استانانى جاسىل جەلەك جامىلعان الاتاۋ باۋرايىنان اقسەلەۋلى اقمولاعا كوشىرۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرعان سوناۋ 1998 جىلى ەلباسى ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن بولاشاقتا ورمان كومكەرگەن, گۇلمەن كەستەلەنگەن جاسىل قالاعا اينالدىرۋ جونىندەگى قيال-عاجايىپقا ۇقساس جوسپارىن جاريا ەتتى. «ءبىر كەزدەرى ءبىزدىڭ بۇل جوسپارىمىزعا كۇمانمەن قاراعاندار بولعان ەدى. بىراق, ءبىز وسى ورماندى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ءوسىرىپ, ونى قازاقستاننىڭ كەرەمەتىنە اينالدىردىق. سونىڭ ارقاسىندا قالادا شاڭ-توزاڭ, جەل ازايدى», – دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانا قالاسىنىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» دامىتۋ جانە ورماندى القاپ قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىسۋ ماقساتىنداعى جاقىندا بولعان ءداستۇرلى ساپارى بارىسىندا. ءيا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بۇگىندە ەلوردانى كوگالداندىرۋ جانە باس قالانىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» دامىتۋ ماقساتىندا اتقارىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىس اۋقىمى وراسان زور. مىنە, وسى ىزگى ماقسات اياسىنداعى كەشەندى جۇمىستارمەن تانىسۋ ماقساتىندا «استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى جارقىن جۇماعۇلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– جارقىن جانعوجا ۇلى, ەلوردانى شىنايى جاسىل قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىنداعى كەشەندى شارالار قالاي ورىندالۋدا؟
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن كوگالداندىرۋعا اسا زور كوڭىل بولەدى. ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن جىل سايىن وتەتىن استانانى دامىتۋ جونىندەگى قالا اكتيۆىنىڭ كەڭەسىندە ول ەلوردانى كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ جانە باس قالانىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» جاساۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالىپ, كەشەندى مىندەتتەر جۇكتەيدى. ەلوردانى كوگالداندىرۋ جۇمىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جانە عىلىمي نەگىزدە جاسالعان «استانا قالاسىن كوگالداندىرۋدىڭ 2007-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنا» جانە قالانى دامىتۋدىڭ باس جوباسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋدا.
استانا قالاسىن كوگالداندىرۋ جۇيەسى ءارتۇرلى كوگالداندىرۋ قۇرىلىمدامالارىنان تۇرادى. كوگالداندىرۋ جۇيەسىنىڭ باستى باعىتتارى ءىرى ساياباقتاردان, جاسىل دالىزدەردەن جانە ءارتۇرلى اۋقىمداعى ولاردى جالعاستىرۋشى شاعىن جاسىل دالىزدەردەن (ەسىل, اقبۇلاق وزەندەرىنىڭ بويى, ماگيسترالدى داڭعىلدار مەن كوشەلەردىڭ بويى), سونىمەن بىرگە, ەلوردا اينالىسىنداعى «جاسىل بەلدەۋدەن» (جالپى اۋماعى 14827 گەكتار) تۇرادى. قالا اۋماعىنداعى ساياباقتاردان, جاسىل بەلدەۋلەردەن تۇراتىن كوگالداندىرۋ جۇيەسى ەلوردانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتەدى.
باس قالانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋدا, كوگالداندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋدا ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى جاسىل ءدالىزدىڭ ماڭىزى ەرەكشە زور. 2003 جىلى قولعا الىنعان ەسىل وزەنى جاعالاۋىندا جاسىل ءدالىز جاساۋ جۇمىسى بۇگىندە اياقتالۋعا جاقىن. وسى اۋقىمدى شارا اياسىندا وزەن جاعالاۋىن جاسىل ورمانعا اينالدىرۋ, قالالىق ساياباقتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلىپ, سالتانات سارايى جانىندا گۇلزار, «اتاتۇرىك» ساياباعى, ەسىل وزەنى جاعالاۋىندا ساياباق سالىندى. الداعى ۋاقىتتا جاعالاۋعا جاقىن ورنالاسقان جالايىر كوشەسىندە گۇل باعىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. مىنە, وسى شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ناتيجەسىندە ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى كوگالداندىرۋ شارالارى «باس جاسىل ءدالىز» اتاۋىنا سايكەس مانگە يە بولىپ, جاسىل بەلدەۋگە اينالۋدا.
– سىزدەردىڭ اكتسيونەرلىك قوعامدارىڭىز اتقاراتىن ناقتى مىندەت اۋقىمى قانداي؟ جالپى, «استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق-تىڭ قۇرىلىمىمەن تانىستىرىپ وتسەڭىز.
– 2005 جىلعى 5 شىلدەدە استانا قالالىق اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسىمەن «كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىن قايتا قۇرىلىمداۋ ارقىلى «استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلدى. قوعامنىڭ جارعىلىق كاپيتالىنداعى اكتسيالاردىڭ 100 پايىزى قالالىق اكىمدىكتىڭ يەلىگىندە قالدى. ياعني, ءبىزدىڭ اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ بىردەن-ءبىر قۇرىلتايشىسى قالالىق اكىمدىك بولىپ تابىلادى.
جالپى كاسىپورىننىڭ تاريحىنا كەلەتىن بولساق, ول 1950 جىلدىڭ قازان ايىنان باستالادى. سول جىلى اقمولا قالاسىندا جول قۇرىلىسىن, ساياباقتار مەن گۇل باقتارىن سالۋ جانە كۇتۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىن جول جانە كوگالداندىرۋ كەڭسەسى قۇرىلدى. سودان بەرگى وتكەن 65 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ءبىزدىڭ كاسىپورىن تالاي قايتا قۇرۋلاردى باستان كەشتى, بۇگىندە ول ەلورداداعى ءىرى دە جەتەكشى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق بولىپ سانالادى. 2009 جانە 2012 جىلدارى «استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق باس قالامىزدىڭ ەڭ ۇزدىك كوممۋنالدىق كاسىپورنى بولىپ تانىلدى. بۇگىندە كاسىپورىنعا جۇكتەلگەن مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك بۇرىنعى كەزەڭدەرمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. ويتكەنى, بۇرىن وبلىس ورتالىعى بولعان قالانى كوگالداندىراتىن كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق پەن بۇگىنگى ەگەمەن ەلدىڭ ەلورداسىن اباتتاندىراتىن شارۋاشىلىق اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگى جەر مەن كوكتەي.
«استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» كاسىپورنىنىڭ نەگىزگى مىندەتى باس قالانىڭ جاسىل قورىن قالىپتاستىرۋ جانە كۇتۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە كاسىپورىن اتقارىپ جاتقان جۇمىس اۋقىمى اسا زور. قازىر قالامىزدا 9 ساياباق, 81 گۇل باعى, 2 جەلەكجول, جالپى اۋماعى 445 گەكتاردى قۇرايتىن بارلىعى 92 جاسىل نىسان ءبىزدىڭ كاسىپورىنعا قارايدى. اعىمداعى جۇمىس بارىسىندا كاسىپورنىمىز 336 مىڭ ءتۇپ اعاش جانە بۇتالاردى, 144 شاقىرىم كوگالدى, 662 گەكتار كوگال الاڭدارىن جانە 170 مىڭ شارشى مەتر گۇلزارلاردى كۇتىپ-باپتايدى. مىنە, وسى مىندەتتەردى اتقارۋ ءۇشىن كاسىپورىن قۇرىلىمىندا ەكى ورمان پيتومنيگى (تالىمباعى) قۇرىلىپ جۇمىس ىستەۋدە. بۇل ورمان تالىمباقتارىندا قالا اۋماعىنا ەگىلەتىن جاسىل جەلەكتەر, اعاشتار, گۇلدەر تۇقىمى ىرىكتەلىپ, رەتتەلىپ وتىرادى. سونىمەن بىرگە, جىلىجاي كەشەنى, كۇردەلى قۇرىلىس, كوگالداندىرۋ, جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋ قىزمەتتەرى, سۋبۇرقاقتاردى كۇتۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ ۋچاسكەلەرى, قۇرامىندا 213 دانا تەحنيكالارى بار ماشينا-تراكتور پاركى جۇمىس ىستەيدى.
«استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق ءوزىنىڭ وندىرىستىك قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن جىلدان-جىلعا ارتتىرىپ كەلەدى. سوڭعى 10 جىلدىڭ وزىندە عانا كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك الەۋەتى 3 ەسە جانە قىزمەتكەرلەر سانى 2 ەسە ءوستى. كوگالداندىرۋ نىساندارىن لاندشافتى ديزاين بويىنشا جوبالاۋ ماقساتىندا 2004 جىلى كاسىپورىن قۇرامىندا لاندشافتتىق-جوبالاۋ شەبەرحاناسى قۇرىلدى. بۇل شەبەرحانانىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇگەلدەي دەرلىك ارحيتەكتۋرالىق-ديزاينەرلىك ءبىلىمى جانە جۇمىس تاجىريبەسى بار. شەبەرحانا بۇگىنگى زاماننىڭ وزىق تەحنولوگياسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن قۇرالدارمەن جابدىقتالعان.
– ارقانىڭ قۇبىلمالى اۋا رايى ايماعىنا ورنالاسقان ەلوردانىڭ جەر جاعدايى كۇردەلى ەكەنى بەلگىلى. سورتاڭداۋ توپىراققا كەز كەلگەن اعاشتىڭ تامىر جايىپ, ءوسىپ كەتۋى قيىن. سوندىقتان, بۇل وڭىرگە ەگىلەتىن اعاش, بۇتا جانە گۇل تۇرلەرىن قالاي تاڭدايسىزدار؟
– جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, «استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق قۇرامىندا ورمان تالىمباعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل تالىمباقتىڭ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا دا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بولدى. جالپى كولەمى 349,5 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان بۇل ورمان تالىمباعى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وسى ماقساتتاعى ەڭ ءىرى ورتالىقتىڭ بىرىنەن سانالادى.
بۇگىندە ءبىزدىڭ تالىمباقتا 39 ءتۇرلى اعاش-بۇتا تۇقىمى وسىرىلەدى. سولاردىڭ ىشىندە بۇرىن بۇل ايماقتا مۇلدە تامىر جايماعان 16 اعاش-بۇتا جانە گۇل تۇقىمى جەرگىلىكتى جاعدايعا جەرسىندىرۋ ارقىلى قازىر قالامىزدا وندىرىستىك اۋقىمدا وسىرىلە باستادى. ولاردىڭ قاتارىندا ۇساق جاپىراقتى جوكە, ۇشكىر جاپىراقتى ۇيەڭكى, دولانا, بوللە تەرەگى سياقتى اعاشتاردى, قىزىل بۇرگەن, اقشاتىر, راۋشان سياقتى گۇلدەردى اتاۋعا بولادى. جالپى العاندا, تالىمباقتا 580 مىڭ اعاش كوشەتتەرى, ونىڭ ىشىندە 250 مىڭ دانا جاپىراقتى اعاشتار, 258 مىڭ دانا بۇتالار, 72 مىڭ قىلقان جاپىراقتى اعاشتار وسىرىلەدى. جىل سايىن تالىمباق قالا كوشەلەرىندە ءوسىرۋ ءۇشىن 50 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتتەرىن بەرەدى.
ەلوردا ورنالاسقان ايماقتىڭ كۇردەلى توپىراقتىق-كليماتتىق احۋالىن ەسكەرە كەلىپ, ءبىز اعاش ەگۋدە مۇلدە جاڭا اگروتەحنيكالىق تاسىلدەردى قولدانامىز. سوڭعى 10 جىل ىشىندە قالامىزدا 1 ميلليون تۇپتەن استام اعاش كوشەتتەرى مەن بۇتالارى وتىرعىزىلدى. وندىرىستىك جوسپارىمىزعا سايكەس ۇستىمىزدەگى جىلى اۋداندىق اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, 5086 دانا ءىرى ولشەمدەگى اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋدى جوسپارلادىق. قازىرگى كەزدە اكىمدىكتەر اۋماعىندا اعاش جانە بۇتا تۇپتەرىن ەگۋ جالعاسۋدا.
– جارقىن جانعوجا ۇلى, اعاش ەگۋ ءبىر ماسەلە بولسا, ونى كۇتىپ-باپتاپ ءوسىرۋ ءوز الدىنا ۇلكەن ماسەلە. ەلورداداعى جەر جاعدايى, توپىراق قۇنارىنا بايلانىستى كوگالداندىرۋ شارالارىنىڭ كۇردەلى ەكەندىگىن تۇسىنەمىز. وسىعان بايلانىستى وتىرعىزىلعان اعاشتى, ەگىلگەن كوگالدى جانە گۇلزارلاردى كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىسى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– جاسىل جەلەكتىڭ ءوسىپ-ءونۋ ماۋسىمى كەزەڭىندە «استانا-كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق جاسىل ايماقتى كۇتىپ-باپتاۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرادى. بۇل ءبىرىنشىدەن, اعاشتاردىڭ تۇپتەرىن كۇتۋ, وسكەن جاپىراقتارىن كەزەۋ, ولارعا دەكوراتيۆتىك كەلبەت بەرۋ, گۋلزارلاردى ارام-شوپتەن ارىلتۋ جۇمىستارى بولىپ تابىلادى. ايىنا 2-3 رەت كوگال الاڭدارىن شالعىمەن وتاپ وتىرۋ, ال ساياباق اۋماعىنداعى اۋقىمدى كوگال الاڭدارىن مينيتراكتورلارمەن كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
كوگالدار مەن گۇلزارلاردى ۇنەمى سۋارىپ وتىرۋ قاجەت. وسىعان وراي ءبىزدىڭ كاسىپورىن جەكە سۋارۋ قۇبىرلارىنىڭ جۇيەسى ارقىلى جاساندى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانادى. جەكە سۋارۋ جۇيەسى كوگالدى ايماقتار مەن كوگالداردى دەر كەزىندە ءارى جۇيەلى سۋارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە, جاسىل ايماقتارداعى وسكىندەردىڭ جىلدام ءوسۋى ءۇشىن ءتيىمدى تىڭايتقىشتار قولدانىلادى. ەلوردانىڭ جاسىل ايماعىن كۇتىپ-باپتاۋمەن بىرگە ءبىزدىڭ كاسىپورىن قالاداعى 40 سۋبۇرقاق كەشەندەرىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى.
– سوڭعى جىلدارى ەلوردا شىن مانىندە قىزىلدى-جاسىلدى گۇل كومكەرگەن قالاعا اينالىپ كەلەدى. وسى ءبىر كوز جاۋىن العان گۇلزارلار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– ءيا, ءبىز سوڭعى ۋاقىتتا قالانى سان ءتۇرلى گۇلدەرمەن كومكەرۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەمىز. گۇلزارلاردىڭ اۋماعى جىل سايىن كەڭەيتىلىپ وتىرادى. بيىلعى جىلى ول 170 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتى قامتىماق. وسىنداي كولەمگە 9 ميلليون ءتۇپ گۇل ەگىلدى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە قالامىزداعى گۇلستان كولەمى 3 ەسە ءوسىرىلدى. گۇل ەگىلەتىن گۇلزارلاردىڭ جوباسىن تيىسىنشە ءبىزدىڭ لاندشافتىق-جوبالاۋ شەبەرحاناسى جاسايدى.
سونىمەن بىرگە, كەيىنگى كەزدە ءبىزدىڭ كاسىپورىن وسىمدىكتەردى كۇزەپ رەتتەۋ ارقىلى جاسىل مۇسىندەر جاساۋ ءداستۇرىن تاجىريبەگە ەنگىزىپ كەلەدى. قازىر قالامىزدا وسىنداي 19 جاسىل ءمۇسىن كوز تارتادى. بۇل مۇسىندەردى كەز كەلگەن جاسىل وسكەندەردەن جاساي بەرۋگە بولمايدى. ول ءۇشىن 1 شارشى مەتر ارنايى اۋماققا 2 مىڭ ءتۇپ وسىمدىك وسىرىلەدى. بۇل وسىمدىكتەرگە جان-جاقتى كۇتىم جاسالىپ, ۇزدىكسىز سۋارىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلى مۇنداي جاسىل مۇسىندەردىڭ قاتارىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى.
بۇگىندە قالا كوشەلەرىندە جول بويى ورناتىلعان كوز جاۋىن الاتىن قۇمىراعا سالىنعان اسپالى گۇلدەر قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا ەتەنە جاقىن بولدى. بيىلعى جىلى قالا بويىنشا كوشەلەردى قورشاعان تەمىر شارباقتارعا گۇل وسىرىلگەن 3786 اسپالى قىش قۇمىرالار ىلىنەتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, الماتى اۋدانىندا – 641, ەسىل اۋدانىندا – 2588, سارىارقا اۋدانىندا 557 گۇل وسىرىلگەن قۇمىرالار جول بويىندا كوشەلەرگە كورىك بەرىپ تۇرادى.
ەلوردانى جاسىل جەلەك كومكەرگەن قالاعا اينالدىرىپ كوگالداندىرۋ جۇمىسى عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزدە جۇرگىزىلەتىندىگى بەلگىلى. وسى رەتتە ءبىزدىڭ كاسىپورىن قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جانە قازاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. الداعى ۋاقىتتا دا ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس استانا قالاسىن جاسىل جەلەك كومكورگەن ورمان-قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساي بەرەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
