ەلىمەن ەتەنە ەلباسى

قازاقتىڭ باعىنا تۋعان

وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا استا­نانىڭ سالتانات سارايىندا 80 جىلدىق مەرەيتويىمدى اتاپ ءوتتىم. وسى جەردەگى تويىما ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ, جىلى ءراۋىشتى سوزدەرمەن قۇتتىقتاۋى, داستارحانىمنان ءدام تاتۋى مەنىڭ مەرەيىمدى قانشالىقتى اسىرعانىن ايتىپ جاتۋ ارتىق بولار. سونىمەن بىرگە مۇنىڭ ءوزى “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول” دەيتىن بابالارىمىزدىڭ دانا داستۇرىنە قازاق ەلى پرەزيدەنتىنىڭ ادال­دىعىن جانە ءبىر ايعاقتاپ تۇرعانداي ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وزىمە دەگەن وسىنداي ەرەكشە ءىلتيپاتى مەنى وسىناۋ دارا تۇلعالى قايراتكەر تۋرالى تولعا­نىستى ويلارعا جەتەلەدى. ول كىسىنى قىز­مەت بابىندا بىلە باستاعانىما وتىز جىل­دىڭ ءجۇزى بولىپتى. اسىرەسە, سوڭعى شيرەك عا­سىر­داي ۋاقىتتا ءومىر جولدارى­مىز تىعىز توعىسىپ, ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە جولىندا ۇنەمى ۇزەڭگى جولداس بولىپ, قاناتتاس, قاتارلاس قالىپتا ەڭبەك ەتىپ كەلدىك. كەڭەس زامانىندا نۇرەكەڭ مي­نيستر­لەر كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى, مەن جو­عارعى كە­ڭەستىڭ توراعاسى بولىپ رەسپۋب­ليكانى سە­رىك­تەسىپ, قولداسىپ بىرگە باسقاردىق. ودان تاۋەلسىزدىككە بىرتىندەپ ءوتۋدىڭ قيىن كەزە­ڭىنەن باستاپ ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەن­تىنىڭ كومانداسىنان اۋماي, اۋىت­قى­ماي كەلە جاتقان, كونەنىڭ كوزىندەي سىيلاس ءارى پىكىرلەس, كاۋسار كوڭىلدىڭ كىرشىكسىز تۇنىعىمەن شىنايى ۇعىنىسقان تىلەكتەس اعالارىنىڭ ءبىرىمىن. البەتتە, مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيى, ۇل­تى­مىزدىڭ مۇراتى, كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ باقىتى جولىنداعى سىندارلى كەزەڭدەردە ءدايىم ۇلى مىندەت پەن ۇشان پارىز ارقالاعان ارداقتى ەلباسىمىزدىڭ قاسىنان تابىلۋىمدى تاعدىردىڭ ماعان بۇيىرتقان ەرەكشە سىيى دەپ بىلەمىن. وسى رەتتە اركەز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تا­را­پىنان مەيىرلى قامقورلىق پەن ىستىق ىقىلاستى, ىزەتتى قولداۋدى سەزىنىپ وتىر­عانىمدى اتاپ ايتسام, ارتىق بولماس. “جاقسىدان – شاراپات” دەگەندەي, ول كەزدە كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ جۇرگەن ماعان جوعارعى كەڭەس توراعالىعى ۇسى­نىل­عاندا, كوڭىلدەگى كۇمان, ءدۇداما­لىم­دى سەيىلتىپ, وسى وكىلەتتى بيلىك با­سىنداعى بيىك لاۋازىمدى قىزمەتكە نىق سەنىممەن بەكىنىپ بارۋىما نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي شاراپاتى ءتيىپ ەدى. وسى ارادا ايتپاي كەتۋگە بولماس تاعى ءبىر جاعداي, 1989 جىلدىڭ 12 مامىرىندا, الپىسقا تولعان كۇنىمدە بەرىلگەلى تۇرعان وردەندى كولبين بەرگىزدىرمەي, مەرەي جاستاعى تيەسىلى رەسىمدى ماراپاتتان قا­عىپ, ماسكەۋدىڭ اۋرۋحاناسىندا جالعىز­سىراي مۇڭايىپ, ۇنجىرعام تۇسىڭكىرەپ جاتقانىمدا الماتىدان ۇشىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەلۋى مەن ءۇشىن ۇمىتىل­مايتىن ءبىر عاجايىپ جاقسىلىق بولىپ ەدى. جايماشۋاق لەبىزىمەن, رياسىز قۇت­تىق­تاۋىمەن جانىمدى جادىراتقان سول ءبىر دەمەۋدى, قيىن كەزدەگى ازاماتتىق سەرگەكتىك بەيىلدى قازىرگە دەيىن ءاردايىم العىسپەن ەسكە الىپ وتىرامىن. كوپ ۇزاماي قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەڭبەكتى باعالاپ, سەنىم كورسەتىپ, ءىلتيپات ءبىلدىرىپ وتىرۋى مەرەيدى ءوسىرىپ, جىگەر­لەندىرە تۇسەتىن. ول كىسى ەلىمىزدىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋدە ىنتىماقتاستىقپەن بىرلەسىپ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ءوز ۇلگىسىمەن ۇقتىرا ءبىلدى. وسى ابزال قاسيەتتەردەن تاراعان شۋاق ءبىزدىڭ بويىمىزعا دا كۇش-قۋات بولىپ قۇيىلاتىن. 1990 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ماسكەۋدەگى سياقتى, الماتىدا دا زامان تالابىنا سايكەس بيلىكتى شوعىرلاندىرۋ شارالارى ىسكە اسىرىلدى. وسى ورايدا ءوزىمىزدىڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسى وتكىزىلىپ, اتالمىش ماسەلە قارالعاندا مەن ءبىرىنشى ءسوز الىپ, قازاقستان كومپارتياسى ور­تالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مەن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن بىرىكتىرۋ جونىندە ايتا كەلىپ, وسى ەكى قىزمەتتى قوسىپ اتقارۋعا نۇر­سۇلتان نازارباەۆتى ۇسىندىم. سەبەبى, قازاقستاندا سول كەزدە قالىپتاسقان احۋال, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلكەن ساياساتكەرلىك جانە قايراتكەرلىك تۇلعاسى, حالىق الدىنداعى, وداقتاعى زور بەدەلى, تولىپ جاتقان باسقا دا جاقسى قاسيەت-قابىلەتتەرى وسىنداي بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا سۇرانىپ تۇردى. ءسوي­تىپ ول ەرتەڭىنە شاقىرىلعان سەسسيادا جو­عارعى كەڭەستىڭ توراعالىعىنا ءبىر­اۋىزدان سايلانعان ەدى. نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن جولىمىز بۇدان سوڭ دا اجىرامادى. مامىر اي­ىندا مەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مەم­لە­كەتتىك كەڭەسشىسى بولىپ تاعايى­ن­دالدىم, سونداي-اق پرەزيدەنتتىك كەڭەس قۇرامىنا ەنگىزىلدىم. ال 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىندا مەنىڭ قوعامدىق قىزمە­تىمنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ەلباسى وسى تۇستا شاقىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ اردا­گەر­لەر ۇيىمىن باسقارۋعا ۇسىنىس جاسادى. وسى قىزمەتتى جيىرما جىلعا جۋىق ابىروي­مەن اتقارىپ, تەك وتكەن جىلدىڭ جازىن­دا عانا دەنساۋلىعىم سىر بەرۋىنە بايلانىستى ءوز وتىنىشىممەن دەمالىسقا شىققاندىعىم جۇرتشىلىققا بەلگىلى بولار دەيمىن. 75 جىلدىعىم تۇ­سىن­دا قادىرمەندى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ: “ماقا, ەندى جاعىڭىز ساۋدىراپ ءتۇسىپ قالعانشا وسى وتىرعان ورنىڭىزدان تاپجىلماي, ارداگەرلەرىمىزدى باسقارىپ, ەل-جۇرتىمىزدىڭ باس اقساقالى بولىپ وتىرا بەرىڭىز” دەپ ءازىل-شىنى ارالاس ك ۇلىمسىرەي قالجىڭداعانىن دا ماعان دەگەن قۇرمەت دەپ ءبىلدىم. وسى جىلدار ىشىندە ەكى پرەزيدەنت ساي­لاۋىندا ءوز قالاۋى بويىنشا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سەنىمدى وكىلى بول­دىم. 1999 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى پرە­زيدەنت سايلاۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەل پرەزيدەنتتىگىنە قازاقستاننىڭ ارداگەرلەر ۇيىمى ۇسىندى. بۇل ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە ەدى. سول تۇستا حالقىمىزدىڭ دۇرىس تاريحي تاڭداۋ جاساي ءبىلىپ, ەل تىزگىنىن نۇرەكەڭدەي تۇلعاعا ۇستاتقانىنا شەكسىز قۋانامىن. البەتتە, تۇڭعىش پرە­زيدەنتىمىزدىڭ ادام, ازامات رەتىندەگى جەكە باسىنىڭ تاماشا قاسيەتتەرى, ال­عىرلىعى, قابىلەت-دارىنى, جان دۇنيە­سىنىڭ كەمەل مادەنيەتى, ۇشان-تەڭىز ءبىلىم­دارلىعى, ومىرلىك باي تاجىريبەسى, قانداي دا بولسىن تىعىرىق جاعدايدا جول تاباتىن تاپقىرلىعى, شەشىمتال­دىعى ءار كەزدەگى ۇلكەن ۇلاعاتتى اڭگىمەنىڭ التىن وزەگى بولۋعا لايىقتى. بۇگىنگى بيىكتەن قارار بولساق, تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكىزىپ, دەربەس مەملەكەت رەتىندە قاز باسىپ قالىپتاسۋدىڭ ەڭ سىن­دارلى, اۋىر دا الماعايىپ شاقتا­رىن­دا سونىڭ بۇكىل تاۋقىمەتىن قايىس­پاي كوتەرگەن, قيىندىعىنا توزگەن, ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭعان, نە كورسە دە حالقىمەن بىرگە كورىپ كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر ادام دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دەپ باتىل ايتا الامىن. ءتاۋ­ەلسىز قازاق­ستان مەملەكەتىنىڭ الەم­دىك ايدىنعا شىق­قان وركەندى جولىندا, ورنەكتى وقي­عالارىنىڭ بارلىعىندا ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى, ەرەن ەڭبەگى جاتىر. سالالىق قۇرىلىم­دارى قۇلاعان وداقپەن بىرگە قۇلدىراعان, ءوزى تاۋاردى مۇلدە ماردىمسىز كولەمدە عانا شىعا­راتىن ەگەمەندى جاس مەم­لە­كەتكە وڭاي بول­عان جوق. سول قيىندىق­تان ەلباسى­مىز­دىڭ كورەگەندىگى مەن سارابدالدىعى الىپ شىقتى. وتكەن جىل­داردا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزدەرى قالانىپ, تۇراقتىلىققا قول جەتتى. قا­زاقستانعا ميللياردتاعان شەتەل ينۆەس­تي­تسيالارى قۇيىلدى, الەمدىك جاڭا تەح­نولوگيالار تارتىلدى. نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ “قازاقستان-2030” اتالاتىن نىسانالى باعدارلاماسىندا ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ تەمىرقازىق باعىتتارى, ناقتى جولدارى ايقىن بەلگىلەنىپ بەرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ شاپاعاتتى شابىتىنىڭ تۋىنداي جەلبىرەپ, حالىقتى قۋانىشقا بولەگەن, كوزىنىڭ سۇيىنىشىنە اينالعان جاڭا استانا قازىرگى داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ەلىمىزدىڭ ايبىنىنداي مەرەيىمىزدى تاسىتۋدا. ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتى ەلدەگى ازاماتتىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتكەندىگىنە, عالا­مات قاجىر-قايراتىنىڭ عاجايىپ جە­مىس­تەرى مەن وركەندى وزگەرىستەرىنە ءبا­رىمىز كۋامىز. ەۋروپا تورىندە ءتو­بەبيشە بيلىك ايتۋىمىز سول عاجاپتىڭ ءبىرى ەمەس پە. حا­لىقارالىق ابىروي-بەدەلىمىز اسقاق­تاپ, قازاقتىڭ عاسىرلار بويعى ارما­نى­نىڭ ىسكە اسۋى تىكەلەي ەلباسى ەسىمىمەن بايلانىستى. ساۋلەتتى استا­نامىز عانا ەمەس, بولاشاعى جارقىن, بۇگىنگى قازاق­ستان عاجايىبى دا نۇر­سۇلتان نازار­باەۆتىڭ تولاعاي ەڭبەگىنىڭ ماۋەلى جەمىسى. ولاي بولسا, قازاق ەلىنىڭ باعىنا تۋعان تۇلعا جاساي بەرسىن دەپ اقساقالدىق اق تىلەۋىمدى ءاماندا ايتا بەرمەكپىن. ماقتاي ساعديەۆ.

________________________________________

“رۋحى ەركىن حالىق قانا   ۇلى ىستەردى اتقارا الادى” نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

رۋحتى ءۇش ۇعىم

قازاقستان... ەلباسى... استانا... بۇل ءۇش ۇعىمسىز بۇكىل ەلىمىزدى ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. ويى جۇيرىك, زەر­دەسى ساراي كىم بولماسىن, وسى ءۇش-اق ۇعىم­­عا ۇلان-بايتاق قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى, ونىڭ الەم تانىپ, تۇركى دۇنيەسى باس ءيىپ, قۇر­مەتتەگەن ەلباسىمەن قاتار وتانىمىزدىڭ جۇرەگى اقوردالى استانا سىيىپ تۇرعانىن بىردەن تۇسىنەرى حاق. وسى ءۇش-اق اۋىز ءسوز بۇگىندەرى بۇكىل ءبىر ەلدىڭ, تۇتاس ءبىر ۇلىستىڭ رۋ­حى مەن زور ماقتانىش-بەدەلىنە اي­نالدى. بۇل ءۇش ءسوز بۇكىل قازاق­ستاندىقتارمەن قاتار, مىناۋ جالپاق دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا جۇرگەن ءيىسى قازاق بالا­سىنىڭ جۇرەكتەرىنە ەڭ قىمبات, ەڭ اسىل مۇراتتارى بوپ ءسىڭدى. ولاي دەيتىنىم, ءوزىمىز تۇگىلى, سوناۋ الىستا, التى قىردىڭ استىندا ۇزاق كوشىپ, شەت قونىپ جۇرگەن باۋىر ەتىمىز-قانداس­تارىمىز دا وسى ءۇش سوزبەن ماقتانىپ, وسى ءۇش ۇعىممەن رۋحتانىپ جۇرەدى. ولار دا ەڭسەلەرىن تىكتەپ, قاستەرلى دە اسپەتتى ءۇش ءسوزدىڭ بۇگىن ماڭگىلىك باق پەن باقىت قۇسى بولىپ الىستاعى اتا­جۇرتىنا قونعانىنا جانە ۇلتىنا نۇرسۇلتانداي ۇلى پەرزەنتىن سىي­لاعان جاراتقانعا راحمەت, دەيدى. ...1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىز ەل ەكەندىگىن جەر-جاھانعا جاريا­لادى. ءسويتىپ, ارادا ءتورت ساعات وتپەي-اق, ازۋلى ەلدەردىڭ ءوزى تاۋەلسىز­دى­گىمىزدى بىردەن مويىنداپ جاتتى. ءوز­دە­رىنىڭ شىنايى دا اقجولتاي قۇت­تىقتاۋ­لا­رىندا شاڭىراعى­مىزدىڭ بيىك, تۇعىرىمىزدىڭ بەرىك بولۋ­ىن تىلەگەن ىزگى تىلەكتەرىن ارنادى. بۇل موي­ىنداۋ ولاردىڭ ىقىلىم زامان­نان بەرى قازاق ەل ەكەنىن جانە جاس ءتاۋ­ەلسىز ەلىن ۇلتىنىڭ تۋماسى نۇر­سۇل­تانداي ءىرى دە بيىك تۇلعانىڭ نۇر­لى جولعا باستاي­تىن­دىعىنا بىردەن سەنگەن نىق سەنىم­دە­رىنەن تۋسا كەرەك. ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان ءابىش­ ۇلى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: “تاۋەلسىزدىك – اتا-بابالارىمىزدىڭ جۇزدەگەن جىلدارمەن ولشەنەتىن ارمان-اڭسارىنىڭ جۇزەگە اسقان اقيقاتى”, – دەپ تاۋەلسىزدىك قۇنىن تەرەڭنەن تولعاي كەلىپ, ايرىق­شا تۇجىرىمداعان-دى. ەجەلدەن بەرى دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتتىڭ كوشىنەن قالماعان قازاق ەلى وسىناۋ عاسىرلار توعىسىندا ءوڭىرى گۇلدى, زاڭعار الاتاۋ­دىڭ باۋرايىنداعى اسەم الماتىدا تاۋەل­سىزدىكتىڭ كوك تۋىن وسىلايشا ماڭگىگە جەلبىرەتكەن ەدى. الەم كارتاسىندا “قازاقستان” دەگەن ءىرى ءسوز جازىلىپ, ايبارلى امە­ريكانىڭ, ماڭعاز نيۋ-يوركتىڭ ۇلت­تار ۇيى­مىنىڭ زەڭگىر كوگىندە ىلكىدەن بەرگى اڭسار ارما­نىمىزداي قاسيەتتى كوك تۋىمىز الەم ەلدەرىنىڭ تۋلا­رىمەن قاتار اسقاقتاي جەلبىرەدى! مىنەكي, بۇگىن ءححى عاسىرداعى الەم بەدەرىندەگى سۋ جاڭا قالا – وتان جۇرەگى – ەلوردامىز استانا اتتى الىپ شاھار شاڭىراق كوتەرىپ, ساعات سايىن قۇلپىرۋدا. ەل رۋحىن وياتىپ, ورتالىق ازيادان اينا­لاسىنا نۇرىن شاشقان استانامىز ەلبا­سى­مىزدىڭ باتىل دا بەكەم, كورەگەن دە تەرەڭ يدەياسىنان تۋعان تۋىندى-تىن. ونى جالپاق جاھان بىلەدى. ءبىلىپ قانا قويماي, اسا ءبىر ىجداھات­تى­لىق­تارىن تانىتادى. ريزاشى­لىق­تارىن بىلدىرەدى. ءيا, استانا – اڭىز قالا! قۇبا جو­نىندا كيىك جورتىپ, اقسەلەۋى الىپ مۇحيت­تاي تولقىعان اڭىز دا ابىز دالا – سارى­ارقانىڭ ءاپايتوس كەۋدەسىندە نەبارى ونبەس-اق جىلدا ءسان تۇزەپ, بۇگىندە كورگەن جان­نىڭ كوز جاۋىن الار جاۋھارىنا اي­نال­­دى. اركىم-اق قيالىنا قانات بايلاپ, وسى­ناۋ اڭىز قالاعا كەلۋدى, كورۋدى ارمان­داي­دى. كورىپ قايتقانى كور­مەگەنىنە اڭىز ەتىپ ايتىپ, تامساندىرادى. استانا – ساۋلەتتى قالا! وسىناۋ تاڭداي قاقتىرعان تاڭعاجايىپ, تەڭ­دەسسىز ءىرى ساۋلەتتەر توعىسى ەلوردانى بارشاعا ەتەنە ەتە تۇسەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن كۇمبەزدەرى كوك تىرەگەن تاكاپ­پار دا ماڭعاز, الىپ تا ايبىن­دى, توبە­لەرى كوككە تالاسقان اسەم عيماراتتار قالانىڭ اجارىنا ايشىعىن قوسىپ, حاس سۇلۋدىڭ كەلبەتىن ەلەستەتەدى. استانانى سالۋ ءۇشىن الەمگە ءاي­گىلى ساۋلەتشىلەر ادام نانعىسىز نەبىر عاجايىپ جوبالارىن جاسادى. دەگەن­مەن, ءبارى دە ەلباسىنىڭ ءتى­كەلەي ءوز جەتەگىندە, ءوز قاداعالاۋىن­دا ەكەنىنە, سونداي-اق باس ساۋلەت­شىسى, ارينە, ەلباسىنىڭ ءوزى ەكەنىنە ەشكىم ەش ءۋاج ايتا المايدى. بۇل الەم وركە­نيەتى تاريحىنا قازاق ەلى­نىڭ جانە ونىڭ ەلباسىنىڭ قوسقان قايتا­لانباس التىن پاراقتارىنىڭ ءبىرى. ءبىر عانا مىسال, اتاقتى ساۋلەتشى نورمان فوستەردىڭ ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى – “حان شاتىر” مادەني ويىن-ساۋ­ىق ورتالىعى. ول جۇمىر جەر بە­تىن­دە تەك استاناعا عانا ءتان. بيىكتىگى 150 مەتر. ... اقوردا, بايتەرەك, تاۋەلسىزدىك سارايى, “نۇر-استانا” مەشىتى, 30 مىڭ ادام­دىق جابىق ستاديون, “دۋ­مان” وكەا­نا­ريۋمى, پيراميدا, حان شاتىر, استانا-تاۋەر... مينيستر­لىك­تەر مەن اكىمشىلىك نى­ساندارى. كۇمبەزدەرى “اسپان شاڭىرا­عى­نا” شان­شىلعان باسقا دا نەبىر الەۋ­مەت­تىك جانە سون­داي-اق تۇرعىن ءۇي كە­شەن­دەرى, الەم­دىك ءبىلىم ستان­دارت­تارىنا ساي ءبىلىم وردالارى... استانا – ارۋ, ارمان قالا! قا­زاق­ستان­نىڭ كىندىگى – ۇلى دالانىڭ جون ارقا­سىنان “كۇندىز كۇمىس, تۇندە التىن” بولىپ اعاتىن, ءشاربات ەسىل­دىڭ جاعا­سىندا لاعىل-ىنجۋدەي ءتۇر­لەنىپ, “وزىنە ولەردەي عاشىق ەتەر, تال بوي­ىندا ءبىر ءمىنى جوق سىلاڭ­دا­عان سۇلۋ­داي” بوي تۇزەگەن شاھارعا كەلۋ مەن قىزىقتاۋدى كىم ارمان­دا­مايدى دەي­سىز؟! “استاناعا باردىم!”, “استانادان كەلدىم!” دەپ, بارعانى­مىز­دا, كەلگەنى­مىز­د­ە سونداي ءبىر ايرىقشا قۋانىش سەزىممەن ايتساق, استانالىقتار: “مەن – استانا­لىق­پىن!” دەپ, ماقتانىشپەن ايتادى. ۋا­قىتپەن قاتار اجارلانىپ, ايشى­عى­نا ورنەگى جاراسقان اسەم دە جاس قا­لانى ارالاپ, بايتەرەككە ءبىر كو­تەرىلىپ قايتۋعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىنەن ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەك­تەگەن جاسقا دەيىن تولاسسىز اعىلىپ, كەلىپ جاتادى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلىپ-كەتىپ جاتا­تىن شەت­ەلدىك ساياحات­شى­لاردىڭ ءوزى قانشاما! ءيا, گۇلدەنە بەر, استانا! استانا – ەلوردامىز! دۇنيە-عا­لامعا تانىلدى. بۇگىندە رەسمي اس­تا­نادا الەمنىڭ تالاي مەملەكەت­تە­رىنىڭ كوش­باسشىلارى مەن بەتكە ۇستار سەر­كەلەرى باس قوسىپ, پىكىر ال­ماس­تىرىپ, جا­ھاندىق دەڭگەيدەگى ما­ڭىزدى-ما­ڭىزدى شەشىمدەر قابىل­داي­دى. جۇمىر جەردىڭ ءىرى-ءىرى ءدىن­باسىلارى دوڭگەلەنە وتىرىپ, اشىق ءۇن قاتىسىپ, ديدار­لا­سۋدىڭ ءناتي­جە­سىندە حالىق­ارا­لىق بەي­بىتشىلىككە قول جەتكىزەتىن قۇت­تى ورنى مەن قاسيەتتى تورىنە اينالدى. رەسمي اس­تانا, مىنە, ەۋروپاداعى قاۋ­ىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مى­نا ءتورا­عالىق ەتىپ وتىر. كەلەر جىلى يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيىمىنا توراعالىق ەتپەك. شانحاي ىنتىماق­تاستىق ۇيى­مىنىڭ 10 جىلدىق مەرەي­تويى دا وسىندا وتپەك. مۇنىڭ ءبارى دە ۋاقىت تىزبەسىنە التىن ءارىپ­تەرمەن جازىلىپ جاتىر. ءيا, باستاي بەر, استانا! قازاقستان, ەلباسى, استانا – ءاس­پە­تىمىز! قازىر جۇمىر جەردىڭ قاي بۇ­رىشىنا بارىپ, كەزدەسكەن ادا­مىڭا “مەن قا­زاق­ستان­دىق­پىن” دە­سەڭ, ول: “نازارباەۆ!.. استانا!..” دەپ بارماعىن شوشايتا تۇرىپ, جوعارى ءىلتيپات كور­سەتە اسا ءبىر ريزا­شى­لىق سەزىممەن قا­راي­دى. وسىنداي ساتتە مە­رەيىمىز ۇستەم بولىپ, مارتەبەمىز اسقاق­تاپ كەتە بارا­دى. البەتتە, رۋحتى ءۇش ءسوزدىڭ داڭقى تورتكۇل دۇنيەگە جايىلىپ كەتكەنىنە ىشتەي شاتتانا تۇرىپ, بويىڭدى اسقاق  ءبىر سەزىم بيلەيدى. ءسويتىپ تۇ­رىپ, ءوزدى-وزىڭنەن “ەلىمدى, جەرىمدى بۇ­دان دا ءارى گۇلدەندىرىپ, 2030 جىل دە­گەن­دە دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنان ويىپ ورنىمىزدى الامىز” دەگەن سە­نىم-اڭسارىڭ­مەن جىگەرلەنە شابىت­تا­نىپ, وسى ۇلى ماقساتقا مىسقالداي بولسا دا ءوز ۇلەسىڭدى قوسۋعا تىرىسا­سىڭ, تالپىناسىڭ! بەردىحان جاڭىش ۇلى, موڭعوليا جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. الماتى وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى, بالپىق بي كەنتى. ________________________________________

ۇلى جولدىڭ باستاۋى

ءبارىمىز دە – تاريحتىڭ سۋبەكتىسىمىز, قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا بارشا قا­­زاقستاندىقتاردىڭ ۇلەسى بار. الايدا, ولاردىڭ اراسىندا وسى تاريحتى جاساپ كەلە جاتقان, وعان اقىل-ويى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ جانە قام-قارەكەتىنىڭ ايشىقتى تاڭباسىن سالعان تۇلعا بار. ول – ەلبا­سىمىز نۇ­ر­سۇل­تان نازارباەۆ. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اۋ­مالى-توكپەلى وتپەلى كەزەڭنەن قازاقستاندى سۇرىندىرمەي الىپ شىعىپ, وركەنيەتتى دامۋ جولىنا باعىتتاي ءبىلدى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزەڭىندە ءوز ەرەكشەلىگى بار, بۇگىندە بۇكىل الەمگە ءمالىم قازاقستاندىق جولدى تاڭداپ, ونى ويداعىداي ىسكە اسىرىپ كەلەدى. قىتايلىقتار ايتادى ەكەن: اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر ءسۇرۋدى قۇداي باسقا بەرمەسىن دەپ. ءومىر ءسۇرۋ ءوز الدىنا, مۇنداي زاماندا ەڭ قيىنى ەل باسقارۋ, ونى وركە­نيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ, اتىن الەمگە جايۋ ەمەس پە؟  وسىنداي تاريحي مىندەتتەردى ويداعىداي ىسكە اسىرۋ – نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ باسىنا تۇسكەن باقىت, ابىروي. “مەن ءوز حالقىمنىڭ جولىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن, – دەپ اعىنان جارىلادى ەلباسى. – ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حالىق­قا, مەنى ۇلىم دەپ, پەرزەنتىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگىدەگى قازاق با­لا­سىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇي­ىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق, وسى جولدا مەن بويىمداعى بار قايرات-قا­بى­لەتىمدى, ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمسايمىن, قانداي تاۋەكەلگە دە بارامىن”. تاۋەلسىزدىك الاردا قازاقستان, ءسوز جوق, ارتتا قالعان, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ال­عان­دا بىرىڭعاي شيكىزات ءوندىرۋ ساتىسىن­داعى ەلدەر قاتارىندا بولاتىن. وسىنداي شاقتا ز.بجەزينسكي, ۆ.جيرينوۆسكي سە­كىلدى ساياساتكەرلەر  قازاقستاننىڭ ءوز ال­دىنا دەربەس ەل بولىپ دامي الاتىنىنا كۇ­مان كەلتىردى. كوپ ۋاقىت وتكەن جوق – قا­زاقستان تەز ارادا دامۋشى ەلدەر قاتارىنا قو­سىلدى. مۇنىمەن دە تىنباي, قازىر باسەكەلەستىككە قابىلەتتى, وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە قادام جاساۋدا. قازىر قاي-قايسىمىزدىڭ دا العا قويعان ماقساتتارعا جەتەتىنىمىزگە ءشۇبامىز جوق. ءبىز ءتىپتى ەلىمىزدە, ءوز ومىرىمىزدە بولىپ جاتقان وڭدى وزگەرىستەردى ۇيرەن­شىكتى نارسەدەي قابىلداۋعا دا داعدىلانىپ كەتتىك. سولاي بولاتىنى بەلگىلى سياقتى. ەلدەگى ەكونو­مي­كالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي جاعدايدىڭ ءورىس­تەۋى وزدىگىنەن, وپ-وڭاي بولىپ جاتقانداي كورىنەدى. استە دە ولاي ەمەس. ەشنارسە تەگىننەن تەگىن كەلمەيدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ دە, نارىقتىڭ دا, دەموكرا­تيانىڭ دا ءبىز ءۇشىن قالىپتاسقان سارا جولى بولعان جوق. ءبارىن دە جاڭادان باس­تاۋعا تۋرا كەلدى. ونىڭ ار­تىندا حالقىمىز بەن بارشا قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى, بىرلىگى, تاتۋلىعى مەن توزىمدىلىگى تۇر. ءبارىنىڭ ارتىندا ەل­باسىنىڭ سارابدال ساياساتى, كورەگەندىگى, ەرىك-جىگەرى مەن تاباندىلىعى, سالقىنقان­دىلىعى بار. ەلىمىز ءجۇرىپ كەلە جاتقان, ەلباسى بەل­گىلەپ بەرگەن قازاقستاندىق جولدىڭ ايتار­­لىقتاي ەرەكشەلىگى – ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك, ساياسي جانە يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق رەفورمالاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن, رەت-رەتىمەن ىسكە اسىرىلۋىندا. ءبارىن ءبىر­دەن باستاۋ, ءبارىن قاتار الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن بولمادى. ەكونوميكانى جولعا قويىپ ال­ماي, حالىققا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر جاساۋ, زەينەتاقى مەن جالاقىنى ءوسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سول سياقتى ەكونوميكا جاندا­نىپ, ءوندىرىس ىسكە قوسىلماسا, يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق رەفورمالار دا جۇزەگە اسپايدى. ساياسات دەگەن, دەموكراتيا دەگەن, ماركس­­­تىك تىلمەن ايتساق, قوندىرما. قوندىرما ويداعىداي جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ىرگەتاسى, ءبازيسى قالانۋى كەرەك. ەلباسىنىڭ ارىدەن ءارى تەرەڭ ويلايتىنىنا ونىڭ دامۋعا قاجەتتى رەفورمالاردى العا شىعارا ءبىلىپ, ولاردى تياناقتى جانە دايەكتى تۇردە ىسكە اسىرۋى دالەل بولا الادى. كەيبىرەۋلەر ەلىمىزدە ساياسي رەفورما, اتاپ ايتقاندا, دەموكراتيالاندىرۋ كە­شە­ۋىل­دەپ قالدى دەپ بيلىك باسىنا كىنا ارتپاق بولادى. دۇرىس ەمەس. قاي نارسەنىڭ دە كەزەگى بولادى. دەموكراتيا دەگەن تاريحي ءارى ناق­تى قۇبىلىس. ءار جەردە ول ەلدىڭ ەرەك­شە­لىگىنە, حالىقتىڭ دىلىنە قاراي ءارتۇرلى كۇيدە ورنىعادى. ەگەر دەموكراتيا بەتىمەن كەتسە, وندا كور­شىلەس قىرعىزستانداعىداي بەيباستاق­تىققا, انارحياعا ۇلاسۋى مۇمكىن. وسى ما بىزگە كەرەگى؟ ءبىز, قازاقستاندىقتار, ەلىمىز­دەگى ىنتىماق, تاتۋلىق, تۇراقتىلىق ءۇشىن, بالالارىمىز تىنىشتىق جاعدايىندا امان-ەسەن ءبىلىم الىپ, ەڭبەك ەتىپ, باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى ءۇشىن ەڭ  الدىمەن ەلباسىنا قارىزدار ەكەنىمىزدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى جە­تىستىكتەرىن ءبىز ورىندى تۇردە ەلباسىنىڭ ەڭبەگىمەن بايلانىستى قاراستىرامىز. قاي جەردە دە – ىشتە دە, سىرتتا دا – قازا­ق­ستان تۋرالى اڭگىمە بولا قالسا, الدىمەن ەسكە تۇسەتىن ەسىم – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ەردى باعالاۋ – اتا سالتىمىزعا ءتان قاسيەت. “جاقسىنىڭ جاق­سىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن” دەيدى حالقىمىز. سوڭعى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جاسالعان وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلارعا سايكەس ن.ءا.نازارباەۆقا ۇلت كوش­باسشىسى دەگەن مارتەبە بەرىلدى. ءسويتىپ, پرەزيدەنت ۇلت كوشباسشىسى دەپ تانىلدى. مۇندا اڭگىمە جەكە تۇلعا تۋرالى عانا ەمەس,  سونىمەن بىرگە ۇلت, ەل تۋرالى دا بولىپ وتىر­عانىن ءتۇسىنۋ كەرەك. نۇر­سۇلتان نازار­باەۆ ءوزىن عانا ەمەس, ۇلتىن, حالقىن, قا­زاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىت­تى. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتۋى – وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى ماسەلەدە سونداي ۇلدى, كوشباسشىنى باپتاپ وسىرگەن حالىقتىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ابىرويى تۋرالى دا ءسوز بولىپ وتىر. “ ۇلىم دەيتىن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەيتىن ۇل قايدان شىعادى” دەيدى احمەت بايتۇرسىنوۆ. ءبىز بۇگىن ۇلىم دەيتىن جۇرتىمىز بار, جۇرتىم دەيتىن ۇلىمىز بار دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. كەيبىر باسىلىمدار مەن ادامدار اراسىنداعى اۋىزەكى اڭگىمەلەردە ەلباسى دا سىنعا ءىلىنىپ جاتادى. بۇل دا تۇسىنىكتى. جۇرتتىڭ بارىنە جاعۋ قيىن. وسىعان وراي, كونفۋتسيدىڭ ءبىر اڭگىمەسىن كەلتىرەيىن. بىردە كونفۋتسيدەن شاكىرتتەرى سۇرايدى: – ءامىرشىنى جۇرتتىڭ ءبارى جاقسى كورسە نە بولادى؟ – دەپ. – جاقسى بولمايدى, – دەپ جاۋاپ بەرەدى قىتاي عۇلاماسى. – ءامىرشىنى جۇرتتىڭ ءبارى جەك كورسە شە؟ – ارينە, جاقسى ەمەس. سوسىن كونفۋتسيدىڭ ءوزى: – ءامىرشىنى جاقسى ادامدار جاقسى كورىپ, جامان ادامدار جەك كورسە دۇرىس بولادى, – دەيدى. ەل بيلەگەن ادامداردىڭ ابىرويى تۋ­رالى ءسوز بولعاندا ىبىراي التىنسا­ريننىڭ مىنا شۋماعى ەسكە تۇسەدى: جاقسىنى كوزدەن سالماڭىزدار. جاقسىدان قاپىل قالماڭىزدار. ءوزى بولعان ەرلەردىڭ اياعىنان الماڭىزدار. ء“وزى بولعان ەرلەردىڭ” قاتەلىكتەرى دە ءوز­دەرىندەي ءىرى بولىپ, كوزگە بىردەن شالىنۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ قاتەلىكتەرى دە باسقالارعا ساباق بولادى. تۇلعانىڭ تاريحتاعى ءرولىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اركىم ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتىك كوزقاراسىمەن شەكتەلىپ قالماي, تۇلعاعا تاريحي تۇرعى­دان, سول تۇستاعى كەزەڭ تۇرعىسىنان قاراۋى كە­رەك. سوندا ول سىڭارجاقتىلىققا ۇرىن­باي­دى. تاريحقا دا, تاريحي  تۇلعالارعا دا ۇقىپتى كوزقاراس كەرەك. وشاق باسىنداعى تۇسىنىكپەن ءبىز تاريحي تۇلعالارعا دۇرىس باعا بەرە المايمىز. مەن جۇمىس ىستەيتىن باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جاڭگىر حاننىڭ ەسىمىمەن اتالادى. جاڭگىر حان تۋرالى كەڭەس داۋىرىندەگى كوزقاراس بەل­گىلى: حالقىن قاناپ, نارازىلىق بىلدىرگەنى ءۇشىن اسكەر شىعارىپ قىرىپ سالعان جىرتقىش, قاتىگەز, “قاسقىر”. قازىر ءبىزدىڭ جاڭگىر حان تۋرالى پىكىرىمىز مۇلدەم وزگەردى. ءبىز ەندى ونىڭ ەل باسقارۋداعى جاڭاشىلدىعىنا, رەفورماتورلىعىنا, اعارتۋشىلىعىنا, ەلىن, حالقىن بەيبىت, بەرەكەلى تۇرمىسقا جەتكىزبەك بولعان ارەكەتىنە باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. ءارى مۇنى وتە ورىندى دەپ سانايمىز. ۋاقىت وزگەردى. جاڭگىر حان تۋرالى ءبىزدىڭ پىكىرىمىز دە وزگەردى. بۇدان جاڭگىر حاندى سىناعان, وعان قارسى تۇرعان  اقيىق اقىن ماحامبەتتىڭ  بەدەلى كەمىپ قالعان جوق. ما­حام­بەت – تۇلعا. سول سياقتى جاڭگىر حان دا – قايتالانباس تۇلعا. بۇلارداي كە­سەك, دارا تۇلعالاردىڭ مۇددەلەرى, ويلارى سايكەس كەلە بەرمەيدى. قازاقتىڭ دانالىق ءسوزى بار: “ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قا­زانعا سىيمايدى” – دەگەن. ماحامبەت پەن جاڭگىر حانعا زامان دا, ولار ءومىر سۇرگەن قوعام دا تارلىق ەتتى. ءسويتىپ, تاعدىر ەكەۋىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويدى. قازىرگى نارىقتىق, اشىقتىق, دەمو­كرا­تيا­لىق قوعامدا “كۋلت” دەگەننەن قورقۋ­دىڭ قاجەتى جوق. ءبىز ول كەزەڭنەن ءوتىپ كەت­كەنبىز. جاقسىنى – جاقسى, جاماندى – جا­مان دەپ ايتا الاتىن جاعدايعا جەتتىك. اباي ايتادى: “سۇيەر ۇلىڭ بولسا, سەن ءسۇي, ءسۇي­ىنەرگە جارار ول” دەپ. بۇگىندە ەلبا­سىمىزدى شەتەلدىكتەر مەن بارشا الەم جۇرتشىلىعى مويىنداپ, ونى فەنومەن دەپ تانۋدا. مىنە مۇنداي ەلباسىمەن, مۇنداي كوشباسشىمەن قالاي ماقتانساق تا ارتىق­تىق ەتپەيدى دەپ ويلايمىن. تىلەكجان رىسقاليەۆ, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ورال.