تورعايدا بەيتانىس اڭ قايدان ءجۇر؟

جانگەلدين اۋدانىنداعى  قاراعاش دەگەن قونىستى  قىستاپ وتىرعان دۋلات تاجىباەۆ تاڭەرتەڭ مالىن ءور­گىزۋگە شىققاندا  قورانىڭ ارتىنان  بۇل وڭىرگە تانىس ەمەس, بۇرىن كورمەگەن اڭنىڭ ولەكسەسىن تاۋىپ الادى. – ونىڭ باسى ايۋعا ۇقسايدى, تۇمسىعىنىڭ ۇشى قارا, قۇيرىعىنىڭ ۇزىندىعى 20 سانتيمەتردەي, جالپى تۇرقىنىڭ ۇزىندىعى ءبىر مەتردەي ەكەن. ءجۇنى سابالاق, ءتۇبىتى قالىڭ, ءتۇسى جيرەن. ال ۇلكەندىگى قارساق, تۇلكى شامالاس, – دەيدى دۋلات. ونىڭ ايتۋىنشا, اڭ قورانىڭ سىرتىندا بايلاۋلى تۇرعان اتقا كەلگەن بولۋى كەرەك. شارۋانىڭ قورا تۇگىلى, اۋىل ماڭىنا قاسقىر  جولاتپايتىن يتتەرى قوي­سىن با,  «بەيمەزگىل قوناقتى» بۇراپ تاستاپتى. دۋلات اڭنىڭ ولەكسەسىن قوراعا ءتورت اياعىنان اسىپ, ءىلىپ قويعان. كوكالاتتان 8 شاقىرىمدا جاتقان قاراعاش قىستاۋىنا ارنايى كەلىپ, بەيمالىم اڭدى كورىپ جاتقاندار از ەمەس. – قاراعاندىدا تۇراتىن تۋىس اعامىز ءبىز سالعان سۋرەتتى كورىپ, بۇل اڭنىڭ روسوماحا (قۇنۋ – رەد.) ەكەنىن ايتتى. ول ءسىبىردى مەكەندەيتىن كورىنەدى, – دەيدى دۋلات. – بۇل اڭ كەز كەلگەن مالدىڭ جەلىنىنە جابىسىپ الىپ, جىعاتىن كورىنەدى. اۋىلدىڭ اينالاسىنان مال تورىعان بولۋى كەرەك. تۇرقى بورسىققا ۇقسايتىن سەكىلدى, بىراق بورسىق ەمەس ەكەنىن سىرتتا مال باعاتىن كىسىلەر انىق ايتىپ وتىر, – دەيدى كوكالات اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى وتار بىرجىكەنوۆ. تورعايعا روسوماحا – قۇنۋ پايدا بولعانى تۋرالى اقپارات ينتەرنەتتە جايىلىپ ۇلگەردى.  مامانداردىڭ ءسوزىن تىڭداساق, ول ءسىبىردىڭ ورماندى جەرىن جايلايدى, جىرتقىش, قوماعاي. تورعاي وڭىرىنە بۇل اڭ قالاي كەلگەنى دە اۋىل ادامدارىنا جۇمباق. جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار ولجانى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ,  اۋىلداسى – ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز ابىلاي ماۋدانوۆقا سالىپ جىبەرگەن. ءبىز بۇل بەينەنى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى تابيعات ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى اندرەي اندريۋششەنكوعا كورسەتكەنبىز. – سۋرەتتەن بايقاعانىم, بۇل – روسوماحا – قۇنۋ ەمەس. ويتكەنى, مىنا اڭنىڭ تۇمسىعى ءيتتىڭ تۇمسىعىنا ۇقساس. ول ەنوت (جانات) تەكتەس يتكە ۇقسايدى. بىراق وعان ءجۇنى ۇقساڭقىرامايدى, ۇزىن ەكەن. مۇمكىن قاسقىرمەن شاتىس  شىعار. مەن بۇل ماق ۇلىقتىڭ ءدال نە ەكەنىن  ءدوپ باسا الماي تۇرمىن. بىراق قۇنۋ ەمەس, – دەدى اندرەي ۆالەنتينوۆيچ. بۇل پىكىردى بەلگىلى بيولوگ عالىم, تاتيانا براگينا دا قوستادى. – سۋرەتتەگى اڭ جانات تەكتەس يتكە ۇقسايدى. 1934 جىلى جەرسىندىرۋ ماقساتىمەن كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق رەسپۋبليكالارىنا جانات تەكتەس ءيتتى جىبەرگەن بولاتىن. ول كسرو-نىڭ ەۋروپا بولىگىنە, ياعني مۋرمانسكىدەن قارا تەڭىز جانە كاسپي  تەڭىزى جاعالاۋىنا دەيىن, قىرعىزستان مەن قازاقستان, كاۆكاز جەرلەرىنە, ءنوۆوسىبىر مەن التاي ولكەسىنە  جايىلدى. قازاقستانعا بۇل اڭ 1936-1937 جىلدارى جىبەرىلگەن بولاتىن. قازىر بۇل تورعايعا  باتىس, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان نەمەسە چەليابى وبلىسىنان كەلۋى مۇمكىن. ءبىز ەكسپەديتسياعا شىققاندا  جانات تەكتەس ءيتتى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, ورتالىق ايماقتارىنان, ءتىپتى وڭتۇستىگىندە دە كورىپ ءجۇرمىز. كوبەيىپ بارادى, – دەدى تاتيانا ميحايلوۆنا. بيولوگ عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەنوت تەكتەس يت تۇندە جورتىپ, كۇندىز ىنىندە جاتادى. امۋر بويى مەن ۋسسۋري ولكەسىن, قىتاي مەن كورەيا جەرلەرىن مەكەندەيدى. وسى ماقالا دايىندالىپ جاتقاندا, كوكالات اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى كولقامىس اۋىلىندا تۇراتىن كاكىمجان كاربوزوۆ اقساقال حابارلاستى. تورعايدىڭ جەرىنە قانىق, عۇمىرى دالادا ءوتىپ كەلە جاتقان كاكەڭ قاراعاشقا بارىپ, جۇرتتى شۋلاتىپ جۇرگەن اڭنىڭ ولەكسەسىن ءوز كوزىمەن كورىپ كەلىپتى. – بۇل ەشقانداي قۇنۋ دا, جانات يت تە ەمەس, كادىمگى بورسىق. بورسىق سول ماڭداعى ىنىنەن شىعىپ, مال جاققا بارعان عوي. اڭ تەرىسىنىڭ ءتۇسى وزگەرە بەرەدى. قىستاي كۇن كورمەي, ىندە جاتقان سوڭ قىزىل قوڭىر تۇسكە ەنۋى مۇمكىن. ادەتتە بورسىقتىڭ تەرىسى قارا سۇر بولادى. تەك قۇيرىعى تىم قىزعىلداۋ ەكەن. قاسقىردىڭ ءوزى جازدا قىزعىل تارتادى دا, قىستا اعارىپ, كوكشۋلان تۇسكە ەنەدى. دالادا قارا قاسقىردى دا كورگەنبىز. بورسىق ويانعاندا تەڭسەلىپ, زورعا جۇرەدى, اش قوي. ادەتتە ول ءشوپتىڭ تامىرىن قازىپ جەيدى, قوزىنىڭ قۇيرىعىن سورادى, ەتپەن قورەكتەنەدى. قار كوبەسى سوگىلمەگەن كەزدە نە تاۋىپ جەيدى؟ – دەيدى  كاكىمجان اعا. شارۋا ادام دالا تابيعاتىنىڭ تامىرشىسىنداي بولىپ قالادى.  تورعاي دالاسىمەن سىرمىنەز, ءار تال شوبىنە دەيىن تانيتىن كاكىمجان اعانىڭ ايتۋىنشا, اقپاننىڭ 13-نەن باستاپ  ناۋرىزدىڭ 5-ىنە دەيىن تۇگەل تابيعات ويانادى. ءتىپتى, ءشوپتىڭ, بۇتانىڭ ساباعىنا ءنار جۇگىرەدى. قىسىمەن ىنىندە جاتاتىن زورمان, بورسىق سەكىلدى اڭدار سىرتقا شىعادى. جىلانعا دەيىن ويانادى, بىراق قار كەتپەي  ول ىنىنەن شىقپايدى. – بيىل دالادا قاردىڭ قالىڭدىعى 30-40 سانتيمەترگە دەيىن باردى. اقپاننىڭ ىشىندە مۇنداي  قالىڭ قاردان ءوتىپ, ەشقانداي اڭ الىستان كەلە المايدى. بۇل – انىق بورسىق, – دەيدى كاكىمجان اعا. بيولوگتار  بولجاعان جانات يت, كاكىمجان اعا ايتقان بورسىق بولسا دا اڭنىڭ اۋىل ادامدارىن تاڭعالدىرعانى انىق. جانات تەكتەس يت بولسا جەرگىلىكتى تۇرعىندار وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە بىلمەيدى؟ ال بورسىق نەگە جيرەن تارتىپ كەتتى؟ تابيعاتتىڭ تىلسىمى جەتەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانى, قاراعاش قىستاۋى.