اڭگىمە «كونستيتۋتسياعا 30 جىل: ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋداعى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا تارقاتىلدى. القالى جيىننىڭ سپيكەرى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق سوت اپپاراتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سالتانات نۇرىمبەتوۆا, كونستيتۋتسيالىق سوت تالداۋشىسى نازگۇل تۇياقباەۆا, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى اقەركە قاسىم جانە باس رەداكتورلار كلۋبىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بيبىگۇل قۇلامان قاتىستى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلۋى
سەميناردا ءسوز العان سالتانات نۇرىمبەتوۆا 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى جەتىستىگى – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلۋى ەكەنىن باسىپ ايتتى.
«اتا زاڭدا قازاقستان الەۋمەتتىك, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە ايقىندالعان. مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى. سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىلگەن بارلىق رەفورمالار وسى قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا باعىتتالىپ وتىر», دەدى س. نۇرىمبەتوۆا.
ازاماتتارعا جاڭا مۇمكىندىك
سوت پەن كەڭەستىڭ اراسىنداعى باستى ايىرماشىلىق – ازاماتتاردىڭ تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعىندا. بۇرىن تەك مەملەكەتتىك ورگاندار عانا ءوتىنىش بەرە الاتىن بولسا, 2023 جىلدان باستاپ كەز كەلگەن ازامات ءوز قۇقىعى شەكتەلدى دەپ ەسەپتەسە, كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي ارىزدانا الادى.
ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 27 جىلدا بار-جوعى 78 ۇسىنىس قابىلداسا, جاڭا سوت ەكى جىل, جەتى اي ىشىندە 11 595 ءوتىنىش قابىلداعان. بۇل – ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن كورسەتەدى.
وتىنىشتەردىڭ مازمۇنى
الايدا تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ ءبارى بىردەي قاراۋعا الىنبايدى. ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنىڭ 72 پايىزى سوتتىڭ قۇزىرىنا كىرمەيتىندىكتەن كەرى قايتارىلعان.
«بىرەۋلەر بىزدەن نەسيەسىن جاۋىپ بەرۋدى, جۇمىسقا قايتا ورنالاستىرۋدى, ءتىپتى سوت شەشىمىن قايتا قاراۋدى سۇرايدى. مۇنداي ماسەلەلەر ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزعا كىرمەيدى. بىراق ءار وتىنىشكە مىندەتتى تۇردە جاۋاپ حات جولدايمىز. ازاماتقا ناقتى قاي باپتارعا سۇيەنىپ قايتارىلعانىن ءتۇسىندىرىپ, قاي مەكەمەگە جۇگىنۋ كەرەگىن كورسەتەمىز», دەدى كونستيتۋتسيالىق سوت اپپاراتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سالتانات نۇرىمبەتوۆا.
رەسمي وكىلدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, وتىنىشتەردىڭ 23 پايىزى عانا سوتتىڭ قاراۋىنا تىكەلەي قاتىستى بولىپ شىققان. بىراق ولاردىڭ ىشىندە دە راسىمدەۋ تالاپتارى ساقتالماعانى ءۇشىن قايتارىلعان جاعدايلار بار.
قاراپايىم ءراسىم – ناقتى تالاپ
كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ ءۇشىن ارنايى زاڭگەرلىك ءبىلىم قاجەت ەمەس. ءاربىر ازامات ءوتىنىشىن قاراپايىم تىلمەن بەرە الادى. ول ءۇشىن مىنا تالاپتار ورىندالۋى ءتيىس:
- جاعدايىن ناقتى سيپاتتاپ جازۋ (مىسالى, «جۇمىستان شىعارىلدىم» نەمەسە «باسپانامنان ايىرىلدىم»).
- سوتقا جۇگىنگەنىن كورسەتۋ.
- سوت شەشىمىندە قولدانىلعان زاڭ نورماسىن كورسەتۋ.
- كونستيتۋتسياداعى قۇقىعىنا سىلتەمە جاساۋ.
- زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت شەشىمىن قوسا تىركەۋ.
- شەشىم شىققان كۇننەن باستاپ ءبىر جىل وتپەۋى.
«قازاقستانداعى باستى جەڭىلدىك – ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋى ءۇشىن ءبىر عانا سوت شەشىمى جەتكىلىكتى. باسقا ەلدەردە بارلىق سوت ساتىلارىنان ءوتىپ, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنبەيىنشە, ازامات كونستيتۋتسيالىق سوتقا بارا المايدى», دەدى سالتانات نۇرىمبەتوۆا.
ءىس جۇرگىزۋ ساتىلارى
وتىنىشتەر الدىمەن اپپاراتتا الدىن الا قارالادى. بۇل كەزەڭدە قۇقىقتىق باعا بەرىلمەي, تەك فورمالدى تالاپتاردىڭ ورىندالعانى تەكسەرىلەدى. ودان كەيىنگى كەزەڭدە ون ءبىر سۋديا ورتاق شەشىم قابىلداپ, ءىستى وندىرىسكە قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ تۋرالى قاۋلى شىعارادى.
ء«وتىنىش كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە قابىلدانعان سوڭ ءبىزدىڭ تالداۋ ءبولىمى ىسكە قوسىلادى. توراعانىڭ ۇيعارىمىمەن سۋديا-بايانداماشى تاعايىندالادى. ول بارلىق ماتەريالداردى دايىنداپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءوتىنىش يەسىن تىڭداۋعا شاقىرادى», دەدى سوت تالداۋشىسى نازگۇل تۇياقباەۆا.
سوڭعى ەكى جارىم جىل ىشىندە كونستيتۋتسيالىق سوتقا تۇسكەن وتىنىشتەر سانى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى سوتتىڭ قۇزىرىنا كىرمەيتىندىكتەن كەرى قايتارىلعانىمەن, ناقتى تالاپتارعا سايكەس تۇسكەن وتىنىشتەرگە سايكەس ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعان. جالپى العاندا, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جۇمىسى قوعام ءۇشىن قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا, زاڭنامانىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋعا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىر.
جيىن سوڭىندا جۋرناليستەر قۇقىقتىق ساۋاتتىلىققا قاتىستى جەكە سۇراقتارىن قويدى. ءوز كەزەگىندە «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلارى ۆيكتور پريانيكوۆ پەن قامبار احمەت سپيكەرلەرگە رەداكتسيا اتىنان العىس ءبىلدىرىپ, قول قويىلعان مەموراندۋمنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ءارى جەمىستى بولۋىنا تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى.
