىك رىنوكتا سۇرانىسقا يە بولادى, بولاشاعى بار ءوندىرىس ورىندارىن انىقتاۋ جونىندە سۇراق تا تۋىندادى. ال ونىڭ شەشىمى جاھاندانۋ جاعدايىندا ءار مەم­لەكەتكە قيىنداۋ تۇسەرى انىق. دەگەنمەن جاڭا ۇيىمعا بىرىگە وتىرىپ, ولار وزدەرىنىڭ باعىتتارىن ەلەۋلى تۇردە كۇشەيتە تۇسپەك. قازاقستان الەمنىڭ 202 مەملەكەتىنىڭ 192 ەلىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستا. سوڭعى جىلدارى وسكەلەڭ حالىقارالىق باسەكەلەستىكتىڭ ايماعىنا اينالا وتىرىپ, قاتتى باسەكەلەستىكپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. الەمدىك ەكونوميكاداعى ىقپالداسۋ سيپاتى قاراما-قايشى ەكەنىندە داۋ جوق. كوشباسشىلار بار, سونداي-اق اۋتسايدەرلەر دە جوق ەمەس. الەمدىك ساۋدا جۇيەسىندە ەشكىم ارتتا قالعىسى كەلمەيتىنى تۇسىنىكتى. كوشباسشىلىققا اپاراتىن جولدىڭ ەسىگى تەوريا بويىنشا اشىق, ال ءىس جۇزىندە وعان قول جەتكىزۋ وتە قيىن. ويتكەنى ادامزات برەن­دى قالىپتاسىپ ۇلگىرگەن ونىمدەردى سا­تىپ الۋ ارقىلى سول ساۋدا ماركالارىنا ار­تىقشىلىق بەرەدى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءجايت, ەل عالىمدارى قازاقستاندىق ەكونو­مي­كانىڭ جەكە فاكتورلارىن قولدانۋ ءمۇم­كىندىگى جەتە زەرتتەلىپ, تالداۋى ارقاسىندا ەل دامۋىنا ماڭىزى تيەتىن سالالار انىق­تالعان. قازاقستاندىقتار قازىرگى زامانعى وركەنيەتتى الەمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولعىسى كەلەدى. ال ونىڭ نەگىزىندە وزگە ەلدەرمەن لايىقتى ارىپتەستىك جاعدايىن جاساي الاتىن ءتيىمدى ەكونوميكا بولۋى كەرەك. بىراق مۇنى قازىرگى كەزدە شيكىزات قورى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. جوعارى دامىعان جانە دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرمەن جارىسىپ, باسەكەگە قابىلەتتى قايتا وڭدەۋ سالاسىن قۇرىپ, جوعارى قوسىمشا قۇنمەن ءونىم شىعارۋ وتە قيىن. سوندىقتان بۇرىن تاپپاعان قۋىستاردى زەرتتەپ, بيزنەس كوك­جيەگىن كەڭەيتۋ كەرەك. ال كەدەن وداعى بۇل ءما­سەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدى جەدەلدەتە ءتۇ­سەدى. بۇل ورايدا تاڭداۋ نەگە رەسەيگە ءتۇستى؟ قاراپ وتىرساق, بارلىق ەكونوميكالىق جانە كەدەندىك وداقتار ارىپتەس بولۋعا دايىن كورشىلەس ەلدەر اراسىندا قۇرىلادى. مىسالى, نافتا اقش, كانادا, مەكسي­كا­نى بىرىكتىرەدى, مەركوسۋر – كورشىلەس لاتىن امەريكاسى ەلدەرىن, ال ەو ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بارلىعىنا جۋىعىن قامتيدى. بۇل كەدەندىك كەدەرگىلەردى جويۋدى وڭايلاتادى, تابيعي باسەكە ارتىقشىلىعىن قولدانۋدى, كولىكتىك, گەوگرافيالىق قيىندىقتاردى شەشەدى. كورشىلەس ەلدەردىڭ حالىقتارى تاريحي تۇرعىدا دا جاقىن بولادى, ەكونو­ميكا, قارجى, بيزنەس سالالارىندا تىعىز قا­رىم-قاتىناستا بولادى. بۇل فاكتور­لار­دىڭ ءوز دەڭگەيىندە اسەر ەتەتىندىگىنە داۋ جوق. ماڭگىلىك وداق: جاڭا پاراقتار قازاقستان مەن رەسەي ءوزىنىڭ مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعان ساۋدا-ەكونوميكالىق تاريحىنىڭ 7 نەگىزگى كەزەڭىنەن ءوتتى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – قىپشاق دالاسى مەن ورىس كىنازدەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى (200 جىل), 2-ءشى شىڭعىسحان يمپەرياسى قول استىندا بولدى. (250 جىل), 3-ءشى قازاق حاندىعى مەن ماسكەۋ (270 جىل), 4-ءىنشى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىندا بولۋ (186 جىل), 5-ءىنشى كسرو قۇرامىندا بولۋ, (74 جىل), 6-ىنشى تمد (19 جىل), 7-ءشى جانە ازىرگە سوڭعىسى – كەدەن وداعى. باستاپقىدا جاي تاۋار الماسۋدان باستالعان قارىم-قاتىناس مەزگىل كەرۋەنىنە, جارمەڭ­كەلىك ساۋداعا ۇلاستى. كەيىن ءوزارا ساۋدا-ەكو­نوميكالىق بايلانىستار ورتاق حالىق شا­رۋاشىلىعى كەشەنىنە, قارقىندى شوعىر­لانۋ ۇدەرىسىنە اكەلدى. شەكارالىق ءارىپ­تەستىك بەلسەندى دامۋ فاكتورىنا اينالدى. قازاقستاننىڭ 16 وبلىسىنىڭ 9-ى رەسەيدىڭ 10 وبلىسىمەن جانە ايماعىمەن شەكتەسىپ جاتىر. ورتاق كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى دە رەسەيلىك كومپانيالارمەن قۇرىلعان ەكەن. ەلىمىزدەگى 9,1 مىڭ شەتەلدىكتەرمەن ورتاق قۇرىلعان كاسىپورىننىڭ 1 مىڭنان استامى رەسەي ەنشىسىندە. سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدىڭ ساۋدا اينالىمىنداعى ەۋروپالىق كەڭەس ەلدەرىنىڭ ۇلەسى كوبەيىپ 22,3 پايىزدان 40,5 پايىزعا دەيىن وسكەن. ال قىتايمەن 13,2 پايىزعا وسسە, بۇل ءوسىم كورسەتكىشى ۋكراي­نامەن 4,8 پايىزدى قۇراعان. ال رە­سەيمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىمىز 17,4 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان. داعدارىس كەزە­ڭىندە سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى قازاقستاننىڭ وڭ دامۋى وزگەرگەن. قاراپ وتىر­ساق, مۇنداي جاعىمسىز وزگەرىستەردى ءبىر­دە-ءبىر ەل اينالىپ وتە الماعان. بەرىلگەن با­عاعا سەنسەك, 2010 جىلى رەسپۋبليكا سىرتقى ساۋداداعى شىعىندارىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنىڭ ورنىن تولتىرا الادى. العاشقى توقسان قورىتىندىسىنىڭ جاعىمدى دامۋ كورسەتكىشى وسىنى كورسەتىپ وتىر. زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمەتىنشە, وعان باستى سەبەپ قىتاي تاۋارلارىنىڭ رەسەيلىك تاۋارلاردى ىعىستىرىپ شىعۋىندا بولىپ وتىرعان كورىنەدى, ءتىپتى ءداستۇرلى ورىس رىنوگىندا دا وسى جاعداي بەلەڭ الۋدا. بۇل اسىرەسە, قۇبىر بالقىتۋدا, كارتوپ ونىمىندە قاتتى بايقالادى. مۇنداي تەڭسىزدىكتىڭ ورىن الۋى قازاقستاندىق جاقتىڭ رەسەي رىنوگىن تولىقتاي يگەرە الماۋىندا بولىپ وتىر. ەكى جاققا دا قولايلى ساۋدا اينالىمى بولۋى ءۇشىن قازاقستان رەسەيگە شىعاراتىن ءونىم كولەمىن 3 ەسەگە دەيىن كوبەيتۋى كەرەك ەكەن. بارلىق جاعداي جاسالا تۇرا, بۇنىڭ ورىندالماۋى نەلىكتەن؟ بارلىق ماسەلە شيكىزاتتىق رەسۋرسقا جوعارى تاۋەلدىلىكتى ساقتاپ وتىرعان ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىندا بولىپ وتىر. رەسەي دە سونداي كەپتى باستان كەشىرىپ وتىر, دەگەنمەن رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ وڭدەۋ سەكتورى بىزگە قاراعاندا ءبىرشاما بەلسەن­دىرەك. قازاقستان ونەركاسىپ ءوندىرىسىن قايتا جاساقتاۋدى, جاڭارتۋدى, تەرەڭ تۇردە تەحني­كالىق جاراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتە الماي وتىر, سونداي-اق ەكونوميكا قۇرى­لىمى جانە سايكەسىنشە ەكسپورتتى وزگەرتە الماي وتىر. رەسەيگە ەلىمىزدەن شيكىزات شى­عارىلاتىن بولسا, رەسەيدەن ەلىمىزگە نەگىزى­نەن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءونىمى باعىتتالادى. ءوزارا ساۋدا بارىسىنداعى تەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن قازاقستاندىق تاۋاردى رەسەي رىنوگىنا شىعارۋدى كەڭەيتۋ كەرەك. وتاندىق ماركەتولوگتار مەن كاسىپكەرلەرگە رەسەيلىك رىنوكتىڭ قاجەتتىلىگىن تەرەڭ ءارى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ مىندەتى تۇر. ىقپالداسۋ اياسىنداعى باسەكەلەستىك كەدەن وداعى ەلدەرى ءوز ەكونوميكاسىن رىنوك نەگىزىندە قۇرعان, بۇل ءوز كەزەگىندە باسەكەلەستىككە الىپ كەلەدى. ءار ەلدىڭ ساتىپ الۋشىسى, تۇتىنۋشىسى سوڭعى ەسەپتە باستى ۇتىسقا شىعۋى ءتيىس. ال بۇل – ساپالى, قولجەتىمدى تاۋار مەن جاقسى قىزمەت كورسەتۋ. ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستا قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك تاۋار رىنوكتارىنىڭ باسەكەسىنىڭ كۇشەيۋى تابيعي قۇبىلىس بولىپ سانالادى. قازاقستان مەن رەسەي سىرتقى رىنوكتا ۇن مەن تارىنى شىعارۋدا باسەكەگە تۇسەتىن بولادى, ويتكەنى ەكى ەل دە بۇل ونىمدەر بويىنشا ءىرى ەكسپورتتاۋشىلار بولىپ تابىلادى. مەتالل ونىمدەرى مەن مۇناي-گاز كەشەنىندە دە وسىنداي جاعداي قالىپتاسقان. كو شەڭبەرىندەگى ارىپتەستىك پەرسپەكتيۆاسى جاڭا ارىپتەستىكتىڭ باستى باعىتى – ءون­دىرىستىڭ ورتاق ءارتاراپتانۋى, ەكونوميكا­نىڭ جاڭارۋى. كو-عا كىرگەن ەلدىڭ ءاربى­رىندە قۇرىلىمدىق جاڭارۋدىڭ, يندۋستريا­لىق جانە يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ, اگرارلىق سەكتور تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارى جاساقتالعان. ەندى ورتاق تالاپتاردى ءۇي­لەستىرۋدى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ جونىندە ماسەلە تۋىندايدى. بىرجاقتى پايدانى كوزدەگەن ەلدىڭ ۇمتىلىسى ىقپالداستىق ۇدەرىسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. العا جىلجۋ, جان-جاقتى ەكونوميكالىق مۇددەنى كوزدەۋ, ءوندىرىس كولەمىن كۆوتالاۋ, ساتۋ رىنوگىن انىقتاۋ – قيىن دا كۇردەلى, بىراق قاجەتتى ماسەلە. ور­تاق كاسىپورىن قۇرۋدا قابىلداۋشى مەم­لە­كەتتىڭ قارجى سالۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋ كەرەك. ەكى ەلدىڭ بسۇ-عا كىرۋىنە بايلانىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزارا ىشكى قارىم-قاتىناس نورمالارىنا وسى ۇيىمنىڭ ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ كەرەك سەكىلدى. بسۇ-عا كىرگەن كەزدە ەكى ەلدىڭ دە ۇلتتىق ەكو­نوميكاسىنداعى تەرەڭدەتىلگەن ىقپال­داستىق ءوز اسەرىن تيگىزبەي تۇرا المايدى. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى جانە ودان ءارى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ پايدا بولۋى ورتاق قىزمەت تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, ۇلتتىق ەكو­نوميكانى نىعايتا ءتۇسىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جوعارىلاتادى. ال سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى قۇرىلعان ورتاق جۇيەنىڭ ناتيجەلىلىگىنە, وتكىر ماسەلەلەردىڭ, قيىن دا قاجەتتى مىندەتتەردىڭ ۋاقىتىندا شەشىلۋىنە بايلانىستى. راحمان الشانوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور "تۇران" ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.