ەجەلگى پسكوۆ جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆامەن قاتار جاتقان, ەرلىكپەن قازا تاپقان قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ قابىرىنىڭ باسىندا 69 جىل 3 اي جانە 26 كۇننەن كەيىن رۋحىنا باعىشتالىپ قاسيەتتى قۇران وقىلعان ەدى.
2014 جىلعى مامىر ايىنىڭ تامىلجىعان ءبىر كۇنىندە پسكوۆقا ءوزىنىڭ ىڭگالاعان نارەستە كەزىندە قان مايدانعا اتتانعان قىمباتتى اكەسىنىڭ قابىرىن كورۋدى اڭساعان, ءازيز اكە رۋحىنا تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بۇيىرتۋدى كوكسەگەن گۇلجاحان ءدىلداحانوۆا سونشاما الىس قيىردان پەرزەنتتىك اسىل پارىزىن ارقالاي, ۇلكەن تولعانىسپەن جەتىپ ەدى. جالعىز ەمەس, قاسىندا قاۋمالاعان ۇلى مەن قىزى ءسابيت پەن ۆەنەرا, ەرجەتىپ قالعان نەمەرەلەرى اسقار مەن نۇرجان بار. قانشاما جىلدان كەيىن سابىلا ىزدەپ, اتالارىنىڭ وتان ءۇشىن شەيىت بولعان جەرىن, ماڭگىلىك جاي تاپقان مەكەنىن دە تاپقان سولار, بالالارى, بالاپاندارى. قان مايداننىڭ قاسابىندا ەل-جۇرتى ءۇشىن قاسىق قانىن قيعان سايىپقىران ساربازدىڭ نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرى. حابارلانىپ وتىرعان پسكوۆتىق دوستار قارسى العاننان كەيىن شامالى ۋاقىت وتكەندە قازاقستاندىق جوق ىزدەۋشى جولاۋشىلار بىرنەشە ماشينەمەن تاقتايداي تەگىس اسفالت جولدىڭ ۇستىندە نوۆوسوكولنيكي اۋدانىن بەتكە الىپ, سونداعى موناكوۆو سەلوسىنىڭ ماڭىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قاراي زاۋلاپ بارا جاتتى.
* * *
ءسىرا, «مويىنقۇمدا اۋىلىم» دەپ انگە قوسىلعان ءوڭىردى بىلمەيتىن, وزىنشە كوزىنە ەلەستەتپەيتىن قازاق جوق بولار. ءبىزدىڭ تولعامنىڭ باس كەيىپكەرى ءدىلداحاننىڭ دا اۋىلى, تۋعان جەرى وسى بار قازاققا بەلگىلى مويىنقۇم ەكەن. مال باعىپ, قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاعان ۇدەرباي دەگەن شارۋا كىسىنىڭ وتباسىندا 1915 جىلى دۇنيەگە كەلىپتى. الدىندا ءجۇبايدىلدا, ءابدىلدا اتتى اعالارى بار. ءدىلداحان كوزىندە وت جالىنداپ, جىگەرلى دە اقىلدى بولىپ وسەدى. قارشاداي بالا كەزىنەن قازاق اۋىلىنىڭ سول ءبىر سۇرقاي زامانعا ءتان قيىندىقتارىنىڭ ءبارىن كورەدى. سول تۇستاعى جۇپىنى اۋىل مەكتەبىندە ساۋاتىن اشادى. ودان كامپەسكەسى بار, كولحوزداستىرۋى بار قياپات جىلدار ءدىلداحانداردىڭ بۋىنىن دا ەرتە ەسەيتەدى, ءومىر كۇرەسىنە ەرتەرەك كىرىستىرەدى. جاستىعىنا قاراماستان, ءوز ورتاسىنداعى بەدەلى زور, ءبىلىم-بىلىگى مول ءدىلداحاندى جاڭاتىرلىك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندايدى. اۋىلدىڭ باسشى ءارى باستى ادامداردىڭ بىرىنە, ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قارايلاسار ات ۇستىندەگى ازاماتقا اينالادى. كوپشىل, قايىرىمدى دا قامقورشىل بولسا كەرەك. كەڭ ماڭدايلى, اقىلىنا سابىرى ساي تۇرپاتتى جىگىت قىلشىلداعان قىران جيىرما بەسىندە اۋىلدىڭ ءبىر تۇلعاسىنا اينالادى. وزىمەن تەڭ قۇربى, ءسۇيىپ قوسىلعان جان جارى كۇلاتايىمەن باقىتتى ءومىر سۇرە باستايدى.
مىنە, وسى كەزدە لاڭداتىپ سۇم دا سۇراپىل سوعىس باستالىپتى. ەل ءومىرى كۇرت وزگەرىپ, جاڭا جويقىن ارناعا تۇسەدى. بارشا تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بەتى مايدانعا بۇرىلادى. ەر-ازاماتتار لەك-لەگىمەن, توپ-توبىمەن ەل قورعاۋعا اتتانىپ كەتىپ جاتادى. اۋىل-اۋدانداعى وسىنداي قاربالاس, قات-قابات شارۋالاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ بەل ورتاسىندا بۇل شاقتا قاتۋ قاباقتى, جاسىن جانارلى ءدىلداحان ءجۇرىپتى. سوعىسقا العاشقى كۇندەردەن-اق سۇرانسا دا جاڭاتىرلىك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسىن اۋپارتكوم مەن اۋداندىق اسكەري كوميسساريات قىزمەت بابىندا قاجەتتىگىن ەسكەرىپ, جىبەرە قويماپتى. ول ەكى ورتادا ومىرگە ىڭگالاپ تۇڭعىش ءارى جالعىز تال ءسابيى گۇلجاحان كەلەدى. تۇبىندە اكە شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن وشىرمەيتىن, اكە ارۋاعىن ريزا ەتەتىن وسى كىشكەنتاي قىز بولارىن ول كەزدە كىم بولجالداپ, كىم ءبىلىپتى؟! وسىلايشا ادامداردىڭ تاعدىرىندا قاسىرەت پەن قۋانىش, كۇيىنىش پەن ءسۇيىنىش قاتار جۇرەدى. كۇندەر سىرعىپ, ايلار جىلجىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن ءدىلداحان دا دەگبىردەن ايىرىلادى, ەر نامىسىنا باسىپ, بۇدان ءارى شىداپ وتىرا المايدى. اقىرى, قويار دا قويماي سۇرانىپ ءجۇرىپ مايدانعا اتتانادى. بۇل 1942 جىلدىڭ ىزعارلى جەلتوقسانى ەكەن. الماتىدا جاساقتالىپ جاتقان اسكەر بولىمدەرىنىڭ قۇرامىندا مايداننىڭ العى شەبىنە جونەلىپ, وندا, دەس بەرگەندە, پانفيلوۆ اتىنداعى اتاقتى 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ قۇرامىنداعى 23-ءشى اتقىشتار پولكىنە قاراستى, 2-ءشى باتالوننىڭ 2-ءشى مينومەتشىلەر روتاسىنا قوسىلادى.
ءبىزدىڭ قولىمىزدا ازىرگە گۆاردياشى قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ ۇرىستاعى قيمىل-ارەكەتتەرى, ناقتى ەرلىكتەرى جايلى دەرەكتەر ازىراق. بىراق قازاقتىڭ نامىسكەر ۇلانىنىڭ ەرلىكپەن شايقاسقانىنا كۇمان جوق. ول قۇرامىندا بولعان اسكەر ءبولىمىنىڭ مايداننىڭ ونە بويىنداعى قايتپاس قايسار, داڭقتى جولى دا وسى ويىمىزدى ايعاقتاي تۇسكەندەي. اتتەڭ دۇنيە, ءدىلداحاننىڭ جارى كۇلاتايعا ۇزبەي جازعان حاتتارى ساقتالماي قالعان. ولاردا مايدان ءومىرىنىڭ, كەسكىلەسكەن ۇرىستاردىڭ ءبىراز سىرلارى شەرتىلگەن-اق بولار. ەڭ ۇلكەن وكىنىش سول, الىستاعى ۇرىس دالاسىنان اقشا بۇلتتاي ارلى ساعىنىش ارقالاپ كەلىپ تۇراتىن سول حاتتار 1944 جىلعى قاڭتاردىڭ ورتاسىنان اۋا پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلدى.
ءيا, ءبارى ەسىندە. گۇلجاحاننىڭ كىشكەنتاي كەزى. قوس بولمەلى جۇپىنى قورجىن تامدا اجەسى ورىك, اناسى كۇلاتاي ۇشەۋى تۇرادى. اكەسىنىڭ ەكى اعاسى دا سوعىسقا كەتكەن. ول كىسىلەردىڭ وتباسىلارى بولەك. ەر ازامات سوعىسقا كەتسە, بار ازاپ ايەلدىڭ باسىنا تۇسەدى ەكەن عوي. سول ايتقانداي, قىزىلاسكەر ءدىلداحاننىڭ جارى دا كولحوزدا سوقا ايداپ, ءشوپ شاۋىپ, قارا جۇمىسقا جەگىلدى. اۋىلدىڭ سىرتىندا قىرىققازىق دەگەن جەر بار دەيدى. سول اراداعى ۇيىلگەن مايالاردان تۇكىرىك جەرگە تۇسپەيتىن قاقاعان ايازداردا مالعا ءشوپ تاسيدى. اربا ايدايدى. قىسى-جازى ءبىتىپ بولمايتىن يتىرعىلجىڭ جۇمىس.
سول ءبىر جارالى جىلداردان تاعى ءبىر ەستە قالعانى, اناسىنىڭ اربا ايداعاندا ايتاتىن مۇڭدى اندەرى, زارلى اۋەندەرى. بىلاي بولىپ كەلەدى كەيبىر شۋماقتارى:
الماتى – ماسكەۋ اراسى,
كوزدىڭ اق پەن قاراسى.
ايىرىلىپ كەلىپ ەلىنەن
قىرىلدى قازاق بالاسى.
جيىرماعا جەتپەي جاستارى,
قاعىلماي كەتتى-اۋ قاستارى.
وق تيگەن جەردە قالادى-اۋ,
وڭعا دا تۇسپەي باستارى...
وسىلاي زارلى ءانىن ايتا ءجۇرىپ, وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن قىرشىننان قيىلىپ, وق تيگەن جەردە قالعان قانشاما قازاق بالاسىنىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ اسىل ازاماتى ءدىلداحان دا بولعانىنا قايران ءازيز جار كۇلاتاي انا سەنبەي ءوتىپتى. سوعىس تۋرالى كينو بولا قالسا ىشىنەن ءدىلداحاندى كورىپ قالام با دەپ سوعان كوز الماي قاراپ وتىرادى ەكەن. ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى: «ءدىلداحاننىڭ كوزى اشىق, ساۋاتتى عوي. جوق, ول ولگەن جوق, ول كەلەدى, ورالادى. ءتۇبى ءبىر جەردەن شىعادى» دەپ ءۇمىتىن ۇزبەيدى. «كەبىن كيگەن كەلمەيدى, كەبەنەك كيگەن كەلەدى» دەگەن قازاقتىڭ ءسوزىن ۇستانىپ, ءومىر بويى ەرىن سارعايا كۇتۋمەن بولىپتى. اقىن ايتقانداي, اۋەلى اردى ويلاعان انا ءالى سولقىلداعان جاس شاعىندا تالاي جاقسى كىسىلەر ءسوز سالسا دا, ەكىنشى قايتارا كۇيەۋگە شىقپاپتى.
قايسار انا, قارالى جەسىر جاۋىنگەر جارىنىڭ جالعىز تۇياعىن ءوزى جەتكىزدى. بارىنە شىدادى, بار قيىندىقتى جەڭدى. قۇداي پەيىلىنە بەردى. الپەشتەگەنىنە قاراي گۇلجاحانى اقىلىنا كوركى ساي, مەيىرىمدى, زەيىندى قىز بولىپ ءوستى. الماتىداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحانا فاكۋلتەتىن وقىپ ءبىتىردى. ءوزى سياقتى جاس مامان, قارجى سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى حاميت بايمۇرزاەۆ دەگەن جاقسى ازاماتقا جاراسىمدى جار بولدى. وسىلايشا قامكوڭىل اناسىنىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, قاپالى جانىن جادىراتىپ, التىن اسىقتاي جيەن نەمەرەلەر سۇيگىزدى. قولىن جىلى سۋعا مالىپ, قيىن كۇندەرىن ۇمىتتىرىپ ارتتا قالدىردى. قىزمەت بابىندا دا ابىرويلى ءجۇردى. 14 جىل بويى ۇزدىكسىز شۋ قالاسىنداعى №37 بالاباقشانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى, ودان 12 جىل قاتارىنان قالالىق مادەنيەت ءبولىمىن باسقاردى. سول كەزدەردە مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, كىتاپقۇمارلاردىڭ, «ءبىلىم» قوعامىنىڭ ماسكەۋدە وتەتىن سەزدەرىنە قازاقستاننان, جامبىل وبلىسىنان لايىقتى دەلەگات بولىپ گۇلجاحان ءدىلداحانوۆا قاتىسىپ تۇرار ەدى. سان مارتە سايلانعان دەپۋتاتتىعى ءوز الدىنا, بۇعان قوسا, قازاق كسر حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى اتاقتارىن ەنشىلەۋى دە سوعىستان قايتپاعان جاۋىنگەردەن قالعان جالعىز تۇياقتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان باق, ەڭبەگىنە ساي كورسەتىلگەن ەل قۇرمەتى ەدى. كەيىنىرەك تاعى دا وتكەندەگى ەڭبەكتەرىن ەلەپ «شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندىرىپ, مەرەي-مارتەبەسىن وسىرە ءتۇستى.
تەك كوكەيىندە كوپ جىلداردان بەرى كۇرمەۋى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءبىر ءتۇيىن بولاتىن. سوناۋ سوعىستا قۇربان بولىپ, ەلگە قايتپاي قالعان اكە سۇيەگى قاي جەردە ءبىر تومپەشىك بولىپ جاتىر ەكەن؟ قابىرى قايدا؟ قاي جەردە, قايسى ۇرىستا, قانداي جاعدايدا قازا تاپتى؟ ەسەيىپ ەس بىلگەسىن ءار جەرگە جازىپ ىزدەپ تە كوردى. بىراق ەش حابار الا الماعان. سودان ارنايى مويىنقۇم تارابىنا بارىپ, وزىنە ناعاشى بولىپ كەلەتىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءالي اسىلبەكوۆ دەگەن ارداگەرگە جولىقتى. بۇرىن دا ەمىس-ەمىس ەستيتىن, اكەسىمەن سوعىستا بىرگە بولعان دەپ. راس ەكەن. بىرگە سوعىسقان. قايتپاي شايقاساتىن وجەت ەدى ءدىلداحان, دەيدى. سەسكەنۋدى بىلمەيتىن. جاۋدى جايپاپ العا ۇمتىلاتىن. سونداي ءبىر اتاكادا العى شەپكە تىم ۇزاپ كەتىپ, وق قاق ماڭدايدان ءتيىپتى. ءالي سوندا سول ۇرىستا بىرگە بولعان, ولگەنىن دە كورگەن. وپپا قارعا شانشىلا كومىلىپ قالىپتى, اياعىنىڭ ۇشى عانا شىعىپ جاتىر ەكەن دەيدى. سول ارادا ءدىلداحاندى ءوز قولىمەن جەرلەيدى. ءسويتىپ, وسىدان كوپ جىلدار بۇرىن مايدانداسى ءالي اسىلبەكوۆ قىزى گۇلجاحانعا ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا رەسەيدىڭ بەلوكولۋتسك وبلىسى, نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنداعى پريسكۋحا دەرەۆنياسى ماڭىنداعى ناسۆا ستانساسى ءۇشىن بولعان كەسكىلەسكەن اۋىر ۇرىستاردا 1944 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ەرلىكپەن قازا تاپقانى جايلى ايتىپ, ودان سوڭ جازىپ تا بەرىپ, اكە حابارىن العاش ەستىرتكەن ەكەن.
كەيىن گۇلجاحان اپايدىڭ ىزدەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرعان بالالارى ءسابيت پەن ۆەنەرا ءالي اسىلبەكوۆ جازىپ بەرگەن وسى دەرەكتەردى نەگىزگە الدى. ولار عالامتور ارقىلى دا ىزدەدى. قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ مايدانداعى تاعدىرىن, جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋدى سۇراعان انكەتا-ساۋالدى رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنە دە جولدادى. وسىعان قاتىسى بار-اۋ دەگەن باسقا ءتيىستى رەسمي ورىندارعا دا جازۋدان ءبىر جالىقپادى. سول جانكەشتى قۇلشىنىستارى زايا كەتپەدى. ىزدەگەن جەتتى مۇراتقا. مايدانگەر اتالارىنىڭ جاتقان جەرىن, ماڭگىلىك مەكەنىن اقىرى نەمەرەلەرى ءسابيت پەن ۆەنەرا بايمۇرزاەۆتار ىزدەپ تاپتى. ناسۆا ستانساسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا 1944 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنداعى موناكوۆو سەلوسىنىڭ جانىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەندىگى جايلى قارلىعاش حابارشى 2013 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جەتىپ ەدى. وندا مەموريال ورناتىلعان كورىنەدى. جەرلەۋ ءنومىرى – 1121. قۇجاتتا ۇدەرباەۆ ءدىلداحاننىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلگەن. بارلىق باسقا دەرەكتەرى دە سايكەس كەلەدى ءارى انىق.
* * *
2014 جىلدىڭ 13 مامىرى. موناكوۆو ماڭايى مانارلانا تولىقسىپ, كوكورايعا بوگىپ تۇر. شۋاق توككەن وسى ءبىر سىرباز كۇننىڭ سىرلى عاجابى وسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىن الىس قازاقستاننان ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ دە كوڭىل تولقىنىمەن استاسقانداي. باۋىرلاستار زيراتىنداعى قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ قابىرىنىڭ باسىندا وسى كۇندى ونداعان جىلدار بويى زارىعا اڭساپ كۇتكەن قىزى, بۇل كۇندە ءوزى دە وركەن جايعان ۇلكەن ءبىر اۋلەتتىڭ اناسى, اجەسى بولعان گۇلجاحان اپاي تۇردى ەگىلىپ. قابىر بەتىندەگى تاقتادا «كراسنوارمەەتس. 8-ايا گۆارد. سترەلك. ديۆ. ۋدەرباەۆ ديلداحان. 1915-16 يانۆاريا 1944» دەپ جازىلعان. بوزداق اتا قابىرىنىڭ باسىنا قوس نەمەرەسى ءسابيت پەن ۆەنەرا تاعزىم ەتتى. شوبەرەلەرى نۇرجان مەن اسقار قابىردى قۇشاقتاپ: «اينالايىن اتا, وسى جەردە جاتىر ەكەنسىڭ عوي!» دەپ بوزداپ جىلاپ جىبەردى. گۇلجاحان اپاي اكە قابىرىنە ەلدەن الا بارعان ءبىر قۇتى توپىراقتى سالىپ, ءسويتىپ بوزداق اكەسىنە تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بۇيىرتتى.
باۋىرلاستار زيراتىندا جاتقان بارشا قازاق بالاسىنا, ونىڭ ىشىندە الدىمەن حالقىمىزدىڭ داڭقتى قىزى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ باسىنا دا قۇران وقىلدى. 54-ءشى جەكە اتقىشتار بريگاداسىنىڭ مەرگەنى باتىر ءاليا نوۆوسوكولنيكي قالاسىن, موناكوۆو, پريسكۋحا, كازاچيحا دەرەۆنيالارىن, ناسۆا ستانساسىن, باسقا دا ەلدى مەكەندەردى ازات ەتۋ جولىنداعى بىرنەشە اپتاعا سوزىلعان قيان-كەسكى ۇرىستاردا وشپەس ەرلىك جاساپ, 1944 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا قازا بولعانى تاريحتان بەلگىلى. مىنە, وسى ۇرىستارعا قازاقتىڭ تاعى ءبىر قايسار ۇلانى ءدىلداحان ۇدەرباەۆ تا قاتىسىپ, ول دا ەرلىكپەن كوز جۇمعان. پسكوۆ وبلىسى نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنىڭ باسشىسى ۆ.سولوۆەۆ «نوۆوسوكولنيكي. زەمليا, وپالەننايا ۆوينوي» اتتى نوۆوسوكولنيكي قالاسىن ازات ەتۋدىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان دەرەكتى كىتاپتىڭ العىسوزىندە: «نوۆوسوكولنيكي اۋدانىن ازات ەتۋ بارىسىندا ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ 14 مىڭنان استام جاۋىنگەرلەرى جاندارىن قيدى» دەپ جازادى. مىنە, سول بوزداقتاردىڭ بەل ورتاسىندا ءدىلداحان ۇدەرباەۆ تا ولىسپەي بەرىسپەي شايقاسقان بولاتىن. وسى كىتاپتا, اسىرەسە, 1944 جىلدىڭ 14-16 قاڭتارى ارالىعىندا اۋدان اتىرابىنداعى بارلىق باعىتتا قيان-كەسكى قيدالاسقان, قان قاساپ ۇرىستاردىڭ بولعاندىعى ايعاقتى قۇجاتتارمەن ايتىلادى. وندا ءدال وسى كۇندەردە 54-ءشى دەربەس اتقىشتار پولكى باتالونىنىڭ قاتتى بوراعان جاۋ وعىنا قاراماستان 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ شاڭعىلى باتالونىمەن تىزە قوسا قيمىلداپ, 700 مەتر العا جىلجىپ, شابۋىلداۋشى شەپكە شىققانى كەلتىرىلەدى. سنايپەر ءاليا مولداعۇلوۆا دا, مينومەتشى ءدىلداحان ۇدەرباەۆ تا وسى ەكى باتالوننىڭ ىشىندە. ولاردىڭ ناعىز ەرلەرشە شايقاسىپ وققا ۇشۋى دا وسى كۇندەردە. سوعىس تاريحى شەجىرەسىنىڭ تاسقا باسىلىپ, قۇجاتتارعا توقىلىپ قالعان شەرلى دە شىنشىل بايانى وسىنداي. بوزداق اكە رۋحىن قاستەرلەگەن العىسكەر ۇرپاقتار ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپكە بارىپ, باتىر اپامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتىپ, گۇل شوقتارىن قويۋدى دا ەستەن شىعارمادى.
گۇلجاحان اپاي ايتادى: «سونشاما جىلدان كەيىن باسىنا بارىپ, جىلاپ-ەڭىرەپ, اكەم جاڭا ولگەندەي بولدىم سوندا مەن. ۇيگە ورالعاسىن دا نەشە كۇن بويى جوندەپ ەسىمدى جيا الماي ءجۇردىم. كوڭىلىم بوسادى. 70 جىلدان كەيىن تابىلعانى, وڭاي ەمەس قوي, ەندى... جالعىز تال ۇرپاعى مەن قالماسام, ول تابىلار ما ەدى. كىم ىزدەيدى؟ قۋراعان قۋ سۇيەك, قۇران وقىلماي, ءتاۋ ەتىلمەي ايدالادا قالا بەرەر مە ەدى؟ قۇدايعا شۇكىر! مەنەن تۋعان بالالار سونى تاپتى. باۋىرلاستار زيراتىنىڭ كۇتىمى جاقسى كورىنەدى. ارنايى كۇزەتشى, بىزشە ايتقاندا, شىراقشىسى بار ەكەن. جان-جاعىنىڭ ءبارىن تازالاپ, ءشوبىن ج ۇلىپ, گ ۇلىن ءوسىرىپ, كادىمگى كوكپەڭبەك كوكوراي ەتىپ قويعان. اۋدانىنىڭ باسشىسى بار, باسقاسى بار, ءبىزدى ورىس اعايىندار وتە جاقسى قارسى الدى. اكە الدىنداعى پارىزدى وتەۋگە بار مۇمكىندىكتى جاسادى. راحمەت. جالپى, رەسەيلىكتەر وتكەن تاريحتى, سوعىستا بۇگىنگى بەيبىت ءومىر ءۇشىن قۇربان بولعان ەرلەردى قاتتى قاستەرلەيدى ەكەن... مايدانگەرلەرگە, وتان ءۇشىن وت كەشكەن بوزداقتارعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قۇرمەت ەرەكشە. اسىرەسە, ۇلى وتان سوعىسىنداعى ۇلى جەڭىسكە ەلباسىمىزدىڭ ءىلتيپاتى زور. سول ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا مايداندا جان قيعان جاۋىنگەردىڭ ۇرپاعى رەتىندەگى العىسىم شەكسىز. رەسەي ەلىندەگى ساپارىمنىڭ ءساتتى بولۋى دا, سايىپ كەلگەندە, سول كىسىنىڭ بەيبىتشىل, سارا دا دانا ساياساتىنىڭ ارقاسى. وسى كورەگەن ساياساتتىڭ ارقاسىندا اكەمنىڭ رۋحىمەن تابىستىم. ءسويتىپ, اكە قابىرىن كورگەننەن كەيىن جانىم جۇباندى. ارۋاق رازى بولعان شىعار. باسىنا بارىپ كەلگەنشە ىلعي زىلقاراتاستاي باسىپ كوڭىلىمدە تۇراتىن. قۇران باعىشتاپ, تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بۇيىرتىپ, بارىپ كەلگەننەن كەيىن كوڭىلىم جايلاندى...».
...گۇلجاحان اپاي الىستاعى اكە باسىنا بارىپ كەلگەننەن كەيىن مويىنقۇمدا ەل-جۇرتىن جيناپ, قۇدايى تاماق بەردى. قىز دا بولساڭ, ەر ازاماتتىڭ ءىسىن ىستەدىڭ, ولگەندى ءتىرىلتتىڭ, وشكەندى جاندىردىڭ دەپ ونداعى اعايىن قاۋىم, ۇلكەن اقساقالدار جاعى دا ريزا. بيىل, قۇداي قالاسا, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنىڭ دا ورايى كەلىپ تۇر, اكە-شەشەسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارناپ اس بەرمەكشى. اينالايىن بالالارى, ۇرپاعى امان بولسا, اكەسى ءدىلداحاننىڭ رۋحى وشپەيتىنىنە گۇلجاحان اپاي بەك سەنىمدى.
...كوز الدىما مىنا ءبىر ءسات قايتا-قايتا كەلەدى.
يمام مارقۇم ءدىلداحان ۇدەرباي ۇلىنا باعىشتاپ قۇران وقىدى. ءبىر عاجاپ نارسە, قۇران وقىلىپ جاتقان شاقتا جاراتقاننىڭ وسى تىلەكتى قابىل ەتىپ, ارۋاقتىڭ ريزا بولىپ شاتتانعانىن بىلدىرگەندەي, باۋىرلاستار زيراتىنىڭ ءبىر شەتىندەگى ۇستىندى سىنتاستىڭ ۇشار باسىنداعى ۇياعا لايلەك قۇس كەلىپ قوندى. ول قاناتىن قومداي قوزعالتىپ, شاتتىق سەزىمىن جاريا ەتكەندەي, ءتاۋ ەتۋشى جۇرتقا زەر سالا باقىلاپ, تەربەتىلىپ, ۇزاق قاراپ تۇردى. ەڭ ءبىر كەرەمەتى – وسىنىڭ ءبارى ءدال سول ساتتەردە بەينەكامەراعا ءتۇسىرىلىپ قالعان. ونى ءبىز دە كوردىك. اقىن جۇرەك شىم-شىم ەتىپ ءوتتى. ءتىل ۇشىنا ولەڭ شۋماقتارى ورالا بەرگەن...
جاسپەن شىلاپ كوڭىلىمنىڭ اينەگىن,
قۇران سوزگە ۇيىدىڭ-اۋ, لايلەگىم.
اڭسار جايىن سەن بىلەرسىڭ, تەكتى قۇس,
سەن تابارسىڭ زار ساعىنىش ايلا-ەمىن.
ءار جۇرەككە ءبىر-ءبىر شەر بوپ بايلانعان,
جەر-جاھاندى توپان سۋداي قايعى العان
قان مايداندا قايتپاي قالعان ەرلەردىڭ
رۋحى سەن بە لايلەك قۇسقا اينالعان؟!
لايلەك-رۋحىم تاۋ قايعىنى قۇلاتقان,
سەن بولارسىڭ شىراقشىداي شۋاق تاڭ.
ءبايىت ايتىپ مىڭ سان بەيىت باسىندا
پەرىشتە مە ەڭ بوزداقتاردى جۇباتقان؟!
...ءيا, لايلەك قۇستىڭ شاتتىعى – اكە رۋحى شاتتانعانىنىڭ بەلگىسى. سەبەبى, الەمنىڭ بارلىق حالىقتارىنىڭ نانىم-سەنىمىندە لايلەك ىزگىلىكتى سيپاتتايدى, كۇن ساۋلەلى قۇس, جاقسىلىق حابارشىسى دەپ ەسەپتەلەدى. اتا-بابالارعا, اتا-اناعا دەگەن قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىكتى, ولاردىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزدى پاش ەتەدى. ەندەشە, ءبىزدىڭ لايلەكتىڭ دە اكە رۋحىمەن بالاسىنىڭ قاۋىشقانىنا, اتا رۋحىمەن نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ تابىسقانىنا, ارۋاققا قانشاما جىلدان كەيىن قاسيەتتى قۇران باعىشتالعانىنا شاتتانۋى قانداي عانيبەت.
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى.
ەجەلگى پسكوۆ جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆامەن قاتار جاتقان, ەرلىكپەن قازا تاپقان قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ قابىرىنىڭ باسىندا 69 جىل 3 اي جانە 26 كۇننەن كەيىن رۋحىنا باعىشتالىپ قاسيەتتى قۇران وقىلعان ەدى.
2014 جىلعى مامىر ايىنىڭ تامىلجىعان ءبىر كۇنىندە پسكوۆقا ءوزىنىڭ ىڭگالاعان نارەستە كەزىندە قان مايدانعا اتتانعان قىمباتتى اكەسىنىڭ قابىرىن كورۋدى اڭساعان, ءازيز اكە رۋحىنا تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بۇيىرتۋدى كوكسەگەن گۇلجاحان ءدىلداحانوۆا سونشاما الىس قيىردان پەرزەنتتىك اسىل پارىزىن ارقالاي, ۇلكەن تولعانىسپەن جەتىپ ەدى. جالعىز ەمەس, قاسىندا قاۋمالاعان ۇلى مەن قىزى ءسابيت پەن ۆەنەرا, ەرجەتىپ قالعان نەمەرەلەرى اسقار مەن نۇرجان بار. قانشاما جىلدان كەيىن سابىلا ىزدەپ, اتالارىنىڭ وتان ءۇشىن شەيىت بولعان جەرىن, ماڭگىلىك جاي تاپقان مەكەنىن دە تاپقان سولار, بالالارى, بالاپاندارى. قان مايداننىڭ قاسابىندا ەل-جۇرتى ءۇشىن قاسىق قانىن قيعان سايىپقىران ساربازدىڭ نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرى. حابارلانىپ وتىرعان پسكوۆتىق دوستار قارسى العاننان كەيىن شامالى ۋاقىت وتكەندە قازاقستاندىق جوق ىزدەۋشى جولاۋشىلار بىرنەشە ماشينەمەن تاقتايداي تەگىس اسفالت جولدىڭ ۇستىندە نوۆوسوكولنيكي اۋدانىن بەتكە الىپ, سونداعى موناكوۆو سەلوسىنىڭ ماڭىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قاراي زاۋلاپ بارا جاتتى.
* * *
ءسىرا, «مويىنقۇمدا اۋىلىم» دەپ انگە قوسىلعان ءوڭىردى بىلمەيتىن, وزىنشە كوزىنە ەلەستەتپەيتىن قازاق جوق بولار. ءبىزدىڭ تولعامنىڭ باس كەيىپكەرى ءدىلداحاننىڭ دا اۋىلى, تۋعان جەرى وسى بار قازاققا بەلگىلى مويىنقۇم ەكەن. مال باعىپ, قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاعان ۇدەرباي دەگەن شارۋا كىسىنىڭ وتباسىندا 1915 جىلى دۇنيەگە كەلىپتى. الدىندا ءجۇبايدىلدا, ءابدىلدا اتتى اعالارى بار. ءدىلداحان كوزىندە وت جالىنداپ, جىگەرلى دە اقىلدى بولىپ وسەدى. قارشاداي بالا كەزىنەن قازاق اۋىلىنىڭ سول ءبىر سۇرقاي زامانعا ءتان قيىندىقتارىنىڭ ءبارىن كورەدى. سول تۇستاعى جۇپىنى اۋىل مەكتەبىندە ساۋاتىن اشادى. ودان كامپەسكەسى بار, كولحوزداستىرۋى بار قياپات جىلدار ءدىلداحانداردىڭ بۋىنىن دا ەرتە ەسەيتەدى, ءومىر كۇرەسىنە ەرتەرەك كىرىستىرەدى. جاستىعىنا قاراماستان, ءوز ورتاسىنداعى بەدەلى زور, ءبىلىم-بىلىگى مول ءدىلداحاندى جاڭاتىرلىك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندايدى. اۋىلدىڭ باسشى ءارى باستى ادامداردىڭ بىرىنە, ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قارايلاسار ات ۇستىندەگى ازاماتقا اينالادى. كوپشىل, قايىرىمدى دا قامقورشىل بولسا كەرەك. كەڭ ماڭدايلى, اقىلىنا سابىرى ساي تۇرپاتتى جىگىت قىلشىلداعان قىران جيىرما بەسىندە اۋىلدىڭ ءبىر تۇلعاسىنا اينالادى. وزىمەن تەڭ قۇربى, ءسۇيىپ قوسىلعان جان جارى كۇلاتايىمەن باقىتتى ءومىر سۇرە باستايدى.
مىنە, وسى كەزدە لاڭداتىپ سۇم دا سۇراپىل سوعىس باستالىپتى. ەل ءومىرى كۇرت وزگەرىپ, جاڭا جويقىن ارناعا تۇسەدى. بارشا تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بەتى مايدانعا بۇرىلادى. ەر-ازاماتتار لەك-لەگىمەن, توپ-توبىمەن ەل قورعاۋعا اتتانىپ كەتىپ جاتادى. اۋىل-اۋدانداعى وسىنداي قاربالاس, قات-قابات شارۋالاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ بەل ورتاسىندا بۇل شاقتا قاتۋ قاباقتى, جاسىن جانارلى ءدىلداحان ءجۇرىپتى. سوعىسقا العاشقى كۇندەردەن-اق سۇرانسا دا جاڭاتىرلىك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسىن اۋپارتكوم مەن اۋداندىق اسكەري كوميسساريات قىزمەت بابىندا قاجەتتىگىن ەسكەرىپ, جىبەرە قويماپتى. ول ەكى ورتادا ومىرگە ىڭگالاپ تۇڭعىش ءارى جالعىز تال ءسابيى گۇلجاحان كەلەدى. تۇبىندە اكە شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن وشىرمەيتىن, اكە ارۋاعىن ريزا ەتەتىن وسى كىشكەنتاي قىز بولارىن ول كەزدە كىم بولجالداپ, كىم ءبىلىپتى؟! وسىلايشا ادامداردىڭ تاعدىرىندا قاسىرەت پەن قۋانىش, كۇيىنىش پەن ءسۇيىنىش قاتار جۇرەدى. كۇندەر سىرعىپ, ايلار جىلجىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن ءدىلداحان دا دەگبىردەن ايىرىلادى, ەر نامىسىنا باسىپ, بۇدان ءارى شىداپ وتىرا المايدى. اقىرى, قويار دا قويماي سۇرانىپ ءجۇرىپ مايدانعا اتتانادى. بۇل 1942 جىلدىڭ ىزعارلى جەلتوقسانى ەكەن. الماتىدا جاساقتالىپ جاتقان اسكەر بولىمدەرىنىڭ قۇرامىندا مايداننىڭ العى شەبىنە جونەلىپ, وندا, دەس بەرگەندە, پانفيلوۆ اتىنداعى اتاقتى 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ قۇرامىنداعى 23-ءشى اتقىشتار پولكىنە قاراستى, 2-ءشى باتالوننىڭ 2-ءشى مينومەتشىلەر روتاسىنا قوسىلادى.
ءبىزدىڭ قولىمىزدا ازىرگە گۆاردياشى قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ ۇرىستاعى قيمىل-ارەكەتتەرى, ناقتى ەرلىكتەرى جايلى دەرەكتەر ازىراق. بىراق قازاقتىڭ نامىسكەر ۇلانىنىڭ ەرلىكپەن شايقاسقانىنا كۇمان جوق. ول قۇرامىندا بولعان اسكەر ءبولىمىنىڭ مايداننىڭ ونە بويىنداعى قايتپاس قايسار, داڭقتى جولى دا وسى ويىمىزدى ايعاقتاي تۇسكەندەي. اتتەڭ دۇنيە, ءدىلداحاننىڭ جارى كۇلاتايعا ۇزبەي جازعان حاتتارى ساقتالماي قالعان. ولاردا مايدان ءومىرىنىڭ, كەسكىلەسكەن ۇرىستاردىڭ ءبىراز سىرلارى شەرتىلگەن-اق بولار. ەڭ ۇلكەن وكىنىش سول, الىستاعى ۇرىس دالاسىنان اقشا بۇلتتاي ارلى ساعىنىش ارقالاپ كەلىپ تۇراتىن سول حاتتار 1944 جىلعى قاڭتاردىڭ ورتاسىنان اۋا پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلدى.
ءيا, ءبارى ەسىندە. گۇلجاحاننىڭ كىشكەنتاي كەزى. قوس بولمەلى جۇپىنى قورجىن تامدا اجەسى ورىك, اناسى كۇلاتاي ۇشەۋى تۇرادى. اكەسىنىڭ ەكى اعاسى دا سوعىسقا كەتكەن. ول كىسىلەردىڭ وتباسىلارى بولەك. ەر ازامات سوعىسقا كەتسە, بار ازاپ ايەلدىڭ باسىنا تۇسەدى ەكەن عوي. سول ايتقانداي, قىزىلاسكەر ءدىلداحاننىڭ جارى دا كولحوزدا سوقا ايداپ, ءشوپ شاۋىپ, قارا جۇمىسقا جەگىلدى. اۋىلدىڭ سىرتىندا قىرىققازىق دەگەن جەر بار دەيدى. سول اراداعى ۇيىلگەن مايالاردان تۇكىرىك جەرگە تۇسپەيتىن قاقاعان ايازداردا مالعا ءشوپ تاسيدى. اربا ايدايدى. قىسى-جازى ءبىتىپ بولمايتىن يتىرعىلجىڭ جۇمىس.
سول ءبىر جارالى جىلداردان تاعى ءبىر ەستە قالعانى, اناسىنىڭ اربا ايداعاندا ايتاتىن مۇڭدى اندەرى, زارلى اۋەندەرى. بىلاي بولىپ كەلەدى كەيبىر شۋماقتارى:
الماتى – ماسكەۋ اراسى,
كوزدىڭ اق پەن قاراسى.
ايىرىلىپ كەلىپ ەلىنەن
قىرىلدى قازاق بالاسى.
جيىرماعا جەتپەي جاستارى,
قاعىلماي كەتتى-اۋ قاستارى.
وق تيگەن جەردە قالادى-اۋ,
وڭعا دا تۇسپەي باستارى...
وسىلاي زارلى ءانىن ايتا ءجۇرىپ, وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن قىرشىننان قيىلىپ, وق تيگەن جەردە قالعان قانشاما قازاق بالاسىنىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ اسىل ازاماتى ءدىلداحان دا بولعانىنا قايران ءازيز جار كۇلاتاي انا سەنبەي ءوتىپتى. سوعىس تۋرالى كينو بولا قالسا ىشىنەن ءدىلداحاندى كورىپ قالام با دەپ سوعان كوز الماي قاراپ وتىرادى ەكەن. ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى: «ءدىلداحاننىڭ كوزى اشىق, ساۋاتتى عوي. جوق, ول ولگەن جوق, ول كەلەدى, ورالادى. ءتۇبى ءبىر جەردەن شىعادى» دەپ ءۇمىتىن ۇزبەيدى. «كەبىن كيگەن كەلمەيدى, كەبەنەك كيگەن كەلەدى» دەگەن قازاقتىڭ ءسوزىن ۇستانىپ, ءومىر بويى ەرىن سارعايا كۇتۋمەن بولىپتى. اقىن ايتقانداي, اۋەلى اردى ويلاعان انا ءالى سولقىلداعان جاس شاعىندا تالاي جاقسى كىسىلەر ءسوز سالسا دا, ەكىنشى قايتارا كۇيەۋگە شىقپاپتى.
قايسار انا, قارالى جەسىر جاۋىنگەر جارىنىڭ جالعىز تۇياعىن ءوزى جەتكىزدى. بارىنە شىدادى, بار قيىندىقتى جەڭدى. قۇداي پەيىلىنە بەردى. الپەشتەگەنىنە قاراي گۇلجاحانى اقىلىنا كوركى ساي, مەيىرىمدى, زەيىندى قىز بولىپ ءوستى. الماتىداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحانا فاكۋلتەتىن وقىپ ءبىتىردى. ءوزى سياقتى جاس مامان, قارجى سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى حاميت بايمۇرزاەۆ دەگەن جاقسى ازاماتقا جاراسىمدى جار بولدى. وسىلايشا قامكوڭىل اناسىنىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, قاپالى جانىن جادىراتىپ, التىن اسىقتاي جيەن نەمەرەلەر سۇيگىزدى. قولىن جىلى سۋعا مالىپ, قيىن كۇندەرىن ۇمىتتىرىپ ارتتا قالدىردى. قىزمەت بابىندا دا ابىرويلى ءجۇردى. 14 جىل بويى ۇزدىكسىز شۋ قالاسىنداعى №37 بالاباقشانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى, ودان 12 جىل قاتارىنان قالالىق مادەنيەت ءبولىمىن باسقاردى. سول كەزدەردە مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, كىتاپقۇمارلاردىڭ, «ءبىلىم» قوعامىنىڭ ماسكەۋدە وتەتىن سەزدەرىنە قازاقستاننان, جامبىل وبلىسىنان لايىقتى دەلەگات بولىپ گۇلجاحان ءدىلداحانوۆا قاتىسىپ تۇرار ەدى. سان مارتە سايلانعان دەپۋتاتتىعى ءوز الدىنا, بۇعان قوسا, قازاق كسر حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى اتاقتارىن ەنشىلەۋى دە سوعىستان قايتپاعان جاۋىنگەردەن قالعان جالعىز تۇياقتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان باق, ەڭبەگىنە ساي كورسەتىلگەن ەل قۇرمەتى ەدى. كەيىنىرەك تاعى دا وتكەندەگى ەڭبەكتەرىن ەلەپ «شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندىرىپ, مەرەي-مارتەبەسىن وسىرە ءتۇستى.
تەك كوكەيىندە كوپ جىلداردان بەرى كۇرمەۋى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءبىر ءتۇيىن بولاتىن. سوناۋ سوعىستا قۇربان بولىپ, ەلگە قايتپاي قالعان اكە سۇيەگى قاي جەردە ءبىر تومپەشىك بولىپ جاتىر ەكەن؟ قابىرى قايدا؟ قاي جەردە, قايسى ۇرىستا, قانداي جاعدايدا قازا تاپتى؟ ەسەيىپ ەس بىلگەسىن ءار جەرگە جازىپ ىزدەپ تە كوردى. بىراق ەش حابار الا الماعان. سودان ارنايى مويىنقۇم تارابىنا بارىپ, وزىنە ناعاشى بولىپ كەلەتىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءالي اسىلبەكوۆ دەگەن ارداگەرگە جولىقتى. بۇرىن دا ەمىس-ەمىس ەستيتىن, اكەسىمەن سوعىستا بىرگە بولعان دەپ. راس ەكەن. بىرگە سوعىسقان. قايتپاي شايقاساتىن وجەت ەدى ءدىلداحان, دەيدى. سەسكەنۋدى بىلمەيتىن. جاۋدى جايپاپ العا ۇمتىلاتىن. سونداي ءبىر اتاكادا العى شەپكە تىم ۇزاپ كەتىپ, وق قاق ماڭدايدان ءتيىپتى. ءالي سوندا سول ۇرىستا بىرگە بولعان, ولگەنىن دە كورگەن. وپپا قارعا شانشىلا كومىلىپ قالىپتى, اياعىنىڭ ۇشى عانا شىعىپ جاتىر ەكەن دەيدى. سول ارادا ءدىلداحاندى ءوز قولىمەن جەرلەيدى. ءسويتىپ, وسىدان كوپ جىلدار بۇرىن مايدانداسى ءالي اسىلبەكوۆ قىزى گۇلجاحانعا ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا رەسەيدىڭ بەلوكولۋتسك وبلىسى, نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنداعى پريسكۋحا دەرەۆنياسى ماڭىنداعى ناسۆا ستانساسى ءۇشىن بولعان كەسكىلەسكەن اۋىر ۇرىستاردا 1944 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ەرلىكپەن قازا تاپقانى جايلى ايتىپ, ودان سوڭ جازىپ تا بەرىپ, اكە حابارىن العاش ەستىرتكەن ەكەن.
كەيىن گۇلجاحان اپايدىڭ ىزدەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرعان بالالارى ءسابيت پەن ۆەنەرا ءالي اسىلبەكوۆ جازىپ بەرگەن وسى دەرەكتەردى نەگىزگە الدى. ولار عالامتور ارقىلى دا ىزدەدى. قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ مايدانداعى تاعدىرىن, جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋدى سۇراعان انكەتا-ساۋالدى رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنە دە جولدادى. وسىعان قاتىسى بار-اۋ دەگەن باسقا ءتيىستى رەسمي ورىندارعا دا جازۋدان ءبىر جالىقپادى. سول جانكەشتى قۇلشىنىستارى زايا كەتپەدى. ىزدەگەن جەتتى مۇراتقا. مايدانگەر اتالارىنىڭ جاتقان جەرىن, ماڭگىلىك مەكەنىن اقىرى نەمەرەلەرى ءسابيت پەن ۆەنەرا بايمۇرزاەۆتار ىزدەپ تاپتى. ناسۆا ستانساسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا 1944 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنداعى موناكوۆو سەلوسىنىڭ جانىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەندىگى جايلى قارلىعاش حابارشى 2013 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جەتىپ ەدى. وندا مەموريال ورناتىلعان كورىنەدى. جەرلەۋ ءنومىرى – 1121. قۇجاتتا ۇدەرباەۆ ءدىلداحاننىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلگەن. بارلىق باسقا دەرەكتەرى دە سايكەس كەلەدى ءارى انىق.
* * *
2014 جىلدىڭ 13 مامىرى. موناكوۆو ماڭايى مانارلانا تولىقسىپ, كوكورايعا بوگىپ تۇر. شۋاق توككەن وسى ءبىر سىرباز كۇننىڭ سىرلى عاجابى وسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىن الىس قازاقستاننان ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ دە كوڭىل تولقىنىمەن استاسقانداي. باۋىرلاستار زيراتىنداعى قىزىلاسكەر ءدىلداحان ۇدەرباەۆتىڭ قابىرىنىڭ باسىندا وسى كۇندى ونداعان جىلدار بويى زارىعا اڭساپ كۇتكەن قىزى, بۇل كۇندە ءوزى دە وركەن جايعان ۇلكەن ءبىر اۋلەتتىڭ اناسى, اجەسى بولعان گۇلجاحان اپاي تۇردى ەگىلىپ. قابىر بەتىندەگى تاقتادا «كراسنوارمەەتس. 8-ايا گۆارد. سترەلك. ديۆ. ۋدەرباەۆ ديلداحان. 1915-16 يانۆاريا 1944» دەپ جازىلعان. بوزداق اتا قابىرىنىڭ باسىنا قوس نەمەرەسى ءسابيت پەن ۆەنەرا تاعزىم ەتتى. شوبەرەلەرى نۇرجان مەن اسقار قابىردى قۇشاقتاپ: «اينالايىن اتا, وسى جەردە جاتىر ەكەنسىڭ عوي!» دەپ بوزداپ جىلاپ جىبەردى. گۇلجاحان اپاي اكە قابىرىنە ەلدەن الا بارعان ءبىر قۇتى توپىراقتى سالىپ, ءسويتىپ بوزداق اكەسىنە تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بۇيىرتتى.
باۋىرلاستار زيراتىندا جاتقان بارشا قازاق بالاسىنا, ونىڭ ىشىندە الدىمەن حالقىمىزدىڭ داڭقتى قىزى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ باسىنا دا قۇران وقىلدى. 54-ءشى جەكە اتقىشتار بريگاداسىنىڭ مەرگەنى باتىر ءاليا نوۆوسوكولنيكي قالاسىن, موناكوۆو, پريسكۋحا, كازاچيحا دەرەۆنيالارىن, ناسۆا ستانساسىن, باسقا دا ەلدى مەكەندەردى ازات ەتۋ جولىنداعى بىرنەشە اپتاعا سوزىلعان قيان-كەسكى ۇرىستاردا وشپەس ەرلىك جاساپ, 1944 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا قازا بولعانى تاريحتان بەلگىلى. مىنە, وسى ۇرىستارعا قازاقتىڭ تاعى ءبىر قايسار ۇلانى ءدىلداحان ۇدەرباەۆ تا قاتىسىپ, ول دا ەرلىكپەن كوز جۇمعان. پسكوۆ وبلىسى نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنىڭ باسشىسى ۆ.سولوۆەۆ «نوۆوسوكولنيكي. زەمليا, وپالەننايا ۆوينوي» اتتى نوۆوسوكولنيكي قالاسىن ازات ەتۋدىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان دەرەكتى كىتاپتىڭ العىسوزىندە: «نوۆوسوكولنيكي اۋدانىن ازات ەتۋ بارىسىندا ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ 14 مىڭنان استام جاۋىنگەرلەرى جاندارىن قيدى» دەپ جازادى. مىنە, سول بوزداقتاردىڭ بەل ورتاسىندا ءدىلداحان ۇدەرباەۆ تا ولىسپەي بەرىسپەي شايقاسقان بولاتىن. وسى كىتاپتا, اسىرەسە, 1944 جىلدىڭ 14-16 قاڭتارى ارالىعىندا اۋدان اتىرابىنداعى بارلىق باعىتتا قيان-كەسكى قيدالاسقان, قان قاساپ ۇرىستاردىڭ بولعاندىعى ايعاقتى قۇجاتتارمەن ايتىلادى. وندا ءدال وسى كۇندەردە 54-ءشى دەربەس اتقىشتار پولكى باتالونىنىڭ قاتتى بوراعان جاۋ وعىنا قاراماستان 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ شاڭعىلى باتالونىمەن تىزە قوسا قيمىلداپ, 700 مەتر العا جىلجىپ, شابۋىلداۋشى شەپكە شىققانى كەلتىرىلەدى. سنايپەر ءاليا مولداعۇلوۆا دا, مينومەتشى ءدىلداحان ۇدەرباەۆ تا وسى ەكى باتالوننىڭ ىشىندە. ولاردىڭ ناعىز ەرلەرشە شايقاسىپ وققا ۇشۋى دا وسى كۇندەردە. سوعىس تاريحى شەجىرەسىنىڭ تاسقا باسىلىپ, قۇجاتتارعا توقىلىپ قالعان شەرلى دە شىنشىل بايانى وسىنداي. بوزداق اكە رۋحىن قاستەرلەگەن العىسكەر ۇرپاقتار ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپكە بارىپ, باتىر اپامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتىپ, گۇل شوقتارىن قويۋدى دا ەستەن شىعارمادى.
گۇلجاحان اپاي ايتادى: «سونشاما جىلدان كەيىن باسىنا بارىپ, جىلاپ-ەڭىرەپ, اكەم جاڭا ولگەندەي بولدىم سوندا مەن. ۇيگە ورالعاسىن دا نەشە كۇن بويى جوندەپ ەسىمدى جيا الماي ءجۇردىم. كوڭىلىم بوسادى. 70 جىلدان كەيىن تابىلعانى, وڭاي ەمەس قوي, ەندى... جالعىز تال ۇرپاعى مەن قالماسام, ول تابىلار ما ەدى. كىم ىزدەيدى؟ قۋراعان قۋ سۇيەك, قۇران وقىلماي, ءتاۋ ەتىلمەي ايدالادا قالا بەرەر مە ەدى؟ قۇدايعا شۇكىر! مەنەن تۋعان بالالار سونى تاپتى. باۋىرلاستار زيراتىنىڭ كۇتىمى جاقسى كورىنەدى. ارنايى كۇزەتشى, بىزشە ايتقاندا, شىراقشىسى بار ەكەن. جان-جاعىنىڭ ءبارىن تازالاپ, ءشوبىن ج ۇلىپ, گ ۇلىن ءوسىرىپ, كادىمگى كوكپەڭبەك كوكوراي ەتىپ قويعان. اۋدانىنىڭ باسشىسى بار, باسقاسى بار, ءبىزدى ورىس اعايىندار وتە جاقسى قارسى الدى. اكە الدىنداعى پارىزدى وتەۋگە بار مۇمكىندىكتى جاسادى. راحمەت. جالپى, رەسەيلىكتەر وتكەن تاريحتى, سوعىستا بۇگىنگى بەيبىت ءومىر ءۇشىن قۇربان بولعان ەرلەردى قاتتى قاستەرلەيدى ەكەن... مايدانگەرلەرگە, وتان ءۇشىن وت كەشكەن بوزداقتارعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قۇرمەت ەرەكشە. اسىرەسە, ۇلى وتان سوعىسىنداعى ۇلى جەڭىسكە ەلباسىمىزدىڭ ءىلتيپاتى زور. سول ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا مايداندا جان قيعان جاۋىنگەردىڭ ۇرپاعى رەتىندەگى العىسىم شەكسىز. رەسەي ەلىندەگى ساپارىمنىڭ ءساتتى بولۋى دا, سايىپ كەلگەندە, سول كىسىنىڭ بەيبىتشىل, سارا دا دانا ساياساتىنىڭ ارقاسى. وسى كورەگەن ساياساتتىڭ ارقاسىندا اكەمنىڭ رۋحىمەن تابىستىم. ءسويتىپ, اكە قابىرىن كورگەننەن كەيىن جانىم جۇباندى. ارۋاق رازى بولعان شىعار. باسىنا بارىپ كەلگەنشە ىلعي زىلقاراتاستاي باسىپ كوڭىلىمدە تۇراتىن. قۇران باعىشتاپ, تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بۇيىرتىپ, بارىپ كەلگەننەن كەيىن كوڭىلىم جايلاندى...».
...گۇلجاحان اپاي الىستاعى اكە باسىنا بارىپ كەلگەننەن كەيىن مويىنقۇمدا ەل-جۇرتىن جيناپ, قۇدايى تاماق بەردى. قىز دا بولساڭ, ەر ازاماتتىڭ ءىسىن ىستەدىڭ, ولگەندى ءتىرىلتتىڭ, وشكەندى جاندىردىڭ دەپ ونداعى اعايىن قاۋىم, ۇلكەن اقساقالدار جاعى دا ريزا. بيىل, قۇداي قالاسا, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنىڭ دا ورايى كەلىپ تۇر, اكە-شەشەسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارناپ اس بەرمەكشى. اينالايىن بالالارى, ۇرپاعى امان بولسا, اكەسى ءدىلداحاننىڭ رۋحى وشپەيتىنىنە گۇلجاحان اپاي بەك سەنىمدى.
...كوز الدىما مىنا ءبىر ءسات قايتا-قايتا كەلەدى.
يمام مارقۇم ءدىلداحان ۇدەرباي ۇلىنا باعىشتاپ قۇران وقىدى. ءبىر عاجاپ نارسە, قۇران وقىلىپ جاتقان شاقتا جاراتقاننىڭ وسى تىلەكتى قابىل ەتىپ, ارۋاقتىڭ ريزا بولىپ شاتتانعانىن بىلدىرگەندەي, باۋىرلاستار زيراتىنىڭ ءبىر شەتىندەگى ۇستىندى سىنتاستىڭ ۇشار باسىنداعى ۇياعا لايلەك قۇس كەلىپ قوندى. ول قاناتىن قومداي قوزعالتىپ, شاتتىق سەزىمىن جاريا ەتكەندەي, ءتاۋ ەتۋشى جۇرتقا زەر سالا باقىلاپ, تەربەتىلىپ, ۇزاق قاراپ تۇردى. ەڭ ءبىر كەرەمەتى – وسىنىڭ ءبارى ءدال سول ساتتەردە بەينەكامەراعا ءتۇسىرىلىپ قالعان. ونى ءبىز دە كوردىك. اقىن جۇرەك شىم-شىم ەتىپ ءوتتى. ءتىل ۇشىنا ولەڭ شۋماقتارى ورالا بەرگەن...
جاسپەن شىلاپ كوڭىلىمنىڭ اينەگىن,
قۇران سوزگە ۇيىدىڭ-اۋ, لايلەگىم.
اڭسار جايىن سەن بىلەرسىڭ, تەكتى قۇس,
سەن تابارسىڭ زار ساعىنىش ايلا-ەمىن.
ءار جۇرەككە ءبىر-ءبىر شەر بوپ بايلانعان,
جەر-جاھاندى توپان سۋداي قايعى العان
قان مايداندا قايتپاي قالعان ەرلەردىڭ
رۋحى سەن بە لايلەك قۇسقا اينالعان؟!
لايلەك-رۋحىم تاۋ قايعىنى قۇلاتقان,
سەن بولارسىڭ شىراقشىداي شۋاق تاڭ.
ءبايىت ايتىپ مىڭ سان بەيىت باسىندا
پەرىشتە مە ەڭ بوزداقتاردى جۇباتقان؟!
...ءيا, لايلەك قۇستىڭ شاتتىعى – اكە رۋحى شاتتانعانىنىڭ بەلگىسى. سەبەبى, الەمنىڭ بارلىق حالىقتارىنىڭ نانىم-سەنىمىندە لايلەك ىزگىلىكتى سيپاتتايدى, كۇن ساۋلەلى قۇس, جاقسىلىق حابارشىسى دەپ ەسەپتەلەدى. اتا-بابالارعا, اتا-اناعا دەگەن قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىكتى, ولاردىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزدى پاش ەتەدى. ەندەشە, ءبىزدىڭ لايلەكتىڭ دە اكە رۋحىمەن بالاسىنىڭ قاۋىشقانىنا, اتا رۋحىمەن نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ تابىسقانىنا, ارۋاققا قانشاما جىلدان كەيىن قاسيەتتى قۇران باعىشتالعانىنا شاتتانۋى قانداي عانيبەت.
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى.
