سۋرەتتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
گاستروفەستيۆالدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن-اق «قازانات» يپپودرومىنا جيىلعان جۇرتتىڭ سانىندا ەسەپ جوقتاي كورىندى. دەمالىستى ءماندى-ماعىنالى وتكىزۋدى ويلاعان تۇرعىندار مەرەكەلىك ءىس-شاراعا وتباسىمەن بارسا, قالاعا ساپارلاپ كەلگەن اعايىن دا قىزىقتان قۇر قالماۋعا تىرىسقان. الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلگەن تۋريستەر ءتىپتى مارە-سارە. ۇيىمداستىرۋشىلار ەكى كۇنگە جالعاساتىن فەستيۆالعا 50-60 مىڭ ادام جيىلادى دەپ كۇتسە, ءبىرىنشى كۇننىڭ وزىندە يپپودرومعا 40 مىڭ ادام كەلىپتى. ەكىنشى كۇنىندە تاعى 30 مىڭنان استام ادام جيىلىپتى. دەمەك گاستروفەستيۆال ۇلتتىق سيپات الىپ, ناۋرىز مەرەكەسى سەكىلدى جىل سايىن تويلانسا, حالىق قۋانا-قۋانا قولدايدى دەگەن ءسوز. ۇلتقا, داستۇرگە, ۇلتتىق تاعامعا جاناشىرلىق وسىندايدا بايقالادى.
ۇيىمداستىرۋشىلار 50-دەن استام قىمىز ءوندىرۋشىنىڭ باسىن قوسىپتى. ولاردىڭ دەنى – اتاكاسىپتەن ۇزاق جىل قول ۇزبەي كەلە جاتقان شارۋالار.
سونداي-اق قىمىز ءوندىرۋدى كەيىنگى 5-6 جىلدىڭ بەدەرىندە مىقتاپ جولعا قويىپ, ءونىم كولەمىن ەسەلەپ ۇلعايتىپ وتىرعان كاسىپكەرلەر دە كوپ. كاسىبىنىڭ ءناسىبىن كورىپ وتىرعان ءونىم وندىرۋشىلەر گاستروفەستيۆال اياسىندا «ەڭ ۇزدىك قىمىزدى» انىقتايتىن بايقاۋعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر قاتارىنان كورىنۋگە ءۇمىتتى بولدى. بايقاۋدىڭ ماقسات-مۇراتى – ەلىمىزدەگى ەڭ ساپالى ءارى شيپالى قىمىزدى انىقتاۋ. جەڭىمپازدارعا دەمەۋشىلەر اتىنان قوماقتى قارجىلاي سىيلىق تاعايىندالدى. جالپى جۇلدە قورى – 45 ميلليون تەڭگە, ءبىرىنشى ورىنعا – 20 ملن تەڭگە, ەكىنشى ورىنعا – 15 ملن تەڭگە, ءۇشىنشى ورىنعا 10 ملن تەڭگە تىگىلدى. بايقاۋدىڭ تالابىنا سايكەس, ەڭ ۇزدىك قىمىزدى انىقتاۋعا قازىلار القاسىمەن بىرگە قوناقتار دا ۇلەس قوسىپ, داۋىس بەردى. ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىندا ۇلىتاۋ وبلىسى جاڭاارقا اۋدانى, ەراليەۆ اۋىلىندا «Qula» برەندىمەن قىمىز وندىرەتىن شارۋاشىلىقتىڭ مۇشەسى گ ۇلىم تۇسكەنوۆا قىمىز باپتاۋدىڭ قىر-سىرى تۋرالى ايتىپ بەردى.
– ءبىز 2011 جىلى «اسبەر-اگرو» سەرىكتەستىگى بولىپ قۇرىلدىق. مال, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىز. فەستيۆالعا ءبىر تونناعا جۋىق قىمىز الىپ كەلدىك. اتا-بابامىزدىڭ قىمىز باپتاۋ ءادىسىن اجەلەرىمىزدەن, بەرىدە انامىزدان كورىپ-بىلدىك, ءالى كۇنگە دەيىن سونى قولدانامىز. اشىتۋ تەحنولوگياسىنا كەلسەك, كۇبىنى كۇندەلىكتى توبىلعىمەن, قولدىڭ قايماعىمەن ىستاۋ قاجەت. قىمىزدىڭ بابى جاقسى بولماعى – ونىڭ پىسۋىندە. پاندەميا كەزىندە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇرعىندارى جەزقازعان, قاراعاندى, جاڭاارقاداعى اۋرۋحانالارعا قىمىزدى تەگىن جونەلتىپ, يگى ءىس جاسادى. قىمىزدىڭ ءدامدى بولماعى جايىلىمعا دا بايلانىستى. قىمىزىمىزدى جۇرت ماقتاپ, وڭ باعاسىن بەرىپ جاتىر, سوعان قۋانامىز, – دەدى گ.تۇسكەنوۆا.
قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانىنان كەلگەن «قارىنشي» شارۋا قوجالىعى 1997 جىلى قۇرىلىپتى. سودان بەرى ۇزبەي ەت, استىق, قىمىز ءوندىرىپ كەلەدى.
– شارۋا قوجالىعىنىڭ ەگەسى – تولەگەن قايىربەك ۇلى. 1 500 باس جىلقى, ودان بولەك, ءىرى قارا, قوي اسىرايمىز. قىمىزىمىز قولدىڭ قايماعىنا, توبىلعىعا ىستالادى. ءتۇسى ساپ-سارى, قويۋ. قاراعاندى قالاسىندا «قارقارالى» دەپ اتالاتىن ەكى دۇكەن بار. سوندا نەگىزىنەن اۋىلىمىزدا وندىرىلەتىن ونىمدەر ساتىلادى. باعاسى قولجەتىمدى. جىلىنا شامامەن 40 تونناعا جۋىق قىمىز وندىرەمىز. بۇگىنگى كورمەگە 700 ليتر قىمىز الىپ كەلدىك, – دەيدى قوجالىق يەسىنىڭ قىزى ساندۋعاش جۇمابەك.
ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, ءداستۇرلى تاعامداردى, سۋسىنداردى دارىپتەيتىن فەستيۆال ەلوردادا وتكەن سوڭ, ۇمىتكەردەردىڭ باسىم كوبى قالاعا جاقىن وڭىرلەردەن كەلگەن ەكەن. الايدا مۇنداي مازمۇنداعى اۋقىمدى ءىس-شارا العاش رەت ۇيىمداستىرىلعانىن, ءارى جۇلدە قورى اۋقىمدى ەكەنىن ەستىپ-ءبىلىپ, الىس ايماقتاردان دا وندىرۋشىلەر اعىلعان. سولاردىڭ ءبىرى – تۇركىستان وبلىسى, تولە بي اۋدانىنان كەلگەن «بوز بيە» شيپاجايىنىڭ يەسى ءلاززات ادىرباەۆا.
– ءبىز شيپاجايعا كەلگەن قوناقتاردى ساۋمالمەن ەمدەۋگە باسىمدىق بەرەمىز. 2016 جىلدان ءوزىمىز دە قىمىز باپتاپ, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋعا وسى ءادىستى تۇراقتى قولدانا باستادىق. ساۋمالعا دا, قىمىزعا دا سۇرانىس بار. كەلەتىن قوناقتاردىڭ كوبى 10 كۇن بويى بيە ءسۇتىن تۇتىنادى. قىمىز باپتاۋ تەحنولوگياسى تۋرالى ايتار بولسام, قىمىزدى كيىك وتىمەن ىستايمىز. نەگىزى قىمىز دايىنداعاندا ەڭ اۋەلى كۇبى تازا بولۋى شارت. سوسىن دۇرىس ءپىسىلۋى قاجەت. بۇگىنگى گاستروفەستيۆالعا 320 ليتر قىمىز الىپ كەلدىك,– دەيدى ل.ادىرباەۆا.
سورەلەردى ارالاپ, ءار ءوڭىردىڭ قىمىزىن تاتقان قوناقتار وزىنە ءدامى ۇناعان قىمىزعا داۋىس بەرىپ جاتتى. ءبىز وندىرۋشىلەرمەن پىكىرلەسە كەلە ءار شارۋا قوجالىعىنىڭ بال قىمىزدى باپتاۋدا جىلدار بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان وزىندىك ءادىس-ءتاسىلى بارىن اڭعاردىق. فەستيۆال بارىسىندا «BaiQymyz» گاستروفەستيۆالى يدەياسىنىڭ اۆتورى, ۇيىمداستىرۋشىسى جۇماجان قالتاەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– بۇگىن ءبىز حالىقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرگە, تاعامدارعا قۇرمەتى زور ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە بايقادىق. سول تۇرعىدا ۇلت ساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن سۋسىندى ناسيحاتتاۋ ءورىسىن كەڭەيتە بەرۋ كەرەك. فەستيۆال بارىسىندا ءبىز ءبىر ورىنعا 30 تونناعا جۋىق ءونىم جيىپ, ەلىمىزدىڭ رەكوردىن جاڭارتتىق. قىمىز بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى باعالاۋدىڭ 4 كەزەڭى بويىنشا انىقتالدى. ءبىرىنشى, قوناقتار ۇناعان قىمىزىنا QR-كود ارقىلى داۋىس بەرەدى, ەكىنشى, قازىلار القاسى باعالايدى, ءۇشىنشى, قىمىز ءوندىرۋشىنىڭ نارىققا بەيىمدەلۋى, ماركەتينگتەگى قادامى ەسكەرىلسە, ءتورتىنشى, زەرتحانالىق نەگىزدە تەكسەرىلەدى. ماقساتىمىز – قىمىز وندىرۋشىلەردى جارىستىرۋ ەمەس, شيپاسى زور ۇلتتىق سۋسىنىمىزدى حالىققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, – دەدى ج.قالتاەۆ.
گاستروفەستيۆال اياسىندا وتاندىق, شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ساۋمالدىڭ, قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيەتىن جان-جاقتى ءسوز ەتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. بىلىكتى ماماندار, عالىمدار جىلقى شارۋاشىلىعى مەن ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ بولاشاعىن تالقىلادى. گەرمانيا, رەسەي, قىرعىزستاننان كەلگەن عالىمدار, دارىگەرلەر, ۆەتەرينارلار مەن كاسىپكەرلەر ءتۇرلى بايانداما جاسادى. ولاردىڭ اراسىندا گەرمانيادان كەلگەن جىلقى شارۋاشىلىعى مامانى حانس تسولمان, تانىمال گاستروەنتەرولوگ-دارىگەر, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقىتجان بيىمبەتوۆ, ەتنوگراف ايگەرىم مۇساعاجينوۆا, باسقا دا ساراپشىلار بولدى.
– عالىم رەتىندە قىمىز بەن ساۋمالدىڭ ەمدىك-شيپالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەپ جۇرگەنىمە ءبىراز بولدى. زەرتتەۋمەن اينالىسۋىما كۇندەلىكتى تاجىريبەدە پاتسيەنتتەردىڭ ساۋمال ءىشىپ, وتىندەگى تاستان قۇتىلعانى, ىسىكتەردىڭ, جارانىڭ كەتكەنى, جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارىنا جاقسى اسەر ەتكەنى جونىندەگى مىسالدار سەبەپ بولدى. 2014 جىلى ەلىمىزدە العاش رەت ساۋمالدىڭ ۇنتاق ءتۇرى شىعا باستادى. سول ءونىمدى ءبىز زەرتتەي كەلە, قۇرامى كانىگى تابيعي ساۋمالمەن 90% بىردەي بولىپ شىققانىن انىقتادىق. سودان ۇزبەي ءۇش جىل عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسىپ, ناتيجەسىنە ءوزىمىز ءتانتى بولدىق. باۋىردىڭ مايلانۋىنان پايدا بولاتىن گەپاتيتتىڭ ءتۇرى بار. سوندا ءبىزدىڭ حاتتامادا جازىلعان ءدارى-دارمەكتى قابىلدايتىن پاتسيەنتتەردى ءبىر توپقا, ساۋمال ۇنتاعىن ىشەتىندەردى ەكىنشى توپقا بولدىك. اراعا ءۇش اي سالىپ, سىرقاتتاردىڭ جاعدايىن باقىلاعاندا ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي بولدى. ساۋمال تەك باۋىردىڭ فۋنكتسياسىن دۇرىستاپ قويماي, قانداعى قانت مولشەرىن تۇراقتاندىرعان. ناۋقاستاردىڭ بويىنان السىزدىك كەتكەن, ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتقان. وسى ناتيجەلەردى شەتەلدىڭ جۋرنالدارىنا جاريالادىق, پوتەنتتەر الدىق, مونوگرافيا جازدىق. ايتا كەتەر جايت, ساۋمالدىڭ ۇنتاعىن قازىرگى كاپسۋلالارمەن شاتىستىرماۋ كەرەك. ساۋمالدىڭ كاپسۋلا ءتۇرىن ساتاتىندار حالىقتى الداۋمەن اينالىسىپ ءجۇر, – دەدى ب.بيىمبەتوۆ.
بەسەنەدەن بەلگىلى, قىمىز يممۋنيتەتتى كوتەرەدى, زات الماسۋ ۇدەرىسىن دۇرىستايدى. ونىڭ قۇرامىندا اعزاعا قاجەت دارۋمەندەر, مينەرالدار كوپ. عالىمدار ۇلتتىق سۋسىندى الەمگە تانىتۋ جايىن دا قوزعادى. ول ءۇشىن قىمىزدى ءبىر ستاندارتقا كەلتىرۋ قاجەت. قىمىز وندىرۋشىلەر وسى ستاندارتتى تۇگەل ساقتاپ وتىرعان جوق, اركىم ءوزىنىڭ ۇيرەنگەنىنە قاراي دايىندايدى. بايقاۋ تالابى بويىنشا, ۇمىتكەردەردىڭ سۋسىندارى زەرتحانادا سىناقتان ءوتتى, سول رەتتە ۇلتتىق سۋسىننىڭ ستاندارتىن بەلگىلەۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. سوندىقتان كونفەرەنتسيا سوڭىندا قارار قابىلدانىپ, قىمىزدىڭ ستاندارتى ناقتىلاندى. ياعني قىمىز دايىنداۋ, ساقتاۋ تالابى ءبارى-ءبارى قاعاز جۇزىندە بەلگىلەنەدى. ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل قادام قىمىز وندىرىسىنە ۇلكەن سەرپىلىس بەرەدى دەگەن ۇمىتتە. ويتكەنى بايقاۋدا ۇزدىك شىققان وندىرۋشىلەردىڭ قىمىزىنا كەلەشەكتە سۇرانىس جوعارى بولاتىنى انىق.
فەستيۆال اياسىندا وتكەن ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى – «ەر قاناتى» تۇڭعىش جىلقى كورمەسى. كورمەنى 3 000-نان استام ادام تاماشالادى. كورەرمەن نازارى ەليتالى تۇقىمداردىڭ ىشىندەگى گوننوۆەر, تازا قاندى اعىلشىن, ورىس جەلىستى, احالتەكە جىلقىلارى مەن جابى, مۇعالجار, قوستاناي, بەسقاراعاي سەكىلدى قازاقى تۇقىمدارعا, « ۇلى دالا جورىعى» بايگەسىنىڭ چەمپيوندارىنا اۋدى. «قازاقتىڭ ەڭ سۇلۋ جىلقىسى» نوميناتسياسىنا مۇعالجار تۇقىمى يە بولسا, «قازاقتىڭ ەڭ جۇيرىك جىلقىسى» نوميناتسياسىنا قوستاناي تۇقىمى لايىق دەپ تانىلدى. سونداي-اق قولونەر شەبەرلەرى ەرتوقىم, قامشى, ات ابزەلدەرى سياقتى تاريحي بۇيىمدارىن كورسەتتى. بۇدان بولەك, يپپودرومعا جيىلعان كورەرمەن تازىلاردىڭ جارىسىن تاماشالادى.
سۋرەت «BaiQymyz» جوباسىنىڭ اۆتورلارىنان الىندى
سونىمەن گاستروفەستيۆالدا «ەڭ ۇزدىك قىمىز» اتاعىن اباي وبلىسى, سارجال اۋىلى, «جانىس» شارۋا قوجالىعىنىڭ قىمىز وندىرۋشىلەرى جەڭىپ الدى. ەكىنشى ورىنعا قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانى, «قارىنشي» شارۋا قوجالىعى يە بولدى. ءۇشىنشى ورىندى اقمولا وبلىسى, بۋراباي اۋدانىنداعى «قابدۋلين» شارۋا قوجالىعى ەنشىلەدى. قىمىز وندىرۋشىلەرگە نەگىزگى جۇلدە قورىنان بولەك, «Zhanykulov Foundation» قورى تاعايىنداعان ارنايى نوميناتسيالار ۇسىنىلدى. بۇل رەتتە قاراعاندى, ۇلىتاۋ, اباي, اقمولا وبلىستارى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى.
ەكى كۇنگە جالعاسقان قىمىز مەرەكەسى ۇلتتىق تاعامداردى عانا ەمەس, حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن قۇندىلىقتارىن, مادەنيەتىن ناسيحاتتايتىن اسا اۋقىمدى جوبا بولدى. بۇل ءبىر جاعىنان ساپالى ءونىم ۇسىنىپ كەلگەن وندىرۋشىلەردى قولداۋعا سەپتەسسە, ەكىنشى جاعىنان ءتۋريزمدى دامىتۋداعى وڭ قادام ەكەندىگى داۋسىز.
استانا
