سەمەي كىتاپحاناسى – ۇلت ارىستارىنىڭ اماناتى

وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلدىك ءتۇزىلىمى جويىلىپ, ءزاۋلىم عيماراتتارى, سالتانات سارايلارى – ساۋدا ورتالىعىنا, اسپۇزىل مەن قۇ­مارحاناعا, ۇلتىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحى­نىڭ ۇيىتقىسى بولعان سانا قۇتى – كىتاپ­حانالار مەن تاريحي ۇيلەر, مىسالى, سەمەيدىڭ «سەمەي» اتتى باس قوناقۇيى – «سەمي­پالاتينسك» دەپ وزگەرتىلىپ, وزگەلەرى كول­دەنەڭ كوپەستەردىڭ كەڭسەسى مەن سىراحا­ناسىنا, ار-وجدان, رۋح نىساناسى بولعان, الاشتىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانىپ, اق تۋى جەلبىرەگەن قاسيەتتى الاش كەڭسەسى – موناسترگە اينالعان كيەلى ۇيانىڭ, سونداي-اق باعزى زاماننان باستاپ «اقتابان شۇبىرىندىنىڭ» تابى قال­عان جەرلەردەگى ءۇيىندى تاستاردىڭ جەرمەن-جەكسەن بولىپ, كۇلتوبە قۇرلى بەلگىسى قالماعان «سورماڭداي سەمەيدىڭ» (حالىقتىڭ قويعان اتاۋى) جانە ەڭسەسى باسىلىپ, تەلىمگە تۇسكەن التاي, تارباعاتاي, شىڭعىس تاۋلارىنىڭ تاعدىرى – مەنىڭ دە جانىمدى جانۇشىرتا قينايدى.

وسىنشاما تولقىندى, تەگەۋ­رىندى ماسەلەلەردىڭ ىشىنەن ۇلتىمىزدىڭ ار-وجدانى, اقىل-ويى, رۋح قورمالى ابايدىڭ تاعدىرى مەن تانىمىنا, قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني وي بەسىگىنە قاتىستى ءبىر ماسەلەگە توقتالعىم كەلەدى. ءبىز ابايدىڭ ءومىرى مەن تانىم ءىزىن وشىرەتىن ەڭ تالماۋىتتى ماسقاراعا جول بەردىك.

ول ماسقارانىڭ ءمانىسى مىنادا. تۋرا 1997 جىلى, كەزىندە اباي «دۇنيە مەن عىلىم ەسىگىن اشقان», ءا.بوكەيحان, ا.باي­تۇر­­­سىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, شاكارىم قۇداي­­بەردى ۇلى, ر.مارسەكوۆ, ح.عاببا­سوۆ, م.جۇ­ما­­باەۆ, س.تورايعىروۆ, س.دونەن­تاەۆ, ج.اي­ما­ۋىت ۇلى, ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءا.مار­عۇلان, ش.ايمانوۆ, تاعى دا باسقا ۇلت زيا­لى­لارى مەن مۇقىم سەمەيلىك شاكىرت­­تەر بىلىمگە سۋسىنداعان سەمەيدەگى ن.ۆ.گو­گول اتىنداعى كىتاپحانا عيماراتى سالىن­دى تاع­دىرعا ۇشىراپ, ساتىلىپ كەتتى. دەم­­دە­رىنىڭ لەبى قالعان سورەلەر مەن كوز نۇرى­ تامعان كىتاپتار قوقىس بولمەگە قات­ت­الىپ, دىمقىل شالىپ, زامان دەرتىنە ۇشى­رادى. ونىڭ ۇستىنە وبلىس تاراپ, سەمەيدىڭ شا­ڭى­راعى ورتاسىنا (تۋرا ماعىناسىندا) ءتۇستى.

ادەپسىزدەردىڭ ەلدىڭ, اباي ەلىنىڭ, سەمەي ءوڭىرىنىڭ اتىنان ءسوز ايتۋعا قۇقى جوق. مىنە, سولار قاسيەتتى كىتاپحانا عيما­راتىن, سول ارقىلى بۇكىل قازاق رۋحى ۇيالا­­عان ۇيانى دا ساتىپ جىبەردى. بۇرىنعى سەمەي­دىڭ سۇلدەرى عانا قالدى. ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا يۋنەسكو مىنبە­سىنەن ايتىلعان ماداق پەن مارا­پات, قازاقتىڭ ار-نامىسى, وجدانى, تاريحي جادى سۇقسىر نيەتتىڭ جەمتىگىنە اينال­دى. قازىرگى ماڭگىلىك ەل كوشەسىندەگى 22-ۇيدەگى كىتاپحانانى ىزدەگەن جۇرت, قازاق رۋحا­نيا­تىنىڭ قورمالى بولعان عيما­رات­تىڭ ورنىن سيپاپ, ابايدى ەسكە تۇسى­رەتىن ورىن تاپپاي, ماڭگىرىپ قالدى. ال اباي­دىڭ ءومىر تاريحى مەن تانىم تاريحىن كىتاپ­حاناسىز قالدىرۋ اقىننىڭ وكپە-باۋىرىن قولقاسىمەن قوسا سۋىرىپ العان­مەن بىردەي.

 * * *

ەگەر قالا تاريحىنا ۇڭىلسەك, XIX عا­سىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەمەي شا­ھارى قازاق دالاسىنداعى رۋحاني ورداعا اي­نالدى. اباي ءومىر سۇرگەن 1845–1904 جىل­د­ار مەن ميحاەليس جەر اۋدارىلىپ كەل­­گەن 1869 جىل­دار ارالىعىندا سەمەيدە 1883 جىلى ساناق كوميتەتى ۇيىندە اشىلعان جال­­عىز كىتاپحانا بولعان. باس كىتاپحاناشى – بەل­گىلى ولكەتانۋشى, ەتنوگراف, پۋبليتسيست ن.يا.كونشين ەدى. بۇل كىتاپحانا – حاكىم ابايدىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ, الەم­دىك ادەبيەتپەن تابىسۋىنا سەبەپكەر بولدى.

 تابيعاتىنداعى ءار نارسەگە قۇلشىنا كىرىسەتىن, ءبىر بەرىلسە, قۇلاي بەرىلەتىن مىنەزىمەن اباي باسقا ءبىر الەمگە قۇمار­لانا ۇمتىلادى. بار ىقىلاسى بىلىمگە اۋادى. مەدرەسەدەگى شىعىس كلاسسيكتەرى مەن ويشىلدارىنىڭ, ءدىن عۇلامالارىنىڭ ىلىمىنە سۋسىنى قانعان سوڭ, قالالىق كىتاپ­حاناعا كوڭىلى اۋىپ, ونىڭ تۇراقتى وقىر­مانى بولادى. بۇل تۇڭعيىق جول ونى نۇركەنىڭ وقىعان قىزىنىڭ نازىك سۇر­لەۋىمەن قيىستىرادى. ءسويتىپ, 1879 جىل­دىڭ قىسى, 1880 جىلدىڭ كوكتەمىن قالا­دا وتكىزەدى. بولىستىق ىسقاققا كوشكەن سوڭ, ەل ىسىنەن دە سۋىنا باستايدى. قالاداعى ماز­مۇن­دى كۇندەرىنەن جۇبانىش تاپقان اباي, ارپا­لىسپەن وتكەن جىلدارىنا وكىنىپ:

وكىنىشتى بار ءومىر كەتكەن ءوتىپ,

وتكىزدىك ءبىر نارسەگە بولماي جەتىك.

ويشىلدىڭ مەن دە ساندى ءبىرىمىن دەپ,

تالاپ, ويسىز, ماقتاندى قالدىم كۇتىپ, – دەگەن ويعا كەلەدى.

سونداي ءساتتى, سۇرانىستى كۇندەرى كىتاپ­حا­ناعا كەلىپ, تولستويدىڭ ءبىر كىتابىن سۇ­راي­دى. قىر قازاعىنىڭ تىلەگىنە تاڭعالعان اق كىرە باستاعان قابا ساقالدى ورىس ازاماتى: «تولستويدىڭ كىتابى سىزگە نەگە كەرەك؟» دەپ تاڭدانا سۇرايدى. اباي تولستوي مەن سول جىلدارى ورىس قوعامىندا ۇلكەن پىكىر اڭىسىن تۋدىرعان «تولستويشىلدىق اعىم» تۋرالى بىلگىسى كەلگەنىن ايتادى. «سودان ەكەۋى كىتاپحانادان بىرگە شىعىپ ۇزاق اڭگىمەلەسەدى. ارتىنان جاقىن تانىس, سىيلاس, تاتۋ ادامداردىڭ ھالىنە جەتەدى» (م.اۋەزوۆ).

بۇل ادام ابايعا: «مەنىڭ دۇنيەگە كوزىمدى اشقان – ميحاە­ليس» دەگىزەتىن پەتەربۋرگ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ جاراتىلىستانۋ فاكۋل­تەتىنىڭ ستۋدەنتى, پاتشاعا قارسى قوزعالىسقا قاتىسقانى ءۇشىن سەمەيگە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ميحاەليس ەدى.

«ميحاەليستىڭ ايتۋى بويىنشا اباي كىتاپ وقۋدى ءتارتىپتى رەتكە كەلتىرىپ: كوركەم ادەبيەت, سىن, فالسافا, تاريح, تابيعات عىلىمدارى, الەۋمەتتىك ادە­بيەتتەر دەپ جۇيەلەپ, بەلگىلى ءبىر ماقساتپەن ىرىكتەپ وقيتىن بولادى. زيالىلاردىڭ اراسىنداعى تانىستار مەن پىكىرلەستەرى دە كوبەيىپ, گروسس, دولگوپولوۆ سياقتى عالىمدارمەن ەتەنە ارالاسىپ, «جاڭا ءبىر دۇنيەنىڭ كوكجيەگى اشىلادى. پۋشكين, لەرمونتوۆ, نەكراسوۆ, تولستوي, تۋرگەنەۆ, سالتىكوۆ-ششەدرين, دوستوەۆسكي, بەلينسكي, دوبرليۋبوۆ, پيسارەۆ, چەرنىشەۆسكيدىڭ شىعارمالارىن تاڭداپ, تالداپ وقىپ, پىكىر الىساتىن دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. گەتە مەن بايرونعا, ميتسكەۆيچكە نازار سالادى. جازدا قىرعا شىققاندا سولاردىڭ كىتاپتارىن الا كەتەدى. سول 1880–1881 جىلداردىڭ مول­شەرىندە لەرمونتوۆتىڭ «كەڭ جايلاۋ – جاسىل بەسىك جاس بالاعا», «بورودينو» اتتى ولەڭدەرىن قازاقشاعا اۋدا­رادى. ءوزى دە سول جىلدارى «قانسوناردا بۇر­كىتشى شىعادى اڭعا», «شوقپارداي كە­كىلى بار قامىس قۇلاق» اتتى ولەڭدەرىن جازادى. بۇل ونىڭ ولەڭدى ونەر دەپ ءتۇسىنىپ, بەت بۇرا باستاعان كەزى ەدى. ەكىنشى قىستا, سپەن­سەر, لۋيس, دارۆين سياقتى ەۋروپا وقى­مىستىلارىنا اۋىسادى. «اسىرەسە درەپەر­دىڭ «ەۋروپانىڭ ەسەيۋ تاريحى» ­دەگەن في­لوسوفيالىق ەڭبەگىن دەن قويا وقيدى (م.اۋەزوۆ).

بۇل تۋرالى امەريكانىڭ ساياحاتشى عالىمى دج.كەننان 1891 جىلى نيۋ-يوركتە جانە لوندوندا قاتار شىق­قان, كەيىن دۇنيەنى ارالاپ كەتكەن ءوزىنىڭ ء«سىبىر جانە جەر اۋدىرىلۋ» اتتى اتاقتى كىتابىندا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ (كونونبايدىڭ) ءبىلىم دەڭگەيىنەن ماعلۇمات بەرەتىن ماڭىزدى دەرەك بار. ساياسي جەر اۋدارىلعانداردىڭ حال-اھۋالىمەن تانىسۋ ءۇشىن دج.كەننان سەمەيدە 1885 جىلى, شامامەن 14–19 شىلدە ارالىعىندا بولعان. گۋبەرناتور تسەكلينسكي وعان قالادا ساياسي قۋعىنعا ۇشىراپ, جەر اۋدارىلىپ كەلگەن قىرىققا جۋىق ادامنىڭ بار ەكەنىن جانە ولاردىڭ وتە ساۋاتتى, زيالى, يمپەرياعا پايدالى ادامدار ەكەنىن ايتىپ بەرىپ, ونى كەڭسە قىزمەتكەرى لوبانوۆسكيمەن تانىستىرادى. لوبانوۆسكي ءوز كەزەگىندە دج.كەنناندى ساياسي ماتىپپەن جەر اۋدا­رىل­­عاندارمەن تانىستىرادى, قازاق اۋىلىن كورسەتەدى. سودان كەيىن گۋبەرناتوردىڭ كەڭسەسىندە قىزمەت ەتەتىن «وتە تالانتتى جاس عالىم, انتروپولوگيا مۇراجايىن ۇيىم­داستىرۋعا تالپىنىپ جۇرگەن لەونتەۆپەن» جۇزدەستىرەدى. ءوزارا ءتىل تابىسقان سوڭ, ونىڭ وتە بىلىمقۇمار ەكەنىنە ءتانتى بولادى.

سودان كەيىن دج.كەنناندى ساياسي سەنىمسىزدەرمەن سۇقباتتاستىرۋ ءۇشىن لەونتەۆ جەكە پاتەردە ارنايى كەش ۇيىم­داس­تىرادى. اڭگىمە كىتاپ پەن كىتاپحانا تۋرالى بولعاندا, لەونتەۆ وعان مىناداي دەرەكتى ايتىپ بەرەدى. ول اڭگىمە تۋرالى دج.كەننان ءوزiنiڭ اتاقتى ەڭبەگىندە: «مە­نىڭ قويعان سۇراعىما بايلانىستى, لەونتەۆ ماعان Ceمەي كىتاپحاناسىنىڭ تاريحى تۋرالى ايتىپ بەردى. ول:

– كىتاپحانا تەك قانا ساياسي جەر اۋدا­رىلعاندار ءۇشىن عانا ۇلكەن يگىلىكتى ءىس اتقارىپ وتىرعان جوق, سونىمەن قاتار ول قالا تۇرعىندارىنىڭ وي-ءورىس تىرشىلىگىنە دە جان ءبىتىردى. ءتىپتى قازاقتار دا (تۇپنۇسقادا: قىرعىزدار دا – ت.ج.), – دەدى ول, – ارا-تۇرا ونىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ تۇرادى. مەن ءبىر ءبىلىمدى قازاقتىڭ قارياسىن (ستاريكا-كيرگيزا) بىلەمىن, ونىڭ اتى-ءجونى يبراگيم قۇنانباي (تۇپنۇسقادا – يبراگيم كونوباي), ول كىتاپحاناعا تەك قانا كەلىپ قويمايدى, سونىمەن قاتار ونداعى بوكل, ميلل جانە درەپەر سياقتى اۆتورلاردىڭ دا كىتابىن وقيدى.

– سوندا سiز, – دەپ داۋىستادى ءبىر ستۋدەنت, – سەمەيدە ميلل مەن درەپەردىڭ شىعارمالارىن وقيتىن كارى قازاق تۇرادى دەپ ايتقىنىز كەلiپ تۇر ما؟!

– ءيا, ءدال سولاي, – دەپ سەنىممەن قاسقايا جاۋاپ بەردى لەونتەۆ. – مەن ونى العاش كورگەنىمدە, ونىڭ مەنەن: يندۋك­تسيا مەن دەدۋكتسيانىڭ اراسىنداعى ايىرما­شى­لىقتى سۇراعانى قاتتى تاڭعالدىردى. كەيىن­نەن كوزىم جەتكەنىندەي, ول شىنىندا دا, اعىلشىن فيلوسوفياسىن جاقسى بىلەدى ەكەن جانە سودان كەيىن مەن اتاعان كىتاپتاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىن وقىپ شىعىپتى.

– سiز ول وقىعاندارىنىڭ ءبارىن ءتۇسىندى دەپ ويلايسىز با؟ – دەپ سۇرادى الگى ­ستۋدەنت.

– مەن ەكى كەش بويى ودان درەپەردىڭ «ەۋروپانىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋى» اتتى شى­عارماسى بويىنشا ەمتيحان الدىم, – دەپ جاۋاپ بەردى لەونتەۆ, – شىندىعىن اي­تۋىم كەرەك, ول مۇنى وتە ورنىقتى ءتۇسىنىپتى.

– مەنىڭ نازارىمدى مىنا ماسەلە اۋداردى, – دەدiم مەن, – كىتاپحاناداعى كىتاپتاردىڭ كوپشىلىگى, سونىڭ ىشىندە اعىلشىن عالىمدارىنىڭ شىعارمالارى تسەنزۋرانىڭ باقىلاۋىنان وتسە دە, قولعا بەرۋگە تىيىم سالىنعان ەڭبەكتەر ەكەن.

– نەگە بۇلاي: اۋەلى كىتاپتى وقۋعا رۇقسات بەرەدى دە, ارتىنان تىيىم سالادى؟

– ءبىزدىڭ تسەنزۋرامىزدىڭ ۇستانىمى وزگەشە, – دەدى جەر اۋدارىلعانداردىڭ بىرەۋى, – ءسىز مىنانى قالاي تۇسىندىرگەن بولار ەدى­ڭىز: مىسالى ادام ءسميتتىڭ «ادام­زات بايلىعى» سياقتى كىتاپتارعا تىيىم سالىنعان, ال, ءدارۆيننىڭ «تەكتەردىڭ تاري­حى» مەن «ادامزاتتىڭ شىعۋ تەگى» اتتى شى­عارمالارىنا رۇقسات بەرىلگەن. سوڭعى شىعارمالار الدىڭعىسىنا قاراعاندا الدە­قايدا قاۋىپتى ەمەس پە» [كەننان دج., 1 ت., ب198-199], – دەپ جازدى.

مىنە, لەونتەۆتىڭ دج.كەننانعا ايتىپ بەرگەن بۇل دەرەگى ىلگەرىدە ايتىلعان ابايدىڭ ميحاەليسپەن كىتاپحانادا كەزدەسۋىن ەسكە تۇسىرەدى. اباي كىتاپحانادا ميحاە­ليسپەن تانىستى ما, جوق, لەونتەۆ­پەن تانىستى ما, قايسىسى شىندىق, الدە ەكەۋiمەن دە كىتاپحانادا كەزدەستى مە, ونى انىقتاۋ – باسقا اڭگىمەنىڭ ارقاۋى.

ال ءۇزىندىنى ۇزاق كەلتىرۋىمىزدىڭ سەبەبى, ءبىرىنشى, مۇندا سەمەي كىتاپحاناسىنىڭ كىتاپ قورى تۋرالى تولىق ماعلۇمات كەلتى­رىلگەن. سونداي-اق اتالعان كىتاپتاردى اباي­­دىڭ وقىعاندىعىنان نەمەسە وقۋى مۇم­كىن ەكەندىگىنەن حاباردار ەتەدى. ءۇشىنشى, بۇل – كوكباي سياقتى مولدا­لار­دىڭ ءوزى ايتىپ بەرگەن, ابايدىڭ ءدارۆيندى دەن قويىپ وقى­عان­دىعى تۋرالى ەستەلىگىنىڭ راستىعىن بۇ­ل­جىت­پايتىن ءبىر دالەل بولىپ تابىلادى.

ال اباي تۋرا سول كۇندەرى, ياعني دجوردج كەننان سەمەيگە كەلگەندە, شار وزەنى بويىنداعى قارامولا سيازىنا توبە بيلىك ەتىپ قايتىپ, ىلە سوڭىنان جازىلعان ارىز-شاعىمدارعا بايلانىستى تەرگەۋ استىندا جۇرگەن ەدى.

بۇل كىتاپحانانىڭ كىتاپ قورى جانە سوعىستان كەيىنگى كۇ­تىم­­سىز كۇيى تۋرالى بەل­گىلى عالىم ق.مۇحامەدحان ۇلى 1947 جىلى 27 قاراشادا سسرو­ عىلىم اكادەمياسىنىڭ قا­زاق فيليا­لىنىڭ باسشىسى ق.سات­باەۆقا جازعان:

 «سىزگە سەمەي قالاسىنداعى كىتاپحانا­لاردىڭ ساپاسى توزبەستىك ايانىشتى ءحالىن از سوزبەن بايانداپ ءوتۋدى ماقۇل كوردىم.
1. گوگول اتىنداعى كىتاپحانا...» دەپ باستا­لاتىن حاتىندا اراپ ھارپىمەن جازىل­عان كوپتەگەن سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپ­تار­دىڭ تالان-تاراجعا تۇسكەنىن بايان ەتىپ, بۇل كىتاپحانانىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتە كەلىپ:

«قازىرگى كەزدە سەمەي قالاسىنداعى اباي اتىنداعى امبەباپ-عىلىمي كىتاپ­حانانىڭ سيرەك باسىلىمدارىنىڭ التىن قورىن قۇراپ وتىرعان: پۋشكين ا.س. سوچينەنيا. سپب., 1887; تولستوي ل.ن. سوچينەنيا. م., 1889; ۋەۆەلل ۆ. يستوريا يندۋكتيۆنىح ناۋك. سپب., 1867; سوچينەنيا پلاتونا. سپب., 1863; بايرون سوچينەنيا. سپب., 1884; حەراسكوۆ م. ەپيچەسكيە تۆورەنيا. چ.1.-م., 1786; چ.2. 1787; كانتەمير ا.د. سوچينەنيا. سپب., 1868; سپەنسەر گ. وسنوۆانيا پسيحولوگي. سپب., 1876 دال ۆ.ي. سوچينەنيا. 1883; بەككەر ك. ۆسەميرنايا يستوريا. سپب., 1846; كارامزين ن.م. يستوريا گوسۋدارستۆا روسسيسكوگو. سپب., 1845; يليادا گومەرا.-/ پەر. گنەديچا ن. سپب., 1829, تاعى باسقالارى – سونىڭ ايقىن ايعاعى. بۇل كىتاپتار XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن, الەمدىك مادەنيەتتەن شالعايداعى قازاقى اۋىلدىڭ ءتول پەرزەنتى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ بىلىمگە قۇمارلىق ءشولىن باسقان رۋحاني بۇلاق بولا الدى... سەمەيدىڭ قوعامدىق كىتاپحاناسىنىڭ ورىس جانە الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرى شىعارمالارى, ءارتۇرلى عىلىم سالالارىنان كىتاپ قورى مول. «ۆەستنيك ەۆروپى», «رۋسسكي ۆەستنيك», «رۋسسكايا مىسل», «يستوريچەسكي ۆەستنيك», ت.ب. رەسەي مەرزىمدى باسىلىمدارىن الىپ وتىرعان سول زامانداعى ءسىبىر كىتاپحانالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ باي كىتاپحانا», دەپ سەمەي كىتاپحاناسىنىڭ اباي عۇمىرناماسى مەن شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنىڭ قالىپتاسۋىندا اسا ماڭىزدى ورىن الاتىنىن, ونى ساقتاپ قالۋدىڭ ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن قۇرمەتتى پارىز ەكەنىن, كىتپاپحانا ءۇيىن قالايدا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارادى.

بۇل عيمارات اباي كىتاپ وقىعان جاي عانا جاعىراپيالىق نۇكتە, مەكەن-جاي ەمەس, قازاق رۋحانياتىنىڭ الىبى ابايدىڭ اباي بولىپ, ۇلت تۇلعاسى رەتىندە قالىپتاسۋىنا اسەر ەتكەن رۋحانيات مەكتەبىنىڭ كيەلى مەكەنى. كەزىندە گوگول اتىن يەلەنىپ, كەيىننەن ابايدىڭ اتى بەرىلىپ, باسقا عيماراتقا كوشىرىلگەن, سەمەي قالاسىنداعى ماڭگىلىك ەل كوشە­سىندەگى 22-ءۇي توقسانىنشى جىلدارى «تسەنتركرەديت بانككە», ودان ءۇشىنشى قول ارقىلى جەكە مەنشىككە ساتىلىپ كەتكەن (قازىر وندا تاتار ونەر مەكتەبى ورنالاسقان). ال وسى عيماراتتى قايتارۋ تۋرالى قوزعاۋ سالىنا باستاعان تۇستا, ياعني 2020 جىلدىڭ 31 قاڭتارىنداعى №1 كەلىسىم (دوگوۆور) بويىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن­داعى تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تولىق وكىلەتتى ۋاكىلدىگى» «جىلجىمايتىن بۇل م ۇلىكتى» ەشقانداي نەسيەسىز (بەزۆوزمەدنو) «تاتار ونەر مەكتەبىنە» («كگكپ «تاتارسكايا شكولا يسكۋسستۆ) پايدالانۋعا بەرگەن» بۇل كىتاپحانا – ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني تاريحىنىڭ قاسيەتتى ەسكەرتكىشى. بۇل كىتاپحانا ابايدىڭ رۋحاني ۋنيۆەر­سي­تەتى بولىپ تابىلادى. اباي – سول ءبىلىم ورداسىنىڭ ماڭگىلىك وقىرمانى. سول عيما­راتتىڭ ماڭدايشاسىنا «اباي قۇنان­باي ۇلى كوپ جىلدار بويى وسى كىتاپ­حا­نا­نىڭ وقىرمانى بولدى» دەپ ەكى تىلدە جازىلىپ ەدى. حالىقتىڭ جۇرەگىنە جازىلىپ, جانارىنا ءبىر عاسىر بويى كوزايىم بولعان بۇل تاقتا دا وكىلەتسىز وكىلدەردىڭ نازارىنا ىلىكپەدى. اشىعىن ايتقاندا, قاي اكىم, قاي باسشى كىمگە, نەگە, قانداي مەزىرەتى ءۇشىن ساتتى؟ مۇنىڭ بارلىعى زاڭدىق قۇقىق تۇرعىسىنان انىقتالىپ, شىندىق قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك. تاتار رەسپۋبليكاسى دا قازاق رۋحانياتىنىڭ تاريحىن جويۋعا جانە زاڭسىزدىققا جول بەرە قويماس.

كەيبىر تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن ادامدار قازىرگى تاتار مۋزىكالىق مەكتەبى بولىپ تۇرعان سول ەسكى عيماراتتىڭ 1902 جىلى سالىنعانىن العا تارتىپ, بۇل عيماراتتا ابايدىڭ بولماعانىن وزەۋرەي دالەلدەۋگە تىرىسىپ جۇرگەنىن بايقايمىز. بۇل – ەلدىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرەتىن تىرلىك. كەزىندە اباي سۋسىنداعان رۋحاني باستاۋ سەمەيدىڭ قوعامدىق كىتاپحاناسى نەگىزىندە جاساقتالدى. ابايدىڭ اينىماس دوستارى بولعان سول ەسكى كىتاپتار وسى كىتاپحانانىڭ سورەسىنە جايعاستى. ەندەشە, اباي مۇندا بولمادى دەپ كىم ايتا الادى؟

حاكىمنىڭ عازيز ساۋساعى ءتيىپ, كوز نۇرى سىڭگەن سول كىتاپتار 1930 جىلى وسى عيمارات كىتاپحاناعا اينالعاندا, سوندا كوشتى. دەمەك ابايدىڭ تابانى تيگەن سەمەيدىڭ قوعامدىق كىتاپحاناسىنىڭ مۇراگەرى – وسى عيمارات. ءبىز بۇل عيماراتتى اباي كىتاپ وقىعان عيمارات دەپ سانايتىن سەبەبىمىز وسى. سوندىقتان بۇل عيماراتتى اباي ورتا­لىعى ەتىپ اشۋ – دانىشپاننىڭ كەمەل ءىلىمىن جاستار ساناسىنا ءسىڭىرىپ, رۋحانيات­تى دامىتۋ جولىنداعى ىرگەلى قادام بولارى ءسوزسىز. كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن بۇل قاس­تەر­لى نىسان سوندا عانا ءوزىنىڭ ءتيىستى ورنىن الار ەدى.

«عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن اقىننىڭ بار ءۇمىتى – عىلىمدى ەل بولۋ. بيىلعى مەرەيلى تۇستا سەمەي قالاسىنداعى ماڭگىلىك ەل كوشەسى, 22 مەكەنجايىنىڭ تا­ري­حي ماڭىزى مەن قۇندىلىعى باعامدالىپ, ار­نايى اباي ورتالىعى بولىپ اشىلسا, تاريح تاپسىرىندە دۇرىس شەشىم بولار ەدى. ابايدىڭ ارتىنا قالدىرعان مۇرا­لا­رىنداعى جۇرەك, قايرات, اقىل ۇستا­نى­مى قازىرگى قازاق قوعامىندا دا ءوز ءرولىن جو­عالت­­پاق ەمەس. ال ونىڭ باسقان ءار ءىزى دە قازاق جۇرتى ءۇشىن قادىرلى بولا بەرمەك. جاھان­دانۋ داۋىرىندە دە اباي قوزعاعان اسىل يدەيا­لار ويىمىزعا قايىرا ورالادى. ەندىگى ءبىز­دىڭ مىندەتىمىز – اباي يدەيالارىن زامان تالابىنا ساي جاڭارتۋ ءھام جۇزەگە اسىرۋ.

سوڭعى بەس جىلدا سەمەي ءوڭىرىن سەر­پىلتىپ تاستايتىن, ەلدىڭ قۋانىشى مەن جۇ­­با­نىشىنا اينالعان ەكى ايتۋلى, ءۇمىتتى وقيعا بولدى. ءبىرىنشىسى – وبلىستىڭ قايتا اشىلۋى, ەكىنشىسى – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ سەمەي قالاسىن قازاقتىڭ تاريحي-مادەني استاناسىنا اينالدىرۋ تۋرالى ايتۋلى ۇسىنىسى. ءبىر ۇلتتىڭ تاريحي-مادەني استاناسى بولۋ – سول مەملەكەتتىڭ قاسيەتتى مەكەنىنە اينالۋ دەگەن ءسوز. ال سوعان ساي بولۋ ءۇشىن تۋعان قالامىزدى قاسيەتتەندىرۋ باعىتىندا نە ىستەلىپ جاتىر؟ وزگەنى بىلاي قويعاندا, ابايعا قاتىستى بۇرىنعى گوگول اتىنداعى كىتاپحانا قايدا؟ ماڭدايعا باساتىن بىردەن-ءبىر تاريحي عيمارات ەمەس پە ەدى؟ الاش ۇكىمەتى جاريالانعان عيمارات قايدا؟ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىز­­­دىڭ كيەلى شاڭىراعى ەمەس پە ەدى ول؟ «اباي جولى» رومانىندا سۋرەتتەلگەن تاريحي عيماراتتار ساقتالدى ما, ساقتالسا قايدا جانە قانداي جاعدايدا؟

1997 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعى مەرەيتويى كەزىندە ءا.بوكەيحان, ا.باي­تۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, س.تورايعىر­ ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, ەڭ سوڭىندا م.اۋە­زوۆتىڭ ءوزى كاميلاعا ۇيلەنگەن­نەن كەيىن تۇرعان, «قاراكوز» پەساسى مەن اڭگىمەلەرى جازىلعان بۇرىنعى «اكا­دەميك پاۆلوۆ اتىنداعى كوشەدەگى ­
­4-ءۇيدى» (سول كەزدەگى مەكەنجايى) دەگدار قايىم مۇحامەدحانوۆ ارنايى اپارىپ كورسەتىپ ەدى. تەرەزە جاقتاۋلارى, توبە جيەگى اعاشپەن ورنەكتەلگەن ءۇي بولاتىن. جانىعىپ ءجۇرىپ مۇراجاي جاساۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنا ەنگىزىپ ەم. قاۋلى قابىلداندى. بىراق قاراجاتتىڭ قيىن كەزىندە «الاش ارداگەرلەرى» مۇراجايى ءا.مولداباەۆتىڭ ۇيىنە جاساقتالدى. ءدال قازىر ءبىر ءۇيدى ­اۋلا­سىمەن قوسىپ ساتىپ الۋعا ۇكىمەتىم­­نىڭ قاۋقارى جەتەدى عوي.

تاريحي-رۋحاني ەسكەرتكىش رەتىندە كۇتىم تىلەپ تۇرعان عيمارات – ءتىنىباي مەشىتى. بۇل مەشىتتىڭ تابالدىرىعىندا قۇنانباي, تاتتىمبەت, كەمپىربايدان باس­تاپ اباي مەن شاكارىمنىڭ, الەكەڭ-ءاليحان بوكەيحان باستاتقان الاش دەگدار­لارى­نىڭ – اقاڭنىڭ-احمەت بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ, جاقاڭ­نىڭ-مىرجاقىپ دۋلات ۇلى­­نىڭ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ, سۇل­تان­ماحمۇت تورايعىر ۇلىنىڭ, رايىمجان مارسە­كوۆتىڭ, ماعجان جۇماباەۆتىڭ, جۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلىنىڭ, قانىش ساتباەۆتىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, الكەي مار­عۇلاننىڭ, ەڭ سوڭعى تۇياق قايىم مۇحا­مەدحانوۆ تابانىنىڭ ءىزى جاتىر. ال اباي پايدالانعان, اڭىزعا اينالعان گوگول اتىنداعى كىتاپحانا الدەبىر كوپەستىڭ قولىندا. ونى قايتا وڭدەپ, وزگەرتۋگە كەزىندە جۇرت قارسى بولىپ توقتاتقان ەدى. قالايدا قولدان جاساندى كوسەم, جاساندى شەشەن, جاساندى كوشە, جەر اتتارىن جاساماي, توزعان ەسكى سەمەيدى – قاسيەتتى قارت سەمەيدى قالپىنا قايتا كەلتىرۋدىڭ قامىنا شۇعىل ءارى تاباندى تۇردە كىرىسكەن لازىم. ول ءۇشىن جەكەلەپ ەمەس, مۇقىم سەمەي قالاسىنداعى تاريحي ورىنداردى انىقتاپ, تىزىمگە الىپ, تاريحي سيپاتتاما جاساپ, پارمەندى شەشىم شىعارا الاتىن مەملەكەتتىك دارگەيى بار ارنايى كوميسسيا قۇرۋ قاجەت. سوندا عانا اركىمنىڭ جالعان جالاسى مەن سىلتاۋىنا, بۇلتاعى مەن بۇقپانتايىنا جول بەرىلمەيدى.

قاتۋ دا, باتۋ دا ايتىلعان تۇستار بولسا, كوڭىلىڭە الما, اعايىن, عافۋ ەت. بىراق شىن ءسوزىم, جان ءسوزىم وسى.

تۋعان جەردىڭ وسىنداي تاعدىرى اكىمدىك ەمەس, پەرزەنتتىك ار-نامىسىن وياتىپ, ۇلان-عايىر ەلىڭە ۇندەۋ تاستاعان الەۋەتتى اكىم بەرىك ءۋالي ۇلىنىڭ سالاۋات-ساۋىنىنا, سول ەلدىڭ ءبىر پەرزەنتى رەتىندە ءوز ماماندىعىما سايكەس وسى ريسالا ارقىلى ءۇن قوسقىم كەلدى.

تۇرسىن جۇرتباي,

جازۋشى-عالىم