بوزشاكول – عاسىر قۇرىلىسى

بوزشاكولگە قاراي بارۋ ءۇشىن ەرتەلەتىپ جولعا شىقتىق. ەكىباستۇزدىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان, 70 شاقىرىمداي جەردە. بوزشاكول, جالپى, يگەرىلمەگەن كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى. پاۆلودار-استانا باعىتىنداعى جولدىڭ بويى, شىدەرتى كەنتىنەن وتكەن سوڭ, وڭ جاقتان الىپ قۇرىلىس الاڭى كورىنەدى. ءارىلى-بەرىلى اعىلعان كولىكتەر. جازىق, كەڭ دالا. تالاي جىلدار ءۇنسىز جاتقان بوزشاكول دالاسى بۇگىن تىنىمسىز, يندۋستريالاندىرۋ ءدۇبىرى كەلىپ جەتىپتى. قۇرىلىس الاڭىنا جەتپەي كولىكتەن ءتۇسىپ, دالانىڭ تاڭعى اۋاسىمەن تىنىستاپ, الىستان قاراپ ءبىراز تۇردىق. وسى دالادا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن قۇنى 2,2 ملرد. اقش دوللارى بولاتىن جوبانى «KAZ Minerals بوزشاكول» جشس ىسكە اسىرىپ جاتىر. كەن ورنىن پايدالانىپ, ىسكە اسىرۋدى كەزىندە كەڭەس وكىمەتى دە قولعا الدى. سول كەزدە دە تەحنولوگيالىق كورپۋستار, تۇرعىن ۇيلەر, ونەركاسىپ نىساندارى سالىنىپ, ەلەكتر جەلىلەرى, ءتىپتى, تەمىرجول رەلستەرى دە تارتىلعان ەكەن. ودان كەيىن ءبارى ۇرلاندى, تالان-تاراجعا ءتۇستى, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كوپ قاراجاتتى كەرەك ەتتى. نەگىزىندە, بوزشاكولدەگى جوبانى يگەرۋدىڭ ۇشجىلدىق كەزەڭى 2012 جىلى باس­تالدى. بۇل جوبا جۇمىستارى «نولدەن» باس­تالىپ وتىر دەگەن ءسوز. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, كومبينات ەنەرگەتيكالىق, كولىكتىك جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىمدار جانىندا ورنالاسقان. ءوزىمىز كورگەنىمىزدەي, الدىمەن جۇمىسشىلار, قۇرىلىسشىلار تۇراتىن تۇراقتى ۆاحتالىق كەنت سالىنىپتى. جول توسەلىپتى. الىپ كەنىشتىڭ ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ ىرگەتاسى, مەتالل-قۇرىلعىلىق تۇعىرلاردى تۇرعىزۋ جالعاسۋدا. قۋاتى 220 كۆت بولاتىن ەلەكتر تاراتۋ جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالىپتى. جالپى, «KAZ Minerals» كومپانياسىنىڭ وكىلدەرىنىڭ اي­تۋىنشا, كەن بايىتۋ كوم­بيناتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جانە ونى ىسكە قوسۋ ءۇشىن قازىر نەگىزگى مەردىگەر رەتىندە «Non Ferrous China» اتتى قىتايلىق كومپانياسى بەكىتىلىپتى. بۇل – ەلىمىزدە جىلدار بويى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان, تاجىريبە جيناقتاعان كومپانيا. بوزشاكول سىندى اۋقىمدى كەنىشتى سالۋعا 6-7 جىل ۋاقىت كەتەدى ەكەن. كەن ورنىنىڭ جۇمىس جاساۋىنا ەكىباستۇزدىڭ گرەس-1 ستانساسى جانە شىدەرتى سۋ قويماسىنىڭ قورى پايدالانىلادى دەپ ەسەپتەلگەن. قۇرىلىس جۇرگىزىلىپ جاتقان الاڭدارعا ارينە, قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋ ماقساتىندا بارۋعا رۇقسات جوق بولسا دا, كوك تۇسكە بويالعان بولاشاق كەن كومبيناتىنىڭ بوي كوتەرىپ كەلە جاتقان نىساندارىن, ۆاحتالىق ۇيلەرىن, اينالا تىنىمسىز ءجۇرىپ جاتقان جۇمىس ىرعاعىن كورىپ قايتتىق. ءجۇز رەت ەستىگەنشە, ءبىر رەت كورگەن ارتىق. قۇرىلىسشىلار قىستىڭ ىزعارلى سۋىق كۇندەرىنە قاراماي ەڭبەك ەتۋدە. قازىر كەن تاسىمالداۋعا ارنالعان جەر ءۇستى كونۆەيەرىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىس كەستە بويىنشا ورىندالىپ جاتقانىن, قۇرىلىس بىتكەن سوڭ قالاي كورىنىس تاباتىنىن دا كوزگە ەلەستەتتىك. «KAZ Minerals» كومپانياسى بوزشاكولگە شامامەن 2,2 ملرد. اقش دوللارى مولشەرىندە ينۆەستيتسيا سالادى. كەنىشتىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 40 جىلدان اسادى. العاشقى 10 جىل ىشىندە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 100 مىڭ توننا كەن الىنادى. تولىق ىسكە قوسىلعان كەزدە كەنىشتە 1 500 ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن. ءبىزدى قۋانتقانى, جوبا قۇرىلىسىندا كەنىشكە جاقىن ورنالاسقان شىدەرتى, بايەت جانە باسقا دا كورشى اۋىلداردان كەلىپ ەڭبەك ەتۋدە. ال, «كAZ Minerals» قازاقستاندا زاماناۋي, از شىعىندى تاۋ-كەن ءوندىرىسىن دامىتۋعا باعىتتالعان, ءوسۋ الەۋەتى زور مىس ءوندىرۋشى كومپانيا بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدەگى, الەمدەگى مىس ءوندىرۋشى الىپ كومپانيالاردىڭ ءبىرى «KAZ Minerals» كومپانياسىنىڭ 5 كەنىشى, 4 تاۋ-كەن فابريكاcى بار بولسا, ەندى ونىڭ قاتارىنا «بوزشاكول» تاۋ-كەن كومبيناتى دا قوسىلادى. بوزشاكولدىڭ مىسى جەر استىنا تۇسپەي-اق بەتىندە عانا تۇر, قازۋعا دايىن, سوندىقتان اشىق ادىسپەن وندىرىلەدى. بۇل دالادا مىس قانا ەمەس, سونداي-اق موليبدەن, التىن, كۇمىس جانە باسقا دا قۇندى مەتالدار جەتەدى. بوزشاكول دالاسىنىڭ كەن قورلارىنىڭ ەرەكشەلىگى دە سول. تابيعي بايلىقتى ساتۋدان قازىنامىزعا كىرىس قۇيىلادى, ورنىقتى ەكونوميكالىق وسۋگە تيىمدىلىك تۋعىزادى. ياعني, بوزشاكول ەۆوليۋتسيالىق وركەندەۋدىڭ عاسىرلىق جوباسى دەۋگە بولادى. كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي جۇرگىزىلۋدە, دەيدى ماماندار. كەنىشتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا قاجەتتى قوندىرعىلار تولىق ساتىپ الىنىپتى. بوزشاكولدىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ورنى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس,تمد ەلدەرى ءۇشىن دە كوشباسشى جوباعا اينالارى ءسوزسىز. ويتكەنى, بۇل تمد كەڭىستىگىندە سالىنىپ جاتقان تۇڭعىش اۋقىمدى مىس كاسىپورنى بولىپ وتىر.تولىق قۋاتىنا قوسىلعاندا كەن-بايىتۋ كەشەنى جىلىنا 30 ميلليون توننا كەن وندىرمەك. ال, ساتىپ الىنعان زاماناۋي قوندىرعىلار مەن تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتادى. ياعني, ميلليونداعان توننا مىستى 1 جارىم مىڭ ادام ءوندىرىپ, وڭدەۋ ءۇشىن جۇمىسشىلار, كەنشىلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى, جوعارى ءبىلىمدى, وزىق تەحنيكالارمەن جۇمىس جاساي الاتىن ناعىز مامان بولۋى قاجەت. ويتكەنى, ولار بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە قولدانىلماعان زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جۇمىس جاسايتىن بولادى. بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندارسىز جاڭا زامان كاسىپورنىن سالۋ دا, ونى ىسكە قوسىپ جۇمىس جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس. كەنىش ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بوزشاكولدە كەن وندىرۋگە دايىندىق جۇمىستارى باستالادى. قازىر كەنىشتەگى جاتتىعۋ ورتالىقتارىندا كاسىبيلىك, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ سياقتى ءتۇرلى وندىرىستىك باعىتتا سالالىق ترەنينگتەر وتكىزىلۋدە. وقىتۋ باعدارلاماسى جۇرگىزىلۋدە. بىلىكتى ماماندار دايارلانۋدا. كەنىشتىڭ 300-دەن استام جۇمىسكەرى وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى مەن ەڭبەكتى قورعاۋ تاسىلدەرىن مەڭگەرۋدە. وقىتۋ باعدارلاماسى الەمدىك وزىق ادىستەمەلەرگە ساي ازىرلەنگەن. ەكىنشى كەزەڭدە جۇمىسشىلار, كەنشىلەر قۇرامى اۋىر تەحنيكالارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋدى مەڭگەرەدى. ول ءۇشىن بۋلدوزەر مەن ساموسۆالدا, ەكسكاۆاتوردا ءارى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستى قاۋىپسىز مەڭگەرۋگە كومەكتەسەتىن «Cybermine» جاتتىعۋ قۇرىلعىسى ساتىپ الىندى. وقىتۋ باعدارلاماسى بيىل كوكتەمدە اياقتالادى. وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كەنىشتە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. سەبەبى, كومپانيا كەن ورنىندا ەڭبەكتى قورعاۋعا وتە قاتاڭ تالاپتار قويادى. وزىق تەحنولوگيالار, ءوندىرىس قاۋىپسىزدىگى جانە ەكولوگيالىق قاتەرلەردى بولدىرتپاۋ ىسىندە الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تاجىريبە قولدانىلادى. بۇگىندە كەن-مەتاللۋرگيا يندۋس­ترياسى سالاسىنداعى احۋال, جالپى, الەمدەگى ەكونوميكالىق احۋال كۇردەلى. مىس باعاسى دا تۇراقسىز. بىراق, سوعان قاراماستان ەلىمىزدە وسىناۋ ۇلكەن جوبا قولعا الىندى. بولجام بويىنشا, 2017 جىلعا قاراي مىس ونىمىنە دەگەن سۇرانىس مىس ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ وندىرىستىك قۋاتىنان ءبىرشاما جوعارى بولادى دەلىنىپ وتىر. ال, بۇل ۋاقىتتا قورى شامامەن 4 ميلليون توننا مىستى قۇرايتىن بوزشاكول كەن ورنى دا ءوندىرىس قارقىنىن ارتتىرارى ءسوزسىز. جوسپارلى ءوندىرىس كولەمى بويىنشا العاشقى ون جىل ىشىندە جىلىنا 100 مىڭ توننا مىس وندىرمەك. كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلدىڭ مەتاللۋرگيالىق شيكىزات قۋاتتىلىعىن ەلۋ جىلعا قامتاماسىز ەتەدى. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». ەكىباستۇز.