جاڭا يدەيالار الاڭى

ءىىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ۇلكەن ويلار مەن ۇسىنىستاردىڭ ورداسىنا اينالدى كەشە ەلىمىزدىڭ ەلورداسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءداستۇرلى سيپاتقا يە بولعان ءىىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. وعان الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى جەتپىسكە تارتا ەلدەن ءۇش جۇزدەن استام دەلەگات جينالدى. مۇنىڭ سىرتىندا فورۋم جۇمىسىن كورسەتۋ ماقساتىندا ءتورت جۇزدەن استام شەتەلدىك جانە وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ وتىر. وسىعان قاراپ-اق بۇل باسقوسۋدىڭ حالىقارالىق ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. فورۋم جۇمىسىنا بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ور­ىنباسارى, بۇۇ ەۋروپا ەكونومي­كالىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى يان كۋبيش, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمنىڭ (ەقىۇ) باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بري­شام­بو, كانادانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جان كرەتەن, ەۋروپا ين­ۆەستيتسيالىق بانكى پرەزيدەنتى في­ليپپ مايستاتت, ازيا دامۋ بانكى ۆي­تسە-پرەزيدەنتى جاو شاويۋ, نو­بەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى فينن ە. كيدلاند, روبەرت ا. مان­دەلل جانە باسقا دا اتتارى الەمگە تانىمال عالىمدار مەن كورنەكتى تۇل­عالار قاتىسۋدا. فورۋمنىڭ سال­تاناتتى اشىلۋىن جاريالاعان ءبىرىنشى پلەنارلىق وتىرىستى CNN تەلەكومپانياسىنىڭ تانىمال جۇرگىزۋشىسى دجون دەفتەريوس ءجۇر­گىزىپ وتىردى. ول فورۋم بولاتىن ەكى كۇننىڭ ىشىندە 17 وتىرىس ءوت­كىزىلىپ, 20 ساعات ۋاقىت پىكىرتالاستار ۇيىمداستىرىلاتىندىعىن, جۇزدە­گەن باياندامالار تىڭدالاتىندىعىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ول فورۋم وتكىزۋشى ەل قازاقستاندا ەكونو­مي­كالىق دامۋدىڭ جوعارى قارقىنى كورىنىپ وتىرعاندىعىن, سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە ەلدەگى جان باسىنا شاققانداعى تابىس كولەمى ون ەسە وسكەندىگىن ەسكە سالدى. “بۇل جاعداي قانداي قۇرمەتكە بولسىن لايىق”, دەپ اتاپ كورسەتتى دجون دەفتەريوس. ەكونوميكا سالاسىندا وسىنداي تا­بىستارعا جەتىپ قانا قويماي, ءوزى­نىڭ بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياسا­تى­مەن كوزگە ءتۇسىپ, از جىلدىڭ ىشىندە ءتۇرلى حالىقارالىق فورۋمداردىڭ ورتاق مەكەنىنە اينالعان, ادام­زاتتى ورتاق مامىلەگە شاقىرعان باستاما­شى­لىق سيپاتىمەن كوزگە تۇسە باس­تاعان وسىناۋ جاس مەملە­كەتتىڭ ن­ە­گىزىن قالاپ, قازىرگى كۇنى كوشباسشى­لىق قىرلارىمەن الەمگە تانىلعان ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ العاشقى پلە­نارلىق وتىرىستىڭ اشىلۋ سالتا­نا­تىندا سويلەگەن ءسوزىن فورۋم قو­ناق­تارى اسا ءبىر ىقىلاس­پەن تىڭدادى. “ەۋرازيا كەڭىستىگىندە شىعىس پەن باتىستى جالعاپ جاتقان اسەم اس­تاناعا قوش كەلدىڭىزدەر! بارشا­ڭىزدى بۇگىنگى ماڭىزدى شارا – ءىىى استانا ەكونوميكالىق فو­رۋمىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاي­مىن. تاريحي ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قازاقستاندا عالامدىق ەكونوميكا جانە قارجى ماسەلە­لەرىن تالقىلاۋ يگى داستۇرگە اينا­لىپ كەلەدى”, – دەپ باستادى ءسوزىن ەلباسى. مۇنان كەيىن وسىمەن ءۇشىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان بۇل فو­رۋم­نىڭ داعدارىستان كەيىنگى الەم­دىك دامۋداعى ەكونوميكالىق دامۋ تەڭگەرىمسىزدىكتەرىن ەڭسەرۋ باعى­تىن­دا نەعۇرلىم ويلى ۇسىنىستار اي­­تىلاتىن الاڭعا اينالا باس­تا­عان­دىعىن, بۇگىنگى تاڭدا ەكونومي­كالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعىن جاڭاشا جانە قايتادان ءبىر بايىپتاۋدىڭ قاجەت بولىپ وتىرعاندىعىن, ويتكەنى ءبىر ەلدە بەلەڭ العان تۇراقسىزدىق جاع­دايىنىڭ بولاشاقتا ءبۇتىن ءبىر ءوڭىر­گە, قۇرلىققا, ءتىپتى الەمگە جايىلۋى ايقىن سيپاتقا يە بولا باستا­عان­دىعىن ەسكە سالدى. وسى جولعى داعدارىس ادامزات قاۋىمى ءۇشىن وتە ۇلكەن سىن بولدى. بىراق دەر كەزىندە شارالار قابىل­دانىپ, ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلار­دىڭ جۇيەلى سيپاتقا يە بولۋىنىڭ ءنا­تيجەسىندە الەم داعدارىس احۋا­لىنان بىرتە-بىرتە شىعىپ كەلەدى. قازاقستان وتكەن جىل قورىتىن­دىسىندا رەتسەسسياعا جول بەرگەن جوق. ەكونوميكالىق ءوسىمدى ساقتاپ قالا الدى. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبى­رىنشى جارتى جىلدىعىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا 8 پايىزدىق ءوسىم­گە قول جەتكىزدى. قازاقستاندا جۇ­مىسسىزدىققا جول بەرىلمەي, قاي­تا ونى تومەندەتۋدىڭ, قارجى جانە قۇرىلىس سالالارىن ساۋىقتىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وسىعان ساي مەملەكەت ءوزى­نىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ور­ىن­داي الدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان زەينەتاقى 25 پايىزعا وسسە,­ 1 ساۋىردەن باستاپ بيۋدجەت قىز­­­مەت­كەرلەرىنىڭ جالاقىسى دا وسىن­داي دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ەلباسى ءوز سوزىندە قازىرگى حا­لىق­ارالىق احۋالعا توقتالا كەتتى. قا­زىرگى الەمدىك قۇرىلىمعا ىقپال ەتۋشى گەوساياسي جۇيەلەردىڭ جاڭا جاعدايلارعا قاراي بەت العانى بايقالادى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعى كسرو-نىڭ تاراۋىمەن ەكى پوليارلى الەمنىڭ ءبىر پوليارلى جۇيەگە كوشكەندىگى ايقىندالسا, ال بۇگىنگى كۇنى ءبىر پوليارلى الەم كوپ پو­ليارلى جۇيەگە ترانسفورما­تسيا­لا­نۋدا. مۇنىڭ ءوزى ءىرى كونتينەنتتىك بىرلەستىكتەردىڭ قۇرىلۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتە تۇسەتىندەي. وسى رەتتە ەلباسى الەمنىڭ بو­لا­شاق دامۋ باعىتتارى جونىندە قا­زىرگى كۇنى ءارتۇرلى بولجامداردىڭ جا­سالىپ جاتقانىمەن, داعدارىستان كەيىنگى الەمنىڭ ناقتى بەينەسىن انىق بىلدىرەتىن ءبۇتىن ءبىر كارتينا قالىپتاسا قويماعاندىعىن ايتتى. ەكولوگيالىق, كليماتتىق پروبلە­ما­لاردىڭ ۋشىعۋى, تەڭسىزدىك پەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سەكىلدى ءما­سەلەلەر جاعدايدى ودان ءارى قويۋلاتا ءتۇسىپ وتىرعانداي. وسىعان وراي ەلباسى بۇگىنگى استانالىق فورۋمدا قازىرگى زامان­نىڭ نەعۇرلىم كۇردەلى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ جوسپارلانعاندىعىن, الدا وتەتىن ۇلكەن جيىرمالىق سامميتىنە ناقتى ۇسىنىسپەن شىعۋ – جالپى ورتاق ىسكە قوسىلاتىن ۇلەس رەتىندە بۇل فورۋمنىڭ وزىندىك ماقساتى بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كور­سەتتى. سونىڭ ىشىندە قازىر جا­ھان­دىق سيپاتقا يە بولىپ وتىرعان بەس ءما­­­­­­­­­­سەلەنىڭ, اتاپ ايتقاندا, قارجى رى­­­­­­­نوكتارىن رەفورمالاۋ, ەكولو­گيا­لىق قاۋىپسىزدىك, ازىق-ت ۇلىك قاۋ­ىپسىزدىگى جانە باعا تۇراقتىلىعى, كە­­­­دەيلىك پەن ەلدەر اراسىنداعى تەڭ­­سىزدىكتى تومەندەتۋ, ودان ءارى ين­تە­گراتسيالانۋدىڭ جولدارىن قا­راس­تىرۋ ماسەلەسى دە بار. ەلباسى وسى ماسەلەلەر جونىندەگى ءوز كوزقا­را­سىن فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ نا­زارى­نا ۇسىنا كەتتى. سونىمەن قاتار, قازىرگى كۇنگى قازاقستان توراعالىق ەتىپ وتىرعان ەقىۇ-نىڭ ماسەلە تالقىلاۋداعى ءمۇم­كىن­دىكتەرىنە توقتالا كەلە, داعدا­رىس­تان كەيىنگى الەم ماسەلەسى بۇل ۇي­ىمنىڭ ايا­سىندا ءتىپتى فاكۋل­تا­تيۆتىك دەڭگەي­دە تالقىلانىپ كورمەگەندىگىن اي­تىپ, وسى ۇيىم اياسىندا جاڭا قۇ­جات­تى ازىرلەۋگە كىرىسۋدىڭ قاجەت ەكەن­دىگىن, ونى شارتتى تۇردە “ما­استريحيت-پليۋس” دەپ اتاۋعا بولا­تىن­دىعىن ءمالىم­دە­دى. ارينە, بۇل ءبىر كۇننىڭ ماسە­لە­سى ەمەس. ول ءۇشىن ەقىۇ-عا قا­تى­سۋشى مەملە­كەت­تەر­دىڭ ىنتاسى مەن قولداۋى قاجەت. ەلباسى ەۋروپا مەن ازياداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاريحي تۇرعىدا ساۋدا مەن ادامداردىڭ قۇرلىق ىشىندە ەركىن قوزعالىسى بەينەسىندە قالىپتاسقاندىعىن, كەشەگى جىبەك جولىنىڭ قيىر شىعىس پەن باتىس ەۋروپانى, قۇرلىقتىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك بولىكتەرىن جالعاپ جاتقاندىعىن قاپەرگە سالدى. الاي­دا “تەمىر شىمىلدىق” كەزەڭىندە بايلانىستىڭ مۇنداي جۇيەسى ءۇزىلىپ كەتكەنىمەن, جاڭا مىڭجىلدىق باس­تالىسىمەن ەۋروپا مەن ازياداعى تىكەلەي ساۋدا مارشرۋتتارىن قا­لىپ­تاستىرۋ ءۇردىسى قايتا قارقىن الۋ­دا. بۇگىنگى كۇنى ەۋرازيا كون­تينەنتى الەمدىك ءونىمنىڭ جارتىسى­نان استامىن بەرەدى, مۇندا الەم حا­لىقتارىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى تۇرىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ەۋ­را­زيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەردىڭ سەنىمدى جاقتاۋشىسى ەكەنىن ايتا كەلە, الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ينتەگراتسيالىق قا­عيداتتارى مەن باعىتتارىن نە­گىز­دەيتىن بىرىڭعاي قۇجاتتىڭ قاجەت بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. وسى­عان وراي نازار اۋدارۋعا لايىقتى جە­تى باعىت جايىندا اڭگىمە قوز­عا­دى. ولار – ساۋدا مەن شەكارالار­دىڭ اشىقتىعىن دامىتا ءتۇسۋ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇ­رى­لىمداردى دامىتۋ, ءوزارا ينۆەس­تيتسيالار مەن تەحنولوگيالار الما­سۋىن ىنتالاندىرۋ, كاپيتالدىڭ جالپى رىنوگى, تۇراقتى جانە جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى, تازا ەنەرگەتيكا, ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ مەن ال­ماسۋ, سونىمەن قاتار, ازىق-ت ۇلىك قاۋ­ىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ار­قىلى ءومىر دەڭگەيىن تەڭەستىرۋ ماسە­لەلەرى. ەلباسى بۇگىنگى فورۋمدا نە­عۇرلىم تاماشا يدەيالار ايتىلىپ, ولار سەرپىندى شەشىمدەردىڭ قابىل­­دانۋىنا اسەر ەتەدى دەگەن سەنىمىن ءبىلدىردى. فورۋمدا ءسوز العان بۇۇ باس حات­شىسىنىڭ ورىنباسارى يان كۋ­بيش وسى حالىقارالىق باسقوسۋدىڭ قا­زاق­ستان جەرىندە ءوتىپ جاتقان­دى­عى وتە ورىندى ەكەندىگىن, ول قا­زىردىڭ وزىندە ادامزات ءۇشىن پايدالى جار­قىن يدەيا­لاردى دۇنيەگە الىپ كەلۋ الاڭىنا اينالىپ ۇلگەر­گەن­دىگىن, ءويت­كەنى, مۇندا ساياساتكەر­لەر­مەن قا­تار الەمگە تانىمال وقىمىس­تى عا­لىمدار مەن ەكونوميستەردىڭ باس قو­ساتىندىعىن ايتتى. بۇۇ باس حات­شىسى پان گي مۋننىڭ فورۋمعا ارناعان جولداۋى مەن قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىم­نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو ءوز سوزىندە قازاقستان پرە­­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ايتقان سوزدەرى مەن جاساعان ۇسىنىستارىنا قولداۋ ءبىلدىردى. ء“سىز­دىڭ بۇگىنگى جولداۋىڭىز حا­لىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزادى دەپ ويلايمىن”, دەدى ول. ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرە­زيدەنتى جاو شاويۋ وسى قۇرىلىم­نىڭ 2008 جىلى وتكەن ءبىرىنشى اس­تانالىق ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسقاندىعىن, سول كەزدە ايتىل­عان ويلار مەن ەسكەرتۋلەردىڭ اقي­قا­تى الەمدىك داعدارىس تۇسىندا ءدا­لەل­دەنگەندىگىن جەتكىزە كەلە, ەندى داع­دا­رىستان كەيىنگى الەم جونىندە ايتى­لا­تىن ۇسىنىستار حالىقارالىق قو­عام­داستىق ءۇشىن قاجەتتى قۇندى­لىق­تارعا اينالاتىن بولار دەگەن ويىن ءبىلدىردى. قازاقستاننىڭ قازىر­گى دامۋ جاعدايىنا جاقسى باعاسىن بەردى. وسى كۇنگى العاشقى پلەنارلىق وتىرىستا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتتارى فينن ە. كيدلاند, رو­بەرت ا.ماندەلل جانە باسقا دا كور­نەك­تى تۇلعالار مەن وقىمىستى عا­لىم­دار ءسوز الىپ, وزدەرىنىڭ وي-پىكىر­لەرىن ورتاعا سالدى. تۇستەن كەيىن ءىىى استانا ەكو­نوميكالىق فورۋمىنىڭ العاشقى پلەنارلىق وتىرىسىنىڭ قورىتىن­دىسى ەسەبىندە ءباسپاسوز كونفەرەن­تسياسى بولىپ ءوتتى. وندا جۋرناليس­تەر قاتىسۋشىلارعا پلەنارلىق وتىرىس­تا ايتىلعان تىڭ ويلار مەن پىكىر­لەرگە بايلانىستى سۇراقتار قويدى. مىسالى, جاھاندىق ورتاق ۆا­ليۋتا تۋرالى ۇسىنىس ايتقان ەل­باسى ويى توڭىرەگىندە پىكىرلەر ال­ما­سىلدى. بۇدان سوڭ فورۋم اياسىن­دا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالا­سىن­داعى ين­نو­ۆاتسيالىق جوبالارعا اقپا­راتتىق جانە جارنامالىق قول­داۋ كورسەتۋ, سونداي-اق قولدانىسقا ەنگىزىلۋگە دايىن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى كورسەتۋ, ولارعا ينۆەس­تي­تسيا تارتۋ ماق­ساتىندا كورمە ۇي­ىم­داستى­رىل­دى. يننوۆاتسيالىق زەرت­تەۋلەر كور­مەسىنىڭ ءوتۋى بارى­سىن­دا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنو­لو­گيالار مينيس­تر­لىگىنىڭ ينۆەستي­تسيا­لار بويىنشا كو­ميتەتى الەۋەتتى ين­ۆەستورلارعا بۇكىل ەلىمىز بويىن­شا جۇزەگە اسىرىلاتىن دايىن جو­با­لار ءتىزىمىن ۇسىندى. ولاردىڭ قا­تا­رىندا ءوندىرىس قۋات­تىلىعى جى­لى­نا 552 000 توننا تسە­مەنت وندىرەتىن ء“Bى-Cement” زاۋىتىنىڭ قۇرى­لى­سى, كىشى سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ كاسكادىن سالۋ قۇرىلىسى, بەكىرە تۇ­قىمداس تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ بوي­ىنشا سۋ-بالىق شارۋاشىلىعى كە­شەنى جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ جابىق جۇيەسىندە تاعامدىق ۋىل­دىرىق الۋ جوباسى, تاۋارلى-بە­كىرە تۇقىمداس بالىق فەرماسى, كا­سىپ­ورىنداردىڭ ءوندىرىس قۋاتىن جا­ڭارتۋ, وندىرىلەتىن ءونىم بىرلىگىن كە­ڭەيتۋ سەكىلدى بىرقاتار جوبالار بار. رەسپۋبليكامىزدىڭ 16 ايما­عىنان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق كاسىپورىنداردىڭ قاتىسۋى كورمە دەڭگەيىنىڭ جوعارى تۇردە وتكەندىگىن ايعاقتايدى. كورمەگە قاتىسقان كەيبىر جوبالارعا قىس­قا­شا توقتالىپ وتسەك. ەگەر ۇلتتىق بيو­تەحنولوگيالىق ورتالىقتىڭ نە­گىزىندە كارتوپتىڭ ۆيرۋسسىز ميني­تۇينەكتەرىن الۋ ءۇشىن وندىرىستىك كە­شەن سالۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلا­تىن بولسا, يفا جانە پتر ءادىس­تە­رىمەن ۆيرۋستى انىقتايتىن با­قىلاۋ جانە اپيكالدىق مەريستەما ادىسىمەن الىنعان كارتوپتىڭ ساۋ­ىقتىرىلعان ماتەريالى الىنادى. جوبانىڭ ورىندالۋى بارىسىندا حا­لىق جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتى­لىپ, ال كارتوپتىڭ ساۋىقتىرىلعان تۇقىمدىق ماتەريالى نەگىزىندە ەكولوگيالىق تازا ءونىم الىنادى. يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەر كور­مەسىندە نازاردان تىس قالعان ءبىر دە ءبىر سالا جوق. كورمەدە قازاق­ستان­نىڭ يندۋستريالىق جانە يننوۆا­تسيالىق الەۋەتى تولىق كورسەتىلىپ, فورۋمدا ايتىلعان يننوۆاتسيالىق جاڭارۋلاردىڭ ەكونوميكانىڭ سا­ۋى­عۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزگى كور­سەت­كىشى بولىپ سانالاتىندىعى تاعى دا ءبىر دالەلدەنگەندەي بولدى. ين­دۋس­­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىت­تا­عى كورمەنىڭ تاجىريبەلىك ماڭىزى جو­عارى ەكەندىگى بەلگىلى. ول قىز­ىق­تى جوبالارعا قوسىمشا ينۆەستيتسيا تار­تۋ ماقساتىندا ۇيىمداستى­رىل­دى. بۇل كورمە داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جاق­سى كورسەتكىشى بولىپ وتىر. ءتاۋ­ەل­سىزدىك سارايىنىڭ كەڭ حولىندا وتكەن كورمە قاتىسۋشىلارعا فورۋم اياقتالعانشا قىزمەت ەتپەك. فورۋمنىڭ العاشقى كۇنگى وتى­رىستارى مەن ونىڭ اياسىندا وتكى­زىلگەن شارالار تارتىمدىلىعىمەن ەستە قالدى. فورۋم بۇگىن تاعى جالعاسادى. سۇڭعات ءالىپباي, ۆەنەرا تۇگەلباي.