- ءاليا قۇسايىنقىزى, كونستيتۋتسيانىڭ تۇپنۇسقاسى مەن باسقا دا ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىنا قانداي تالاپتار قويىلادى؟ جاڭا عيمارات بۇل تۇرعىدا قانداي مۇمكىندىكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
-1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ تۇپنۇسقاسى كوپ جىلدار بويى الماتىداعى ارحيۆ عيماراتىندا ساقتالىپ كەلدى. ءارحيۆتىڭ الماتىدان استاناعا كوشۋى پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا ساي جۇزەگە استى. بيىل پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ استاناعا كوشۋىنە بايلانىستى بۇل بىرەگەي تاريحي قۇجات تا وزگە قۇجاتتارمەن ەلورداعا جەتكىزىلدى. قازىرگى تاڭدا ول الەمدىك ستاندارتتارعا تولىق سايكەس كەلەتىن زاماناۋي عيماراتتا ساقتالىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا ارحيۆ قويمالارى كليماتتى اۆتوماتتى تۇردە رەتتەيتىن جۇيەلەرمەن جابدىقتالعان. مۇندا تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدىلىق ۇنەمى ءبىر دەڭگەيدە بولادى.
مۇنداي ۇلتتىق جادىگەردى ساقتاۋ بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. وسى ماقساتتا جاڭا عيماراتتا قۇجاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋعا ارنالعان زاماناۋي زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. ارحيۆشىلەر الدىمەن ءار قۇجاتتىڭ جاعدايىن باعالاپ, توزۋ پروتسەسىن توقتاتۋ ءۇشىن كونسەرۆاتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا قاۋىپسىز ءارى جاڭا تەحنولوگيالارمەن تولىققاندى رەستاۆراتسيا جاسالادى. مۇندا ارحيۆشىلەردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.
قازىرگى تاڭدا ءارحيۆتىڭ كەلبەتى مۇلدە جاڭارعان. بۇل كوپشىلىك ەلەستەتىندەي, قاعاز قوراپتارعا سالىنىپ, شاڭ باسىپ جاتاتىن ورىن ەمەس. قازىر ارحيۆشىلەر ءاربىر قۇجاتتىڭ ساقتالۋ جاي-كۇيىن تۇراقتى تۇردە تەكسەرىپ وتىرادى. بۇل جۇيەلى زەردەلەۋ مەن كاسىبي ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتەتىن ماڭىزدى قىزمەت. وسى ءتاسىل ارقىلى ءبىز كەز كەلگەن وزگەرىستى دەر كەزىندە انىقتاپ, شۇعىل شارالار قابىلداي الامىز.
- كونستيتۋتسيانىڭ تۇپنۇسقاسىن قازاقستاندىقتار كورە الا ما؟ ارحيۆتە مەملەكەت قۇرۋ تاريحىنا قاتىستى تاعى قانداي ماڭىزدى قۇجاتتار ساقتالعان؟
- ءبىزدىڭ مىندەتىمىز تەك ساقتاۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە زەرتتەپ, وسى تاقىرىپقا قاتىستى بۇكىل قۇجاتتىق كەشەندى قوعامعا تانىستىرۋ. ارحيۆ قورىندا ەگەمەندىك پەن مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى باستى قۇجاتتار جيناقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ تۇپنۇسقاسى, تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى زاڭدار مەن كونستيتۋتسيالىق اكتىلەر, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىقتارى مەن وكىمدەرى, مەملەكەتتىك قۇرىلىس, قورعانىس, ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالا, مادەنيەت, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ماتەريالدار بار.
زەرتتەۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن دەرەكتەردىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ پرەزيدەنت اتىنا جازعان حاتتارى مەن ءتۇرلى ۇجىمداردىڭ وتىنىشتەرى. بۇعان قوسا, كونستيتۋتسيانىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانىن دالەلدەيتىن ماتەريالدار دا ساقتالعان. شەتەل مەملەكەتتەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ پىكىرلەرى, ساراپشىلاردىڭ باعاسى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا بەرىلگەن جوعارى باعا بولىپ تابىلادى. بۇل دەرەكتەر قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىن زەرتتەۋدە اسا قۇندى ەكەنى ءسوزسىز.
ارحيۆ قورىندا سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ دا ماتەريالدارى بار. بۇل ورگان كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, نەگىزگى قۇقىقتاردى قورعاۋ باعىتىندا شەشىمدەر قابىلدايدى. ونىڭ قۇجاتتارى بۇگىنگى كونستيتۋتسيالىق دامۋدى زەردەلەۋدە ماڭىزدى دەرەككوزگە اينالىپ وتىر.
بيىل كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىنا وراي پرەزيدەنت ارحيۆىندە «كونستيتۋتسيا – دەموكراتيانىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى» اتتى تاريحي-قۇجاتتىق كورمە ۇسىنىلادى. وندا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ بارىسىنا قاتىستى جوبالار, ساراپتامالىق قورىتىندىلار, اناليتيكالىق جازبالار, سونداي-اق ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى قويىلادى. بۇل قۇجاتتارمەن تانىسۋعا نيەتتى زەرتتەۋشىلەر ارحيۆكە جازباشا تۇردە ءوتىنىش جولداي الادى.
- بۇگىندە ارحيۆ سالاسىنا دا بەلسەندى تۇردە تسيفرلىق شەشىمدەر ەنگىزىلىپ كەلەدى. وسى ورايدا كونستيتۋتسيانىڭ دا تۇپنۇسقاسى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلگەن بە؟
- ءيا, 1995 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ تۇپنۇسقاسى, سونداي-اق وعان قاتىستى جوبالار, ساراپتامالىق قورىتىندىلار مەن تالقىلاۋ ماتەريالدارىنىڭ بارلىعى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلگەن. جالپى العاندا, ارحيۆتە ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى ەلەكتروندىق فورماتتا زەرتتەۋشىلەرگە وقىرمان زالىنداعى اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى قولجەتىمدى.
سونىمەن بىرگە ءبىز تۇراقتى تۇردە تاقىرىپتىق كورمەلەر ۇيىمداستىرىپ, زەرتتەۋشىلەرگە قۇجاتتارىمىزدى تانىستىرامىز. كونستيتۋتسياعا قاتىستى ەلەكتروندى كوشىرمەلەر مەن قۇجاتتىق شولۋلار ءارحيۆتىڭ رەسمي سايتىنداعى «ۆيرتۋالدى كورمەلەر» بولىمىندە جاريالانعان.
- ءاليا قۇسايىنقىزى, بيىل اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانعانىنا وردالى - 30 جىل. مەرەيلى بەلەسكە وراي ارحيۆتە قانداي ءىس-شارالار جوسپارلانعان؟
- كونستيتۋتسيا كۇنى – جاي عانا مەملەكەتتىك مەرەكە ەمەس, ول قوعامىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان ىرگەلى قاعيداتتاردى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ايرىقشا سيمۆولى. بيىلعى مەرەيتويعا وراي پرەزيدەنت ءارحيۆى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ ءمان-ماڭىزىن, ونىڭ قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ, زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ كەپىلى رەتىندەگى ءرولىن ايشىقتايتىن بىرقاتار شارالاردى ازىرلەدى.
2025 جىلعى 25 تامىزدا «كونستيتۋتسيا – دەموكراتيانىڭ باستى ينستيتۋتى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتەدى. شارا گيبريدتى فورماتتا ۇيىمداستىرىلىپ, وعان قازاقستان كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ وكىلدەرى, فرانتسيا ۇلتتىق ءارحيۆىنىڭ ماماندارى, سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى, زاڭگەرلەر, ارحيۆشىلەر مەن تاريحشىلار قاتىسادى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماقساتى – كونستيتۋتسياعا قۇجاتتىق جادى تۇرعىسىنان قاراۋ. ويتكەنى كونستيتۋتسيالىق قۇقىق پەن ارحيۆ ءىسى – سىرتتاي بولەك كورىنگەنىمەن, ءوزارا تىعىز بايلانىستى. كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ قوعام الدىنداعى ۋادەسى بولسا, ارحيۆ – سول ۋادەنىڭ ورىندالۋىنىڭ ايعاق كۋاسى. زاڭدار قالاي جۇزەگە اسقانىن, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قالاي جۇمىس ىستەگەنىن, حالىق تاعدىرىنا اسەر ەتكەن شەشىمدەردىڭ قالاي قابىلدانعانىن ارحيۆ قۇجاتتارى دالەلدەپ بەرەدى. كونستيتۋتسيا اقپارات الۋ قۇقىعىن جاريا ەتسە, اشىق ارحيۆتەر – وسى قۇقىقتىڭ شىنايى كورىنىسى. كونستيتۋتسيا ءادىل سوتتى كەپىل ەتسە, ارحيۆ قۇجاتتارى تاريحي ءارى قۇقىقتىق ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە ءجيى نەگىز بولادى.
سونىمەن قاتار مەرەيتوي اياسىندا تاريحي-قۇجاتتىق كورمە اشىلادى. وندا كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ قالىپتاسۋى مەن جۇزەگە اسۋىن, تاۋەلسىز قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىن بەينەلەيتىن بىرەگەي ارحيۆ قۇجاتتارى ۇسىنىلادى.
بۇل مەرەيتويلىق ءىس-شارالار حالىقارالىق ديالوگ پەن تاجىريبە الماسۋعا, قوعامدا كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا جول اشادى دەپ سەنەمىز.
- ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ, سۇحبات بەرگەنىڭىز ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن.
