ادام مەن تابيعات ۇندەستىگى

ناۋرىز مەيرامى – كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋى. بۇل ادامدار تەڭدىگىنىڭ تابيعي نەگىزى.  ادام تەڭدىگى – ادامزاتتىڭ اسىل مۇ­راتى. ادام تەڭدىگى تۋرالى تولىپ جاتقان ىلىمدەر, تەوريا­لار, كونتسەپتسيالار, دىندەر دۇنيەگە كەلدى. بۇل, ناۋرىز مەيرامى – ادام تەڭدىگىنىڭ عارىشتىق ۇندەس­تىگى. ادام تابيعاتتان, عارىش­تان تىس بولماق ەمەس. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋى – ادام بويىن­داعى اسىل قاسيەتتەردىڭ تارازى­لانۋى, رەتتەلۋى, ايقىن­دالۋى. سوندىقتان, بۇل مەي­رامنىڭ تەڭدەسى جوق. ادامنىڭ تابيعاتپەن ۇندەستىگى, ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ عارىش­پەن ۇندەستىگى – اسا بيىك ۇعىم. سون­دىقتان, بۇل مەيرامدى كەزىن­دە الەم حالىقتارى اتاپ, تويلاپ وتىرعان. بىراق ءارتۇرلى وقيعا­لارعا, دۇنيەتانىمدىق ۇستانىم­دارعا, ساياسي ىنتالارعا بايلانىستى بۇل مەيرام پلانەتارلىق ماعىناسىنان ايى­رىلىپ, بىزگە جەتتى. ەندىگى اقپاراتتىق قوعامدا, جاڭاشا ويلاۋ زامانىندا ادامداردىڭ تابيعاتقا, عارىشقا تاۋەلدىلىگىن عىلىمي نەگىزدە مويىنداعان  زاماندا ناۋرىز مەيرامى قايتادان, الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنى انىق. سەبەبى, تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بۇل مەيرام ادام مەن عارىشتىڭ تابيعي تۇتاستىعى, ۇندەستىگى تۋرالى. ناۋرىز مەيرامىنا جاڭاشا كوز­قاراس مىناداي بىرنەشە ءما­سە­­لە­لەرگە نازار سالۋدى قاجەت ەتەدى. بىرىنشىدەن, ناۋرىز – جىل باسى. وسى ۇعىم ءوز ماعىناسىندا قالىپتاسۋى كەرەك. ناۋرىز جاڭا جىل ەمەس,  ونى جىل باسى دەپ قابىلداۋ – تابيعاتتى مويىنداۋ. ناۋرىز ايى تۋعاندا كۇننىڭ نۇرىمەن ايدىڭ ساۋلەسىمەن, جەردىڭ قىزۋىمەن تىرشىلىك عۇمىرى باستالادى. تابيعات ويانادى, ءوسىپ-ءونۋ ءورىس الادى. سەزىمدەردىڭ سىر شەرتۋىنە مۇمكىندىك تۋادى. ەرتەدە ناۋرىز ايىندا بوزبالالار كوڭىلى قالاعان بويجەتكەندەرگە اينا, تاراق, ءيىسسۋ سىيلاسا, ولار كەستەلى ورامال سىيلاعان. بۇل – جىل باسى. تابيعاتتىڭ ويانۋى جەر كۇن وربيتاسىن ءبىر اينالىپ وتكەندە اياقتالىپ, قايتادان جىل باسى باستالادى. ناۋرىز جەردىڭ كۇندى  اينالۋ تسيكلىنىڭ ولشەمى. سول كەزدە جىل باسىندا كۇن مەن ءتۇن تەڭەسەدى. دەمەك, جىل باسىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك. ول سيمۆول تابيعاتتا انىقتالعان. جىل باسىنىڭ سيمۆولىن اتامىز قازاق قىزعالداقتار دەپ انىقتاعان. قىزعالداق نەمەسە جاۋقازىن بۇل جاڭا جىلدىڭ سيمۆولى. سولاي كونە  زاماننان كەلە جاتىر. قازىر جاۋقازىندى «تيۋلپان» دەيمىز. ونى گوللانديا مەملەكەتى الەمگە قارقىندى تۇردە تاراتۋدا. بىراق جاۋقازىننىڭ وتانى – قازاق  دالاسى. جاۋقازىن – دالا گ ۇلى. ول تىرشىلىكتىڭ ويانۋىنىڭ العاشقى كورىنىسى. قار كەتە, دالامىزدا قىزعالداقتار, سارعالداقتار قاپتاپ كەتەدى. مىنە, وسى جاۋقازىن ناۋرىز جىل باسىنىڭ سيمۆولى بولىپ, ونى قابىلداۋىمىز تابيعي جاعداي. وسى جەردە ەكى ۇعىمعا نازار سالعانىمىز ءجون: ءبىرى,  جوعارىدا ايتىلعانداي, ناۋرىز جاڭا جىل ەمەس, جىل باسى. بىرىنشىدەن, جىل باسىنىڭ سيمۆولى شىرشا ەمەس, ونىڭ سيمۆولى جاۋقازىن, ياعني ناۋرىز ايىندا مەكەمەلەر, كوشەلەر, ت.ب. كوپشىلىك بولاتىن ورىنداردا مولىنان جاۋقازىنمەن كومكەرىلگەن اباتتاندىرۋ ءىسى قولعا الىنسا. كاسىپكەرلەرىمىز, ماماندارىمىز جاۋقازىن گ ۇلىن ءوسىرۋ ءىسىن مىقتاپ قولعا العاندارى ءجون. ءبىز جىل باسىن جاۋقازىن گ ۇلىمەن قارسى الىپ, تويلاۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىمىز تۇسىنىكتى ءارى قالىپتى جاعداي بولماق. ەكىنشىدەن, ناۋرىز جىل باسىنىڭ جاڭا اتريبۋتتارىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مىسالى, اياز اتا, اقشاقار دەگەندەر كەزىندە قولدان جاسالعان جاعدايلار. ناۋرىز – قۇت مەرەكەسى. قۇت دەگەنىمىز ادام مەن تابيعاتتىڭ بىرلىگىن بىلدىرەتىن ۇعىم. قۇتتىڭ حالقىمىزدا قالىپتاسقان سيمۆولى بار. ول – قىدىر اتا. دەمەك, ناۋرىزدا اياز اتا ەمەس (ناۋرىزدا اياز دەگەن بولمايدى), جىل باسىندا جۇرتشىلىققا شاپاعات تىلەيتىن قىدىر اتا, قاسىنا ناۋرىز ايىن بەينەلەيتىن بوزبالا ناۋرىزدى  ەرتىپ, بۇلدىرشىندەرگە مولىنان سىيلىق تاراتىپ, ءان-كۇيمەن قاۋىشقان بالاباقشالاردان باستاپ مەرەكەلەر جۇرگىزۋىن داستۇرگە اينالدىرۋ قاجەت. بۇل ىستە حالىق ەرتەگىلەرىنىڭ, اڭىزدارىنىڭ كەيىپكەرلەرىن تەگىس  جاڭاشا تۇردە ساحنالاندىرىلعان كورىنىستەرگە اينالدىراتىن  «ەرتەگى الەمى» دەگەن شوۋ ۇيىمداستىرۋ  مىندەتى بار. ۇشىنشىدەن, ناۋرىز مەيرامىن ناۋرىزدىڭ ون ءتورتىنشى جۇلدىزىنان باستاپ, كورىسۋدەن باستاعان ابزال. ەلباسى ايتقانداي: «جىل باسى ناۋرىزبەن بىرگە ىزعارلى قىستىڭ ورنىن شۋاقتى كوكتەم باسىپ, تىرشىلىك قايتا تۇلەيدى. بۇل كۇنى ادامدار بۇلاق كوزىن اشىپ, تال ەككەن, جوق جىتىككە جاردەمدەسكەن, الىس كەتكەن اعايىن قاۋىشقان, اراز جاندار تاتۋلاسىپ, قايتا تابىسقان. مىنە, كورىسۋدىڭ ماقساتى وسى».  «كورىسۋ» ءداستۇرى باتىس وڭىرىمىزدە اۋەل باستان قالىپتاسقان, سونى جالپى ەلدىك داستۇرگە اينالدىرۋ ماڭىزدى ءىس. وسى كەزدە جاستار  ۇيىمدارى اكىمشىلىكتەرمەن جانە بيزنەسپەن بىرگە جوق-جىتىكتەرگە الەۋمەتتىك پاكەتتەر ۇلەستىرۋدى ناۋرىز ۆولونتەرلارى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. 21, 22, 23  كۇندەرىندە وتەتىن ناۋرىز مەيرامىنا جۇرتتىڭ تەگىس قاتىسۋى قاجەت. مەيرامدا ادامداردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. ناۋرىز كۇنى ادامداردىڭ ءبارى تەڭ. بۇل مەيرامنىڭ باستى لەيدموتيۆى. تورتىنشىدەن, ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋدا ءبىز وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءىس-تاجىريبەلەرىنەن ۇلگى العانىمىز ءجون. دامىعان ەلدەر وزدەرىنىڭ جاڭا جىلدارىن «روجدەستۆو حريستوۆو» دەگەن لەيدموتيۆپەن وتكىزەدى دە,  جۇرتقا روجدەستۆولىق كانيكۋل جاريالايدى. بۇل كۇندەردى حالىق  تەگىس مەرەكەلەيدى. سوندىقتان ون ءتورتىنشى ناۋرىزدان ءبىرىنشى ساۋىرگە دەيىن مەكتەپ, ورتا جانە ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورنى وقۋشىلار جانە ستۋدەنتتەرىنە ناۋرىز كانيكۋلىن جاريالاۋ كەرەك. قازىرگى كەزدەگى كانيكۋلدا جاستاردىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايى, پسيحيكالىق قالپى ەسكەرىلمەگەن.  كانيكۋل جاستارعا دەمالىس ءارى جاڭا جىلعا پسيحيكالىق, فيزيولوگيالىق تۇرعىدان بەيىمدەلۋ. ادامدار ادەتتە قىستان شارشاپ شىعاتىنى تابيعي جاعداي. حالقىمىز كوكتەم كەلگەندە «ۇزىن سارى» كەلدى دەيتىن. بۇل ادامداردىڭ جاڭا جىلعا بەيىمدەلۋىنە تۇسۋىنە قاتىستى ايتىلعان ءسوز.  سوندىقتان وسى كەزدە وقۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ ساپالىق ۇلگەرىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ولارعا كانيكۋل بەرۋ قاجەتتىلىك. كانيكۋل كەزىندە وقۋشىلار مەن ستۋدەنت جاستار وتباسىن, تۇرعان مەكەندەرىن, كوشەلەرىن تازارتىپ, اباتتاندىرىپ, گۇل مەن اعاش ەگىپ, قىزمەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بولادى. بۇل تاربيەلىك جانە فيزيولوگيالىق نەگىزدەرى بار شارا. سوتسياليزم زامانىنان قالعان «لەنيندىك سەنبىلىكتىڭ» ورنىنا  ناۋرىز كانيكۋلى كەزىندە جۇيەلى  تۇردە وسىنداي ءىس-شارانى ۇيىمداستىرساق, بۇل ناۋرىز جىل باسىنىڭ داستۇرىمىزگە, ادەتىمىزگە, سانامىزعا  سىڭەتىن جاعداي بولار ەدى. بەسىنشىدەن, ارينە, ناۋرىز جىل باسى بۇل شىعارماشىلىق مەيرام. ءاربىر شىعارماشىلىق ۇجىم, ءاربىر قوعامدىق ۇيىم ناۋرىز جىل باسىن مازمۇنىن, ونىڭ تاربيەلىك ءمانىن, ونىڭ وركەنيەتتىك سيپاتىن, ونىڭ شىن مانىندەگى ادام تەڭدىگىنىڭ عارىشتىق نەگىزى بارلىعىن مۇمكىندىگىنشە ءارى قاراي جەتىلدىرىپ اكەتۋى كەرەك. التىنشىدان, اسىرەسە,  ناۋرىز مەيرامى كۇندەرىندە ءاربىر ادام ءوزىنىڭ قولىنان كەلەتىن قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىن جاساۋى كەرەك. بۇل – جان جومارتتىعى, بۇل – تاربيە, جاڭا جىلعا دەگەن قۇرمەت, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ىزگىلىك جولىنداعى كورىنىستەرى بولماق. جەتىنشىدەن, ناۋرىز مەيرامىن  قازاق ەلىنىڭ ءيميدجى رەتىندە, وركەنيەتتى ەلدىڭ مەيرامى رەتىندە وتكىزۋ ماقساتىندا جىل سايىن «ناۋرىز – جىل باسى» دەگەن مەيرامدى وتكىزۋدىڭ جاڭاشا, ماعىنالىق, مازمۇندىق جاعىن  كەمەلدەندىرۋ, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماقساتىندا بايگە جاريالاپ, ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار. ناۋرىز مەيرامى جىل باسى ەڭ الدىمەن بۇلدىرشىندەرگە, جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان جارقىن, وركەنيەتتى مەيرام بولۋى كەرەك. «ناۋرىزعا جاڭا كوزقاراس»  دەگەن ماقالاسىندا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى ناۋرىز مەيرامىندا وتىلەتىن كوپتەگەن ءىس-شارالاردى ناقتىلى اتاپ كورسەتكەن. بۇل ماسەلەگە ەلىمىزدىڭ كورنەكتى قوعام قايتاركەرلەرى قاتىسىپ, پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, ناۋرىزعا جاڭاشا كوزقاراس ءبىر جۇيەگە تۇسەدى دەگەن سەنىم بىلدىرەمىن. عاريفوللا ەسىم, اكادەميك.