قاي مەملەكەت ءۇشىن دە ءوز تاۋەلسىزدىگى وتە قىمبات. ەگەمەندىك – كوپتەگەن ۇلتتار مەن حالىقتاردىڭ ماڭگىلىك اسقاق ارمانى دا, ماقساتى دا بولدى. ەگەمەندىك ءۇشىن ءالى دە كۇرەسىپ جاتقان حالىقتار بار. بابالارىمىز دا “ەگەمەن بولماي ەل بولماس, ەتەكتەن كەسكەن جەڭ بولماس” دەپ, وسىناۋ ۇلان-عايىر دالانى يەمدەنگەن حالقىنىڭ تاۋەلسىز ەل بولىپ, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ, جەكە مەملەكەت بولعانىن ارمانداپ ءوتتى. حالقىمىزدىڭ باقىتىنا وراي ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ تەرەڭنەن زەردەلەي بىلەتىن ساياساتىنىڭ, كەلەشەكتى بولجاي بىلەتىن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستان ەگەمەندىككە قول جەتكىزدى. بۇل ايتۋعا جەڭىل, اتقارۋعا كەلگەندە عاسىرلىق سالماعى بار ءىس بولدى.
كەشەگى ۇلكەن دەرجاۆادان جەكە وتاۋ بولىپ شىققان ەلدەرگە الەم نازار تىكتى. “قايتەر ەكەن؟” دەپ اپىل-تاپىل باسقان قادامىن قاداعالاپ تۇردى. وسىنداي جاعداي جاھاندىق تاريحتا تالاي رەت كەزدەسكەن. ءار ءتۇرلى جولدارمەن ازاتتىق العان مەملەكەتتەردىڭ ەل بولىپ ەڭسە تىكتەپ, وركەنيەت كوشىنە ەرىپ كەتۋى ارقالاي بولعان.
سوتسياليستىك قوعامنىڭ تار قۇرساۋىنان شىققان, ەندى عانا تاۋەلسىزدىگىن العان قازاقستاندى بىردەن نارىق ەكونوميكاسىنا باعىتتاۋدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاريحي شەشىم قابىلداپ, تاۋەكەلگە بەل بۋدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى زور اۋقىمدى مىندەتتەردى اتقارا ءبىلدى, تىڭنان تۇرەن سالعانداي ەل دامۋىنا داڭعىل جول اشتى.
وسى تۇستا وداق كەزىندە نەگىزىنەن تابيعي شيكىزاتتى ءوندىرۋشى بولىپ كەلگەن قازاقستان سەكىلدى ەلدەر وتە قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ويتكەنى, ءبىرتۇتاس تەحنيكانى قۇراستىرمايتىن, بەلگىلى ءبىر بولشەكتەرىن جاساۋعا بەيىمدەلگەن زاۋىتتار بىردەن توقتادى. ءبىر-بىرىنە تىعىز بايلانىستى جۇيەدە بەرەكەسىزدىك ورىن الدى. ءتىپتى كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر, ەلەكتر جەلىلەرى, گاز بەن مۇناي قۇبىرلارى, تەمىر جولدار بولشەكتەنىپ قالدى. ەلدە جۇمىسسىزدىق كوبەيدى. الەۋمەتتىك سالالارعا قاجەتتى قارجىنىڭ تاپشىلىعى بايقالدى.
جاڭا كەزەڭگە كوشۋ ءۇشىن قازاقستاندا بارلىق سالادا رەفورما جاساۋ قاجەت بولدى. 1980 جىلداردىڭ اياعىندا كسرو كولەمىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىن تەزىرەك داڭعىل جولعا سالۋ ماقساتىندا الەمدىك ءتاجىريبەلەردى زەردەلەپ, ونى ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ تابيعاتى مەن حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە سايكەس كەلە مە, جوق پا دەپ ساراپتاۋدان وتكىزدى. مىنە, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سول تۇستا ەسكى جۇيەمەن جۇرە بەرسەك, ءبىراز ۋاقىت جاقسى تۇرعانداي اسەردە بولساق تا, كەيىن ورنى تولماس قاتەلىكتەرگە ۇرىناتىنىمىزدى كورەگەندىلىكپەن بايقاي ءبىلدى. سوندىقتان ەلباسى ساياسي-ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك سالادا جاڭا رەفورما جۇرگىزىپ, جاس مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن ايقىنداپ الۋدى بىردەن باستاپ كەتتى.
1991 جىلى ەلىمىزدە جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسى باستالدى. جەكەشەلەندىرۋ – ەكونوميكانى كۇردەلەندىرۋدىڭ سوڭعى ماقساتى ەمەس, ول جاڭا ەكونوميكالىق جۇيەگە كوشكەندە بولاتىن مەنشىك قاتىناستارىن وزگەرتۋ ءتاسىلى.
1990-جىلداردىڭ باسىندا كوكشەتاۋ وبلىسىن باسقارىپ جۇرگەنىمدە ەلباسى وزىنە شاقىرىپ, ماعان مەملەكەتتىك جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىن باسقارۋ مىندەتى جۇكتەلەتىنىن ايتتى. “جەكەشەلەندىرۋ – تاريحي ماسەلە. سوندىقتان بۇعان جەتەكشىلىك ەتۋ – وتە جاۋاپتى قىزمەت”, – دەدى پرەزيدەنت.
ودان ءارى ەلباسى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. “بارلىق جوسپارلاردى, باعدارلامالاردى جاساۋعا بولادى. ەڭ باستى ماسەلە – ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن وزگەرتۋ. حالىقتىڭ ويلاۋ جۇيەسى 70 جىلدان استام ۋاقىت بويى باسقاشا باعىتتا قالىپتاسىپ قالدى. جەكەمەنشىك دەگەندى بىلمەيتىن ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل وتە كۇردەلى ماسەلە”, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
قازاقستانداعى جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى 1991 جىلى قابىلدانعان بولاتىن. سول جىلى قابىلدانعان جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى زاڭدا ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ مەكەمەلەردى بىرتىندەپ ساتىپ الۋى, اۋكتسيون جانە تەندەر ارقىلى ساتىلۋى قاراستىرىلدى.
جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى جىلدارى ناعىز قايشىلىققا تولى كەزەڭ بولدى. سول ۋاقىتتاعى ەكونوميكالىق جاعدايعا ءتان قيىنشىلىقتار – كاسىپورىنداردىڭ ءوز جۇمىسىن توقتاتۋى, تولەمدەردىڭ تولەنبەۋى, دۇكەن سورەلەرىنىڭ بوساۋى, ينفلياتسيانىڭ باستالۋى ورىن الدى. بۇل رەتتە, كوپ دەڭگەيلى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ۇدەرىستى جەدەل باستاۋ قاجەت بولدى.
وسى داعدارىس كەزەڭىندە قوعامدىق پروگرەستى دامىتۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جەكە باتىلدىعى, ساياسي دانالىعى, قايتپاس جىگەرى رەسپۋبليكامىزدا مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ مەن جەكەشەلەندىرۋدىڭ جوسپارلى, كەزەڭ-كەزەڭدى ۇدەرىسىن باستاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
1991 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك ءمۇلىكتى باسقارۋ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكاداعى مەملەكەتتىك مەنشىكتى قايتا قۇرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن, ەرەجەسى مەن رەسىمدەرىن انىقتايتىن ءبىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداندى. وسى قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك مەنشىكتى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى.
جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسى تىكەلەي ەل پرەزيدەنتىنىڭ قاداعالاۋىندا بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – مەملەكەتتىك م ۇلىك جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارعان كەزىمدە سەمينارلار مەن كەڭەستەر ۇيىمداستىرىلىپ, سونداي ماڭىزدى فورۋمداردىڭ بارلىعىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى باسقارىپ, جەكەشەلەندىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءتۇسىندىرىپ, الدىمىزعا سان ءتۇرلى تالاپتار قويىپ, تاپسىرمالار بەردى.
قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋى وتە قيىن جۇرگەن ۇدەرىس ەدى. ودان باسقا تاڭدايتىن جول دا بولمادى. مەملەكەتتەن سۋبسيديا الىپ كەلگەن, تازا پايداسى ارقىلى ءوز شىعىندارىن اقتاي المايتىن شارۋاشىلىقتاردى نارىق ەكونوميكاسى كەزىندە ۇستاپ تۇرۋدىڭ ەشقانداي تيىمدىلىگى جوق ەكەندىگى بارشاعا ايان. ۇجىمشار مەن كەڭشارلاردى ساقتاپ قالۋدى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرسەك, ەل دە, ءوز ۇلەسىن الماعان حالىق تا مۇلدەم كەدەيلەنە تۇسەر ەدى. سوندىقتان اۋەلى جەكەشەلەندىرىپ, ودان كەيىن ۇساق شارۋاشىلىقتاردى جاڭا تۇرعىدا ىرىلەندىرۋ مىندەتى تۇردى.
قيىندىقتار وتە كوپ بولدى. ونىڭ قانداي قاجىر-قايراتتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقانىن بىلمەيتىن ادامدار ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتادى. ەلباسى بۇل ۇدەرىستىڭ ءبارىن كوپ ويلانىپ بارىپ جاسادى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامدارعا جەر ۋچاسكەسى مەن م ۇلىكتىڭ پايى بەرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ 51 پايىزىنا اگرارلىق سالادا ىستەيتىن ازاماتتار يە بولدى.
سول تۇستاعى قوعامداعى جاعداي تۋرالى بىلە تۇسكىمىز كەلسە, ەلباسىنىڭ “قازاقستان جولى” كىتابىنان: “جەكە مەنشىك قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ىرگەتاسى بولدى جانە ءالى دە بولا بەرمەك. جەر رەفورماسى نارىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋى مەن نىعايۋىنا باعىتتالعان. اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە جەكە مەنشىكتى ەنگىزۋگە قارسى بولعانداردىڭ بولجامدارى, جەردى “لاتيفۋنديستەر” جاپپاي ساتىپ الىپ قويادى دەگەن ساۋەگەيلىكتەرى اقتالمادى” دەگەن ويلارىن وقۋعا بولادى.
1993-1995 جىلدارى, تۇتاستاي العاندا, 1490 مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى جەكەشەلەندىرىلگەن. شارتتى جەر ۇلەستەرى مەن م ۇلىكتىك جارنالار يەلەرىنىڭ ەرىكتى تۇردە بىرىگۋى ارقىلى ازاماتتارىمىز زاڭدى تۇلعا قۇقىعىنا يە بولىپ, شاعىن كاسىپورىنداردى, وندىرىستىك كووپەراتيۆتەردى, شارۋا قوجالىقتارىن باسقارۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمدارى مۇشەلەرىنىڭ جەردە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدى ەرىكتى تۇردە ەركىن تاڭداي الۋىنا جاعداي جاسادى.
ءتيىمدى شارۋاشىلىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە ەلباسى مىناداي مىسالدى العا تارتتى. ايتالىق, اقش-تا ءبىر فەرمەر جىلىنا 38 مىڭ دوللار ءونىم وندىرەدى ەكەن. بۇل كورسەتكىش اۆستراليادا – 22 مىڭ اقش دوللارىنا, كانادادا 17 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ كورىنەدى. قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرىنە ازىرگە جىلىنا 900 اقش دوللارىنان كەلەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ تاياۋ اراداعى نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەتتىڭ ەشقانداي تىكەلەي ارالاسۋىنسىز, ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى جانە باسەكەگە قابىلەتتى جەكە مەنشىك اگروونەركاسىبىنىڭ قىزمەت ىستەۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ. ويتكەنى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەنىندەي, اگروونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋ ارقىلى دا “مەملەكەتىمىز الەم تانىعان, الدىڭعى قاتارلى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋى ءتيىس”.
1994 جىلى 6 شىلدە كۇنى الماتى قالاسىندا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىمىنىڭ كۋاسى بولدى. ول شەشىم استانانى الاتاۋ باۋرايىنان سارىارقا تورىنە كوشىرۋ يدەياسى ەدى.
ال 1997 جىلدىڭ 20 قازانىندا “اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى ەتىپ جاريالاۋ تۋرالى” ەلباسىنىڭ تاريحي جارلىعى شىقتى. وندا 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ اقمولا قازاقستاننىڭ استاناسى بولاتىنى, ال استانانىڭ رەسمي تۇساۋكەسەرى 1998 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا وتكىزىلەتىنى جازىلدى.
ەل كىندىگىن اۋىستىرۋدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني مازمۇنى اسا ماڭىزدى بولدى. توعىز جولدىڭ تورابىنداعى اقمولا قازاق ەلىنىڭ سوناۋ عاسىرلار بويى بۇرىنعى حاندارى تۋ تىككەن جەر.
پرەزيدەنتىمىز اقمولا قالاسىنا مۇقيات سارالاپ-تالداۋدان سوڭ, استانالارعا قويىلار 32 ءتۇرلى تالاپ تۇرعىسىنان پايىمداپ-زەردەلەۋدەن كەيىن عانا توقتاعان. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەلىمىز جاڭا قوعامدىق قۇرىلىمعا اۋىسىپ, نارىق ەكونوميكاسىنا نەگىزدەلگەن بولسا, استانانى كوشىرۋ ەلباسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قادامى ەدى. وسىنداي ءۇش تاريحي جانە كۇردەلى ماسەلەنىڭ باسىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ءناتيجەلى ورىنداپ شىعۋ – بۇرىن-سوڭدى ەشبىر ەلدە بولماعان باستاما.
ءاربىر ىسكەر باسشىنىڭ باستى قاسيەتىنىڭ ءبىرى اتقارىلۋعا ءتيىستى جۇمىستى رەت-رەتىمەن, جۇيە-جۇيەسىمەن ءبولىپ, جاۋاپتى ادامدارعا جۇكتەي بىلۋىندە جانە ونىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتۋىندە. مىنە, وسىنداي شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىقتى ەل پرەزيدەنتى استانانى كوشىرۋ كەزەڭىندە دە ىسكە اسىردى. مەملەكەتتىك كوميسسياعا مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ قالاي كوشەتىنىن, قاي عيماراتقا ورنالاساتىنىن, ونى دايىنداۋ ماسەلەلەرىن جۇكتەدى. ال جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنا وزدەرىنە مىندەتتەلگەن نەگىزگى جۇمىستارىنان بولەك, قالانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىن تاپسىردى. سونىڭ ارقاسىندا جاڭا ەلوردامىزعا كوشۋ ۇدەرىسى الەمدىك تاريحي وقيعالارمەن سالىستىرعاندا وتە جەدەل ءارى ناتيجەلى ورىندالدى.
استانانىڭ مەنىڭ ومىرىمدە الاتىن ورنى زور. 1997 جىلى 3 شىلدە كۇنى مەنى پرەزيدەنت وبلىسقا اكىم ەتىپ تاعايىندادى. سول كۇردەلى كەزەڭدە ەل پرەزيدەنتىنىڭ سەنىمى ماعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى.
ەڭ الدىمەن جازدا سۋ, قىستا جىلۋ جەتپەيتىن ەسىلدىڭ جاعاسىنداعى قالانىڭ جىلۋ جۇيەسىن قولعا الدىق. ەكىنشىدەن, 13 جىل بويى كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەن جىلۋ ورتالىعىن قالىپقا كەلتىردىك. كوشەلەردى ءجوندەدىك, عيماراتتاردى اباتتاندىردىق. ۇلكەن ۇشاقتاردى قابىلداۋ ءۇشىن اۋەجايدى ءجوندەۋگە كىرىستىك. جىگىتتەر كوپ جۇمىس ىستەدى, قاۋىرتتىعىن ايتايىن, ساعات قانا ەمەس, مينوت ساناپ وتىردىق! 10 قازان كۇنى تاڭسارىدە ءبارىن بىتىردىك, سول كۇنى اقمولا اۋەجايىنا پرەزيدەنتتىڭ ۇلكەن ۇشاعى كەلىپ قوندى.
اقمولا جازىق دالادا ورنالاسقاندىقتان, قالانىڭ ماڭايى تۇگىلى, ءوز ىشىندە اعاش از ەدى. بۇگىنگى جايقالعان جاسىل جەلەك پەن ادەمى گۇلدەردىڭ نەگىزى سول جىلدارى قالاندى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن اقمولانىڭ ىشىنە دە, قالانىڭ سىرتقى اۋماعىنا دا جاپپاي اعاشتار وتىرعىزىلدى.
وبلىسقا باسشى بولىپ كەلگەندەگى العاشقى ويلارىمنىڭ ءبىرى اۋداندار مەن كوشەلەردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ بولدى. “ەرتەڭ استانا بولعاندا, العاش كورگەن ادام سول كەزدەگى اتاۋلارىمەن تۇرسا, بۇل قاي ەلدىڭ استاناسى؟” – دەپ ويلاماي ما. سول كەزدە ەلباسى بىزگە مۇمكىندىگىنشە ادامداردىڭ ەمەس, ەلدى مەكەندەردىڭ باياعى ەسكى اتاۋلارىن قايتا بەرۋىمىزدى تاپسىرعان بولاتىن. الايدا حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار بابالارىمىز دا ۇمىت قالماسىن دەگەن ەسكەرتۋ دە جاسالعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, بالكاشين – ساندىقتاۋ, ماكينكا – بۇلاندى, الەكسەەۆكا – اقكول, كراسنوزنامەنكا – ەگىندىكول, ۆيشنەۆكا – ارشالى بولىپ تاريحي اتاۋلارى قايتارىلىپ, ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا جىلناماسىنا ەندى.
اقمولا قالاسىنىڭ قاراعاندى تاس جولىنا جالعاساتىن ستۋدەنچەسكي كوشەسى – ابىلاي حان داڭعىلى, تسەليننيكتەر كوشەسى رەسپۋبليكا داڭعىلى بولىپ وزگەردى. كارل ماركس كوشەسى – كەنەسارى, رەۆوليۋتسيوننايا – ساكەن سەيفۋللين, وكتيابرسكايا – مۇحتار اۋەزوۆ, لەنين كوشەسى اباي داڭعىلى اتالدى. باسقا دا 30-عا جۋىق اتاۋلار وزگەرتىلدى. بۇل باستامانى جەرگىلىكتى تۇرعىندار قۋانا قابىل الدى. قازاق جانە ورىس تىلىندە شىعاتىن گازەتتەر, قالاداعى تەلەارنالار جاڭا اتاۋعا يە بولعان كوشەلەر كىمنىڭ ەسىمىنە بەرىلگەندىگى جونىندە ارنايى ماعلۇماتتار تاراتتى.
ەلباسىنىڭ تاڭداۋ كورەگەندىگىنىڭ جەمىستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى بولعان, قۇرىلىسى قارقىن الىپ, كۇننەن-كۇنگە قۇلپىرا تۇسكەن استانا قالاسى – قازىر ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن, وزگە ەلدەر ساناساتىن, الەم نازارىنداعى كورىكتى شاھار. ەۋرازيانىڭ كىندىك تۇسىندا قونىس تەپكەن, ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق يدەياسى ومىرشەڭدىگىنىڭ جارقىن كورىنىسى دە وسى استانا.
پرەزيدەنتىمىز استانانىڭ باس ارحيتەكتورى دا بولا ءبىلدى. ول پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ, وتان-انا مونۋمەنتىنىڭ, بايتەرەكتىڭ جانە دە باسقا عاجاپ عيماراتتاردىڭ جوبالىق نۇسقاسىن ءوزى سىزدى.
1998 جىلى جاڭا ەلوردانىڭ اتاۋى استانا بولىپ وزگەرتىلدى. سول جىلى يۋنەسكو-نىڭ شەشىمى بويىنشا استانا قالاسىنا “بەيبىتشىلىك قالاسى” جوعارى اتاعى بەرىلىپ, مەدالمەن ماراپاتتالدى. بۇگىنگى تاڭدا وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى, جەرىمىزدىڭ كىندىگى – استانا قازاقستاننىڭ جاڭا بەينەسى, جارقىن كەلبەتى, تاۋەلسىزدىك بەسىگىنە اينالدى. ەڭ باستىسى – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني جاڭا ورتالىعى, كوشباسشى قالاسى بولىپ وتىر. بۇل حالقىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگىن ايگىلەگەن, تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىسىن كورسەتە بىلگەن, سول ءبىر اسىل قاسيەتىن الەم تانىعان استانا بولىپ كەلەدى.
الەم جۇرتشىلىعى قازىر قازاقستان دەسە – استانانى, استانا دەسە – قازاقستاندى ايتاتىن بولدى. شەتەلدىك باسىلىمدار قازاقستان مەن ونىڭ ەلباسىنىڭ ۇستانىمىن “استانا بىلاي دەپ وتىر” دەپ مالىمدەيتىنىن كۇن سايىن كورىپ ءجۇرمىز.
ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى استاناعا بايلانىستى. استانانىڭ ارحيتەكتۋراسى, ونداعى جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ لەگى, جيناقتالىپ جاتقان تاجىريبە, ءبىلىم, عىلىم, جاڭا تەحنولوگيالار ەلگە ۇلگى ەلوردانىڭ جاڭارۋ ۇلگىسى وبلىستاردا, قالالاردا قايتالانىپ جاتىر. ولار استاناعا قاراپ بوي تۇزەۋدە. استانا تاۋەلسىز قازاقستانعا رۋحاني كەلىسىم مەن ۇلتارالىق بايلانىس ورتالىعى رەتىندە مويىندالدى. استانانىڭ بوي كوتەرۋى ومىرىمىزگە جاڭا سەرپىن بەردى.
قانداي مەملەكەتتىڭ دە قارجى, بانك جانە بيۋدجەت جۇيەسىن رەتكە كەلتىرىپ الماي, ەل ەكونوميكاسى تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسپەيتىنى انىق. وسى ورايدا قازاقستانداعى ۇلتتىق قارجى جۇيەسىنىڭ رەفورمالانۋى مەن ونىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسىن شارتتى تۇردە ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى.
ءبىرىنشى كەزەڭ – 1991 جىلدان 1997 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى قامتيدى. بۇل جىلدارى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ جانە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتانۋعا جەتۋ ماسەلەلەرى تۇردى.
ەكىنشى كەزەڭ – قازاقستاننىڭ قارجى ءجۇيەسىنىڭ تۇراقتانۋدان كەيىن نىعايىپ, ودان ءارى قارقىندى دامۋى 1998 جىلدان باستالدى.
بۇل كەزەڭ تۋرالى ەلباسى “قازاقستان جولى” كىتابىندا: “اشىق نارىقتىق قاتىناستاردى قۇرۋ بىزدەن ەكونوميكانىڭ نەگىزدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە اپاراتىن قادامدار جاساۋدى تالاپ ەتتى. نارىققا بارار جولداعى وسى قادامعا ءبىز تاۋار تاپشىلىعى مەن ءوسىپ وتىرعان گيپەرينفلياتسيا جاعدايىندا باردىق. ىرىقتاندىرۋدى ىسكە اسىرۋدىڭ باستالۋىمەن بىرگە ءار ءتۇرلى قارجى ۇيىمدارىنىڭ جىلدام ءوسۋى باستالدى”, – دەپ جازدى.
دەگەنمەن, جەتىلدىرۋدىڭ شەگى جوق ەكەنى جانە بەلگىلى قاعيدا. الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە بىرقاتار بانكتەردىڭ “ەسەڭگىرەپ” قالعانى جاسىرىن ەمەس. قارجى ءجۇيەسىنىڭ ءالى دە بولسا قورعانۋ جاعىن نىعايتا ءتۇسۋ كەرەك ەكەنى انىق بايقالدى. سوندىقتان بانك كاپيتالىن ساقتاۋدا قانداي جاعدايعا دا توتەپ بەرە الاتىنداي نەگىز قالىپتاسۋى قاجەت. بيىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ قارجى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جاعىن باسا ايتتى.
جاس ەلىمىزدى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ اۋىر سوققىسىنان ۇلتتىق قورىمىز ساقتاپ قالدى. باستاپقىدا ەلباسى باستاما كوتەرىپ, ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعاندا قوعامدا قارسى پىكىرلەر دە از ايتىلعان جوق بولاتىن. ۇلتتىق قورعا جىبەرىلەتىن قاراجاتتى حالىققا, ءار ادامعا 16 مىڭ تەڭگەدەن ءبولىپ بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلعان.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىندە الەمدەگى قولدانىستاعى بارلىق مۇناي قورلارىنىڭ تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ شىققانىن ءمالىم ەتتى.
ەل تۇگىلى, ءار وتباسى ەرتەڭگى كۇنى ءۇشىن قور جينايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان تاڭمەن تاپقانىڭدى كەشكە ازىق ەتۋمەن الىسقا بارمايتىنىڭ انىق. كەلەشەگىن ويلاعان مەملەكەت حالىقتىڭ تۇرمىسىن دا جاقسارتادى, ويدا جوقتا بولاتىن اپاتتاردان ەلدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن قارجىلىق قورى تۇرۋى كەرەك. قارجى داعدارىسى كەلگەندە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن شۇعىل ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى, ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. پارلامەنت داعدارىستىڭ الدىن الۋعا قاجەتتى زاڭداردى جەدەل قابىلدادى.
“جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل” دەگەندەي, بۇل قيىندىقتان دا حالىق بولىپ بىرىگۋدىڭ ارقاسىندا امان شىعىپ كەلە جاتقانىمىز انىق. وسى تۇستا ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى بولگەن ۇلتتىق قور دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ بەردى.
قاي ەلدىڭ دە جەكە-دارا ءومىر سۇرمەيتىنى بەلگىلى. قازاقستان دا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتتى. سونىڭ ىشىندە امەريكا, رەسەي, قىتاي سياقتى الىپ مەملەكەتتەرمەن, باسقا دا الىس-جاقىن ەلدەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ كەلەدى.
الىپ ەلدەردىڭ ءبىرى – قىتاي. ءوزىم 2001-2007 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان كەزىمدە قوس مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىسى قالاي دامىعانىن كوزبەن كوردىم. جالپى, قىتاي – سىرتقى ساياسات ماسەلەسىنە وتە ساقتىقپەن, اسا تالعامپازدىقپەن قارايتىن ەل. ونىڭ ءتاجىريبەسى بىرنەشە عاسىرلاردان بەرى قالىپتاسقان. بىرىنشىدەن, قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەسى شەشىلدى. سونداي-اق ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاۋىپ, كەلىسىم-شارت جاسالدى. وسى تۇستا ايتا كەتۋ كەرەك, قىتاي قازاقستاننان باسقا بىردە-ءبىر ەلمەن ترانسشەكارالىق وزەندەر تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قول قويعان جوق. سول سەكىلدى ەكى ەل دوستىق قارىم-قاتىناس تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. مۇنداي كەلىسىمدى بۇدان بۇرىن تەك كەڭەس وداعىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە رەسەيمەن جاساسقان ەكەن. ءسويتىپ, قىتاي ەلىمەن ستراتەگيالىق ءارىپتەستىك بايلانىس ورناتىلدى. قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تۋرالى باعدارلاما جاسالىپ, قول قويىلدى. بۇل قىتاي تاريحىندا ءبىرىنشى رەت بولعان وقيعا. ودان كەيىن ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جايلى باعدارلاما جالعاسىن تاپتى. بىزدەن كەيىن رەسەيمەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن, تاعى ءبىر-ەكى ەلمەن قحر وسى تارىزدەس قۇجاتتارعا قول قويدى.
قازاقستان مەن قىتايدىڭ ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميتەتى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا 12 ۇكىمەتارالىق كوميسسيا بار. بۇل دا بۇرىن بولماعان ءجايت ەدى.
قىتايدىڭ حاتتاماسى وتە قاتاڭ ءتارتىپپەن جۇرگىزىلەدى. ول ءداستۇردى باسشىلارى بۇزبايدى. الايدا, 2005 جىلى ءبىزدىڭ ەلباسىمىز مەملەكەتتىك ساپارمەن بارعان كەزدە ءوز داستۇرلەرىن وزگەرتكەنىنە كۋا بولدىم. قىتاي باسشىسى حۋ تسزينتاو قازاقستان پرەزيدەنتىن دوستىق اس بەرۋ ءراسىمىنە شاقىردى. مۇنداي جوعارى لاۋازىمدى مارتەبەلى قوناقتارعا كورسەتىلەتىن قۇرمەتكە تەك د.بۋش پەن ۆ.پۋتين عانا يە بولعان.
وسىنىڭ بارلىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىرويى, مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى ءرولى. قىتاي ەلى باسشىلارىنىڭ قازاق ەلى پرەزيدەنتىنە دەگەن ءىلتيپاتى, ەرەكشە قۇرمەتى ارقاسىندا جوعارىدا ايتىلعان جان-جاقتى ىنتىماقتاستىق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى كورشى قىرعىز ەلىندە بولعان ءساۋىر دۇربەلەڭى الەم نازارىن اۋدارعان وقيعا بولدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ ارنايى وكىلى رەتىندە بارىپ, جاعدايدى ءوز كوزىممەن كوردىم. ساياسي كۇشتەردىڭ شيەلەنىسى باسىلماي, ءبىرتۇتاس قىرعىزستان ۇلكەن قاقتىعىستار باستالۋىنىڭ از-اق الدىندا تۇردى. الەمگە ايگىلى تۇلعا رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن كەلىسىپ, قىرعىزستانداعى كۇردەلى جاعدايدىڭ وڭ شەشىلۋى ءۇشىن اتسالىستى.
ءسويتىپ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارالاسۋىنىڭ ارقاسىندا قىرعىز ەلى ازامات سوعىسىنىڭ باستالىپ كەتۋىنەن امان قالدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستان قىرعىز ەلىنە ءبىرىنشى بولىپ گۋمانيتارلىق جانە ماتەريالدىق كومەك بەردى. ياعني, جانار-جاعار ماي, كوكتەمگى ەگىسكە قاجەتتى تۇقىم بەرۋ ماسەلەلەرى جەدەل شەشىلدى. ال ءارى قاراي باۋىرلاس ەلدىڭ تاعدىرى بۇگىندەرى بيلىك باسىنا كەلگەن جاڭا باسشىلار مەن قايتسەك ەل بولامىز دەپ ەس جيناۋعا ۇمتىلار تۋىسقان حالىقتىڭ وزدەرىنە بايلانىستى بولماق.
قازىرگى الەمنىڭ دامۋ قارقىنى قوعامدىق ۇدەرىستەردىڭ كەلبەتى مەن ءمانىن شاپشاڭ وزگەرتۋدە. 2010 جىل قازاقستان ءۇشىن اسا جاۋاپتى ىستەردىڭ اتقارىلۋىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ, الەمدىك ماڭىزى زور ماسەلەلەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە شەشىلۋىنە اتسالىسۋدا. بۇل ميسسيا قازاق ەلىنىڭ ايبىنى مەن ابىرويىن اسىرا ءتۇستى.
وسى ءبىر ماڭىزدى ميسسيانى اتقارۋدا ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. قازىر الەم نازارى – قازاقستاندا! ەل بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن قاندايدا ءبىر ارەكەتكە جول بەرمەۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى.
قازاقستان ءوز الدىنا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسۋ ماقساتىن قويىپ وتىر. ەل بىرلىگى مەن ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الداعى كەزەڭدە دە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەرىمىز انىق.
قازاقستان مەملەكەتى مەن حالقىمىز ءۇشىن قاجىرلى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن, الەمدىك قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ىزگى باستامالار كوتەرگەن, بەدەلدى الپاۋىت ەلدەردىڭ ۇستانىمىنا وڭ ىقپال ەتكەن ءىرى ساياسي تۇلعامىز بار. ول – سارابدال ساياساتتى ۇستانعان كورەگەن كوشباسشى, قازاق ەلىن دۇنيە جۇزىنە تانىتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ.
جانىبەك كارىبجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
____________________________________
ماڭگىلىككە تۇرعىزىلعان كوپىرسىڭ ولكەمە باق, بەرەكە, ىرىس تولدى, جاتسىنعان جوق ەشقاشان جۇمىس قولدى. قازاق دەگەن حالىقتىڭ باقىتى ءۇشىن, قازاق بولىپ تۋعانىڭ دۇرىس بولدى. قانات جازدى قيادا ەلىڭ ەركىن, ورشەلەتتى, ورلەتتى كوڭىل ءورتىن. اتالارىڭ ات ءمىنىپ تويعا باردى, الشىسىنان كيىپ اپ قوڭىر بوركىن. كەشە تىككەن الما اعاش كوكتەپ قالدى, ەسىركەيدى ەسكەن جەل ەپتەپ تالدى. جىبەك كويلەك كيىپ اپ اجەلەرىڭ, نەمەرەسىن جەتەكتەپ مەكتەپ باردى. باقىت تاۋىپ ءۇي بولعان ىنىلەرىڭ, قاناتتارىن جايادى ءبىلىپ ءورىن. اتىم شاپسا الىسقا بايگە تىلەپ, جان باۋىرىم, ءوزىڭسىڭ جۇگىنەرىم. ونەگەڭدى تىڭدايمىن جەكە قالىپ, جۇرگەم جوق ۇلى جولدا بەكەر ارىپ. ماعان ايتقان ءبىر اۋىز جىلى ءسوزىڭ, مەنى الىس جۇلدىزدارعا كەتەدى الىپ. * * * قانشا مەنى ماقتاما دەپ زار قىلدىڭ, بىراق ءتىلىن الۋ كەرەك تاعدىردىڭ. ءتىرى جۇرگەن پەندەسىنە تىرلىكتىڭ, ءوزى شاقتاپ بەرەرى بار ءار كۇننىڭ. كىمدى ماقتاۋ كەرەك سەنى ماقتاماي, تاس توبەڭنەن ۇشىپ ءوتتى باق تالاي. تۇسىنۋگە سەنىڭ ۇلى جانىڭدى باۋىرلاردىڭ ولقى سوعىپ جاتقانى-اي. قاناتى بار قازاقتارمەن تەڭەستىم, كەلەشەكتى كەلەلىمەن كەڭەستىم. ايدى اپەر دەپ, كۇندى اپەر دەپ قينايتىن اقىماقتاردىڭ اۋىلىنان ەمەسپىن. بارشا حالىق – تۋىسقانىڭ, سان باۋىر, باسىپ ءوتىپ كەلە جاتسىڭ جولدى اۋىر. كوڭىلىڭدەي كوتەرىلدى قالالار, قۋانىشقا سەنى وسىرگەن تولدى اۋىل. بۇگىن تاعى ەلىڭدى ويلاپ وتىرسىڭ, قاۋلاپ وسەر ەگىندى ويلاپ وتىرسىڭ. عاسىرلاردىڭ ارالارىن جالعايتىن ماڭگىلىككە تۇرعىزىلعان كوپىرسىڭ. ءوتتى وتكەندەر ءبىر وزىڭنەن وت الار, سەندى ساعان اجەلەر مەن اتالار. ۇلى جولسىڭ ءوزىڭ تۋعان ەلىڭدى ەرتەڭىنە اداستىرماي اپارار. العا زۋلا, ارعىماعىڭ ارقىراپ ارىستانعا بىتكەن سەندە بار قۋات. ەلباسىم مەنىڭ, باقىت دەگەن ءوزىڭسىڭ كەلە جاتقان اق ماڭدايى جارقىراپ. * * * اق بۇلتتاردى ايالاپ, ەركە كۇندى, ميلليونداردى سوڭىنا ەرتە ءبىلدى. “قازاق جەتسىن باقىتقا” دەيتىن كىسى, ادامدىقتىڭ اتىنا ەرتە ءمىندى. سەزىمتالىم, سەرگەگىم, سەرمە قانات, شىقساڭ كوككە جانىڭدى تەربەدى الاپ. كومەكتەسكەن قازاققا قادىرلىمدى مەن ەرەكشە سۇيەمىن ەرگە بالاپ. توستى باقىت قاشاننان كۇنگە بەتىن, ادەتىمىز جەڭگەنگە گۇل بەرەتىن. ەلىن نۇرعا بولەگەن نۇرەكەمنىڭ كۇندە كورگىم كەلەدى نۇر كەلبەتىن. امان ءجۇرسىن سول باتىر ەلىن باستاپ, ول بارىندا جەرىم باق, ەرىم دە اسقاق. جارقىراعان شىڭدارعا بەت تۇزەيمىز, جىلجىپ جاتقان جىلداردى كەيىن تاستاپ. تۇمانباي مولداعاليەۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
