دوستىق داستانى

باياعىدا ءبىر شاباندوزدىڭ شاڭقانبوز جۇيرىگى بار ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە وعان ۇرىنىڭ كوزى ءتۇسىپ, ۇرلاپ ءمىنىپ كەتەدى. تۇلپارىنان ايىرىلعان يەسى قاراپ تۇرسىن با, سوڭىنان ءبىر قىرشاڭقىنى مىنە سالا قۋىپتى. اتى اۋىزدان-اۋىزعا, ەلدەن-ەلگە تاراپ كەتكەن تۇلپارعا قايداعى قىرشاڭقىنىڭ جەتە جازداعانىنا ۇرى نامىستانىپتى. تۇلپاردىڭ تەك شاباندوزعا عانا ءمالىم ءبىر سىرى بار ەكەن: ەگەر قۇلاعىنىڭ ارتقى جاعىن قاسىسا, وعان ەشبىر aت جەتە المايدى ەكەن. مىنگەن اتىنىڭ جۇيرىگىنە جاقىنداپ قالعانىنا سەنەر-سەنبەس شاباندوز سوندا ۇرىنىڭ سوڭىنان: – ءاي, قانداي ۇرىسىڭ ءوزىڭ؟ ناقۇرىس بولماساڭ, قۇلاعىنىڭ ارتىن قاسىساڭشى! – دەپ ايعاي سالعان ەكەن. وسى ارادان بۇل اڭگىمەنى توقتاتا تۇرىپ, ايتار ءسوزىمدى وقىرمانعا بۇرعىم كەلەدى. بۇگىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان ءۇشبۋ داستان ءوز كوزىممەن كورگەن, ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن, جانە مەن ءۇشىن تابارىك تاقىلەتتەس وقيعا ەدى. مۇندا ەشقانداي اسىرە جوق, تۇرعان بويى قوسپاسىز دۇنيە. 1990 جىلى تاشكەنت ۋالاياتى ورتا شىرشىق اۋدانى ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى مەكتەپتە جازۋشىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇلكەن كەزدەسۋ كەشى وتكەن بولاتىن. كەزدەسۋگە ءازىم ءسۇيىن, تورە مىرزا, مۇزاففار احماد سياقتى بىرقاتار شايىر ىنىلەرىمىز, سونداي-اق قازاقستاننان دا قوناقتار شاقىرىلعان-دى. وزىمە كەزەك تيگەندە, مەن ءسابيت پەن عافۋر اراسىنداعى اينىماس دوستىقتى تىلگە تيەك ەتىپ, ءوزىم كۋا بولعان بىرەر جايدى ورتاعا سالعان ەدىم. ارادان از-كەم ۋاقىت وتپەي جاتىپ ءبىر كۇنى مۇزاففار ۇيىمە باس سۇقتى. – ناسىر اعا, انەۋكۇنگى اڭگىمەڭىز جۇرسەم ويىمنان, ۇيىق­تاسام تۇسىمنەن كەتپەي قويدى. رۇحسات بەرسەڭىز, سول وقيعانى داستانعا اينالدىرماق ويىم بار, – دەدى ماعان. شىنىمدى ايتسام, العاشقىدا ابدىراپ قالدىم. ءبىر ويىم مۇنى ماقۇلدادى: “نەسى بار, ايتقان اڭگىمە كوڭىلىنە ءدوپ كەلسە, نەگە ماقۇل كورمەيىن. ونىڭ ۇستىنە تاۋەكەلگە بەل بۋعان سىڭايىن كورىپ تۇرسام...” ال­عاشقى نۇسقاسىن باستاپ تا قويعان ەكەن, وقىپ شىعىپ, ءبىراز ماسليحات بەردىم. وقيعانى قايتالاپ جادىنا ءتۇسىردىم. قاجەت بولىپ قالار دەگەن بىرەر كىتاپتى قول­تى­عىنا قىستىردىم. قۋانا-قۋانا كەتتى. اپتا ارا­لا­تىپ كەلىپ تۇردى. داستاندى بىرنەشە مارتە قايتا جازدى. اقىرىندا كوڭىلىم تولعان سوڭ, وعان ءسات ساپار تىلەدىم. ءتاڭىر جازسا, مۇزاففار ءىنىم ءالى-اق مەنىڭ كوڭى­لىم­دەگى الگى كوك دونەنىمدى (تۇلپارىمدى) كوز الدىمدا ءجاۋ­­كەم­­دەپ, كوكجيەكتەن ءارى اسار. ال مەن ءمىنىپ سوڭى­نان قۋعان قىرشاڭقىنىڭ, شىنى كەرەك, وعان ءسىرا دا جەتە الماسىن قالار ەدىم. ءمۇبادا جەتە قالعانداي بولسام: – قۇلاعىنىڭ ارتقى جاعىن قاسىساڭشى, بارىمتاشى بالام-ay! – دەپ ايقاي سالارمىن. ...ءيا, سونىمەن, وزبەك ادەبيەتىندە ەگىز-سىڭار ەكى حالىقتىڭ شىنايى تۋىسقاندىعى مەن دوستىعىن ۇلىقتاۋشى جاڭا داستان دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ ونەگەلى عيبراتى مەن ومىرلىك راحات-ءلاززاتى بارشاڭىزعا بۇيىرسىن, ءازىز وقىرمان! ناسىر فازىلوۆ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سىيلىعىنىڭ يەگەرى. __________________________________________________ مۇزاففار احماد – حالىقتار دوستىعى, حالىقتار دوس­تىعى دەپ وزەۋرەيسىڭدەر, – دەپ باستادى ءسوزىن ناسىر اعا, – جارايدى, بۇل, ارينە, جاقسى گاپ. تالاسىم جوق. “ولەڭدەرىم پالەن تىلگە اۋدارىلدى, كىتاپتارىم تۇگەن ەلگە تارادى” دەپ لەپىرەسىڭدەر كەپ. بالكىم, بۇل دا جاقسى شىعار. بىراق, ءبىر حالىق پەن ەكىنشى حالىقتىڭ ءوزارا دوستىعى, وعان جا­نىن قيعان, بار عۇمىرىن باعىشتاعان قاي­سى­بىر تۇلعالار­دىڭ ارتىنا قالدىرىپ كەت­كەن وشپەس ونەگەسى حاقىندا نەگە اۋىز تۇشى­تىپ اڭگىمە ايتىپ, قالام تارتپاسقا؟! ارتىقشا, ايرىقشا تۋ­عان سول جانداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ءپارۋانا دوستىعىن, ءدارۋا­نا كوڭىل-بەيىلىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ الدىنا نەگە جايىپ سالماسقا؟! اينالايىن, شايىر ءىنىم, باعزى-باياعى­داعى اتا-بابالار عۇرپىن الدىڭا سالىپ وتىرعانىم جوق. ول زاماندا قازاق تا, وزبەك تە ءبىر حالىق, ءبىر ۇلىس بولاتىن. سەن قازاق­سىڭ, مەن وزبەكپىن دەگەن گاپ اتىمەن جوق ەدى. بولسا, ۇرىقتاس, تايپالاس بولعان شى­عار. وندا دا ءبىر اۋىزبەن ء“بىز تۇركىمىز, ءتۇر­­كى­نىڭ پالەن ۇرىعىنانبىز” دەگەن. اتا-بابا رۋحىن العا تارتسام, وسى تۇرعىدان عا­نا وي قوزعاعانىم دەپ بىلگەيسىڭ. شىنىم­دى ايتسام, مەنى بۇل ەمەس, كەشەگى-بۇگىنگى, ءاسى­رە­سە, كەيىنگى جىلدار­داعى ءوزىم كورىپ, كوز جەت­كىزىپ كەلە جاتقان جايتتەر كوبىرەك تول­عاندىرادى. سونىڭ وزىڭە دە, وزگەگە دە كە­رەك بولار-اۋ دەگەن ءبىر عانا ۇزىگىن ايتىپ بەرە­يىن. ەندەشە, قۇلاعىڭدى بەرى بۇر. اي­تا­تىن اڭگىمە – كەشەگى وتكەن اقىن, شا­­يىر اعالارىمىزدىڭ ورنەكتى ءومىرى, كور­نەك­تى تۇلعاسى جايىندا بولماق. حا­لىق­تار دوستىعى دەگەن سوزگە مامىلەلى ما­عى­ن­ا بەر­سەك, ول الدىمەن ادەبيەت پەن ءما­دەنيەت وكىل­دەرى اراسىنداعى الىس-بەرىس, بارىس-كە­لىس­تەن باستالار بولار, شايىرىم! تىڭ­داپ ال دا, جادىڭدا تۇت. بۇل, ۇمىت­پاسام, 1973 جىلدىڭ 17 ءساۋىر كۇنى بولاتىن... “الماتىنىڭ اسپانى قايعى وراندى, قايعى جۇتىپ, قارا ورمان ويعا قالدى. قازاق جۇرتىڭ ازالى, وزبەك باۋىرىم, سۋىق حابار جۇرەكتى جايلاپ الدى. جايلاپ الدى جۇرەكتى سۋىق حابار, اجال جەتسە, كىم-كىم دە قۇرىقتالار. ۇلى جۇرتتا كوز جۇمعان جاننىڭ رۋحى اعايىنمەن, باۋىرمەن ۇلىقتالار. سابيتىڭنەن ايىرىلدىڭ, اعايىن, دوس... Tap كەزەڭدە بولىپ ەڭ تالاي ۇندەس. ادامزاتتىڭ بارىنە اقىن ورتاق, ساقىلاردان بولماعاي سارايىڭ بوس. كورشىنىڭ دە بولادى الۋانى, بىرگە اتقارار ادال دوس شارۋانى. جاقسى اعايىن, ازا تۇت, اجال قۇشتى الپامساداي قازاقتىڭ بالۋانى...” ءجا, جەتەدى, زارىڭدى سوزبا بۇلاي! قولامتاسىن شەرىمنىڭ قوزعادىم-اي. اعام ءولدى... ىشىمنەن بورداي بوساپ, بوتادايىن, قايتەيىن, بوزدادىم-اي!.. وزبەگىمنىڭ قاشانعى قارداشى ەدىڭ, ايبەك, عافۋر دوسىڭنىڭ قانداسى ەدىڭ. كەڭ پىشىلگەن كەمەلى كەمەڭگەرىم, جاقسى مەنەن جايساڭنىڭ جالعاسى ەدىڭ. ەل تاعدىرى اقىن مەن باتىرعا سىن, كوزدەن اعار اششى جاس, اھ ۇرعاسىن. ءسابيت اعا, ساپارلاپ كەتتىڭ بە, الدە, عافۋر دوسىڭ قول بۇلعاپ شاقىرعاسىن؟! نەگە سونشا قاباردىڭ, كوڭىل, بۇلاي؟ نەگە سونشا, قابىرعام, سوگىلدىڭ-اي؟ “قوش بول, قوش بول, اياۋلى ءازىز اعام...” وسىنى ايتىپ ىشىمنەن ەگىلدىم-اي... كەشىر, اقىن ءىنىم... بەيوپا تىرشىلىكتىڭ بەيكۇنا بەينەتىنە بەرىلىپ كەتتىم بىلەم... قوش, قالامىڭدى قولىڭا ال, قاعازىڭدى ازىرلە. جازۋعا كىرىس. مەن ساعان ءوزىڭ ءوتىن­گەن وقيعانى, ارا-اراسىنداعى ولەڭ-تول­عاۋلاردى, جوقتاۋ-جورالعىلاردى ءالىم­نىڭ كەلگەنىنشە ايتا باستايىن. ۇلگىر­گەنشە جا­زىپ ال. مەن دەگەن ءبىر قازىنا, قالاۋىڭشا قازىپ ال. جازعانىڭ ۇرپاقتىڭ جادىندا قا­لا­دى, قاز­عانىڭ ءوزىڭنىڭ ازىعىڭا جارايدى. ال, كەتتىك! * * * ءيا, ءسابيت اعا قازا بولدى. اۋىر قازا. حابار العان كۇنى ءبىر توپ جازۋشىلار باس قوستىق. وزبەك قالامگەرلەرى اتىنان ءنازىر سافاروۆ, مىرتەمىر جانە ماعان الماتىعا بارىپ, ءسابيت اعانى جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسىپ قايتۋ تاپسىرىلدى. ايتپاقشى, سەن, شايىر, قازاقتاردىڭ قازالى راسىمىنە قاتىسىپ كورىپ پە ەدىڭ؟ ۇلكەن بولسىن, كىشى بولسىن, ءازىز پەندەنى انا دۇنيەگە ارۋلاپ شىعارىپ سالۋدىڭ اس­قان ۇلگىسى ول! مەنىڭ قازاق باۋىر­لارىمدا قازا كۇزەتۋ, كوڭىل ايتۋ, جوقتاۋ, جۇباتۋ دەگەن­دەرىڭىزدىڭ نەشەمە ءتۇرى بار. ءبارى دە اۋىزەكى ولەڭ, تولعاۋ تۇرىندە ايتىلادى. بۇ­رىندارى بۇل ءراسىم بىزدە دە بولعان. قۇسەيىن بايقارا­نىڭ ءبىر قاتىنى بولسا كەرەك, ءحازى­رەتىمىز ناۋاي قازا بولعاندا ءدال وسى­لايشا جوقتاۋ ايتپايتىن با ەدى: “سارى­تالدىڭ ساياسىندا سولدى گۇل...” دەپ؟.. ەسىڭە تۇسكەن شى­عار. ءيا, جوق­تاۋ ءبىز­دە دە بولعان. ءويت­كەنى, جوعارىدا ايت­قانىمداي, اتا-بابا­لارىمىز, ادەت-عۇرىپ­تارىمىز اينا-قاتەسىز ءبىر بولعان! شىن مانىندەگى حالىق پوەزيا­­سىنىڭ ءۇردىس-ۇلگىلەرى مەن ءدۇردانا نىشان­دارى الدىمەن وسى جوقتاۋ, جۇباتۋ, كوڭىل اي­تۋلاردان كورىنسە كەرەك. ونى ۇمىت­ساق, ءتا­ڭىرىمىزدەن جاڭىلىپ, تامى­رىمىزدى تا­نى­­ماعانىمىز! ءبىلىپ قوي مۇنى. ايتتىم عوي, قازاقتاردا جوقتاۋدىڭ نەشەمە ءتۇرى بار دەپ: قاتىنى ولگەندە ەرىنىڭ, ەرى ولگەندە ايەلى­­نىڭ, پەر­زەنتى شەتىنەگەندە اكە-شەشە­سىنىڭ, ءازىز دوسىنان ايىرىلعاندا جان جولداسىنىڭ... ءومىر بولعان سوڭ ءبارى دە الدىڭنان شى­عا­دى. قايعىراسىڭ, جۇباناسىڭ, قۋا­ناسىڭ دەمەكشى... قويان قولتىق ارالاسىپ تۇر­عان سوڭ با, مەن وسىلاردىڭ بارىنە كۋا­مىن. قازاق­تاردىڭ اس تا توك توي­لارىندا دا بولعانمىن, قايعىلى قازاسىنا دا قا­تىس­قانمىن. ءومىر مەن ءولىم پەندە اتاۋ­لى­نىڭ بارشاسىنا ورتاق. الماتىعا ۇشۋعا ءۇش بيلەت الىپ كەلە جاتقانىمدا باسىما ءبىر وي ساپ ەتە قالدى. ءدال قازىر عافۋر اكانىڭ قابىرىنا بارىپ, زيارات قىلىپ تۇرىپ ول كىسىگە اياۋلى دوسى ءسابيت اعانىڭ قازا بولعانىن ەستىرتسەم قايتەدى؟ ءيا, ءسويتۋىم كەرەك! “ولگەندى دە ەس­تىر­­­تەدى” دەگەن بار ەمەس پە؟ جىلاپ تۇ­رىپ, ەگىلىپ, ەزىلىپ تۇرىپ اي­تايىن مۇنى. اي­تايىن دا قامىعىپ, جابى­عىپ تۇرعان ءىشىمدى ءبىر بوساتىپ الايىن. قازىر ايت­پاعان­دا, قا­شان ايتۋشى ەدىم؟ بارىپ كەلگەننەن كەيىن­گى سامارقاۋ­لى­عىمدى عافۋر اكام كە­شى­رە قويار ما؟ جوق, قۋانىشتىڭ دا, قايعى­نىڭ دا ءوز ساتىندە ايتىلعانى جاقسى! ايت­پاقشى, بۇل تۋراسىندا دا قازاقتىڭ ءماشھۇر شايى­رى الدەقاشان بىلاي دەگەن ەمەس پە ەدى: “بۇل ءولىم قايدا جوق؟ جارقىراعان ايدا جوق! كۇركىرەگەن كۇندە جوق! وتەرى ءوتىپ كەتكەن سوڭ, مىڭ تەڭگەلىك قايعىدان ءبىر تەڭگەلىك پايدا جوق!..” قالاي, ءىنىم, جالىققان جوقسىڭ با؟ ە, جاز, جازا ءتۇس! بۇگىن جازباساڭ, ەرتەڭ ەسىڭنەن شىعىپ كەتەدى. الاقۇيىن مىنا تىرلىكتە كىم الدى-ارتىنا بىردەي قاراپ ءجۇر دەيسىڭ. ادامدى قۋانىشتان گورى قايعى, قازا كوبىرەك تابىستىرادى. ءومىردىڭ پ ۇلىنان ءولىمنىڭ قۇنى الدەقايدا قاستەرلى دە قىمباتتى. اسىرەسە, مۇنى بىزدەن كەيىنگى ۇرىمتال ۇرپاق­تىڭ بىلە جۇرگەنى, نازارىنا ىلە جۇرگەنى جاقسى. سەنىڭ مىنا ارەكەتىڭ سونىڭ العىشارتى, شايىرىم... ايتا وتىرايىن, مۇحتاردىڭ دا, ءسا­بيت­­تىڭ دە, سول سياقتى وزگە دە جاستاردىڭ تالابالىق /ستۋدەنتتىك/ جىلدارى وسى تاشكەنت, سامارقان شاھارلارىندا وتكەن. ۇلى تۇلعا­لاردىڭ دوستىق, جولداستىق جول-جورالعىلارى دا وسى كەزدەن باستاۋ الادى. ۇزىلمەگەن القا اياۋلى, بۇزىلماعان دوستىق ارداقتى. مۇحتار مەن ايبەك, ءسابيت پەن عافۋر اراسىنداعى اينىماس دوستىق تۋرا­لى, وكىنىشكە قاراي, ءبىز از ايتامىز, ءتىپتى, كۇنى كەشەگى وسىناۋ قاسيەتتى كانداس­تىق قارىم-قاتىناستىڭ اۋىلى كوز الدىم­ىزدان بال-بۇل ۇشىپ, الدەقايدا الىستاپ بارا جات­قانداي... قيمايسىڭ... ءوزىڭدى-ءوزىڭ قي­ناي­سىڭ... دەرەگىن سۇراپ, سەبەبىن ىزدەۋگە ۇيالا­­سىڭ. ءوز ار-وجدانىڭنىڭ الدىندا. ءبىز كەلەشەك ۇرپاققا بوس قورجىن قالپى­مىز­بەن قالاي, نە دەپ بارا جاتىرمىز؟ وسىنى ءبىر ءسات ويلادىق پا؟ جوق, ونداي مۇرشا قازىر بىزدە بولماي تۇر... وكىنىشتى-اق! عافۋر اعا قازا بولعان كۇنگى ءسابيت دو­سى­­­نىڭ جىلاعانىن كورسەڭ عوي... اسىرەسە, جوق­­تاۋ ايتقانىن!.. ەستىگەن بويدا سول كۇنى الماتىدان ۇشىپ كەلگەن. بارشامەن جىلاپ كورىستى, بارشاعا جوقتاۋمەن كوڭىل ءبىلدىردى. عافۋر اعانى قابىرىنا جاقسىلاپ جايلا­عان ەڭ جاقىن جانداردىڭ ءبىرى دە وسى كىسى. عا­فۋرداي ءازىز ادامنان, حالىق شايى­رىنان كوز جازىپ قالۋ كىمگە وڭاي تيە قوي­سىن, سول كۇن­­گى ءنوپىر حالىقتى ايتساڭ­شى؟! كوشەگە سىي­­ماي كەتتى ەمەس پە؟! سونداعى ءسابيت اعا­نىڭ دوسىن جوقتاپ جىلاعانى مىناۋ ەدى. تاعى دا ايتام, بۇل مەنىڭ ەسىمدە قالعانى عانا: كەلبەتىڭ, دوسىم, بار ەدى تاۋ شوقتىعى — اسقارداي! ايباتىڭ, دوسىم, بار ەدى ايقاسقا شىققان قوشقارداي! قايراتىڭ, دوسىم, بار ەدى الپامىس, رۇستەم داستانداي! كەلبەتىڭ, دوسىم, بار ەدى مىسىرداعى ءجۇسىپ قانانداي! دابىسىڭ, دوسىم, بار ەدى اقىرعان جولبارىس, ارىستانداي! ۇلگىلى قىلىپ جىر جازدىڭ تاپسىردەن شىققان داستانداي! ساقىلىعىڭ بار ەدى تاقتا وتىرعان سۇلتانداي! قازىلىعىڭ بار ەدى حازىرەتى ومار وسپانداي! جەتىمگە عارىپ نان بەردىڭ, بۇلاقتىڭ كوزىن اشقانداي! ماعىنالى حيكمەت ايتۋشى ەڭ, وماننان مەرۋەرت شاشقانداي! وزبەك بوپ ءسۇيدىڭ قازاقتى, الماتىنى — تاشكەندەي! ...قارا سۋلاردى قايناتىپ, قايماعىن العان بار ما ەكەن؟ قارا نارلاردى زارلاتىپ, تايلاعىن العان بار ما ەكەن؟ كەرۋەندە جۇرگەن نار ەدىك, ەكەۋمىز دوس پەن جار ەدىك, قاتاردا دوسىن قالدىرىپ, ورتاعىن العان بار ما ەكەن؟ كەتتىڭ-اۋ, عافۋر... بۇل دۇنيە سەن ءۇشىن سونشا تار ما ەكەن؟... نەسىن ايتاسىڭ, ءسابيت اعا وزبەك­ستاندى وتە-موتە جاقسى كورۋشى ەدى! بۇل جەردە ونىڭ قادىرلى دوستارىنان وزگە دە تانىس-ءبىلىس ادام­دارى كوپ بولۋشى ەدى. اعامىز, اسىرەسە, وزبەك قالامداستارىنا اسا قايىرىمدى بولاتىن. ايبەك پەن عا­فۋردى ايتپاعاندا, ول كىسى ۇي­عىن, شايحى دامۋل­لا, ءزۇلفيا, ياشين, مىرتە­مىر, ءنازىر­لەرمەن دە جاقسى ارالاستى. ءبىزدىڭ ارامىز­دا: ء“سابيت اعا ماسكەۋگە ۇشىپ بارا جات­سا, ءسوز جوق, ۇشاقتى تاشكەن اۋەجايىنا قون­دىرادى, وتارباعا مىنسە دە ونى ءتاش­كەنگە بۇرىپ, بىرەر كۇن ايالدايدى, ءازىز دوستارى­مەن قاۋىشادى, ساعىنىشىن باس­قان سوڭ عانا ساپارىن ودان ءارى جالعايدى” دەگەن ءازىل-شىنى ارالاس ءسوز تاراپ كەتكەن. ءسابي­تىن بىرەر اي كورمەسە, عافۋردىڭ دا ال­ما­تىعا تارتىپ كەتەتىن ادەتى بار. ولار ءۇشىن اپتا, اي ارالا­تىپ ءوتىپ جاتاتىن ءتۇرلى باسقوسۋلار ازدىق قىلاتىن. كوكتەم دەمەي, قىس دەمەي كوڭىلى كومەي, باۋىرى ىستىق تاشكەنگە مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت ءمۇسى­رەپوۆ, عابيدەن مۇستا­فين, ءابدىلدا ءتاجى­باەۆتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى, كەيدە توپتاسىپ, ۇيىرلەسىپ كەلىپ-كەتىپ جاتا­تىن. ونى ايتاسىز, بىشكەكتەن شىڭعىس ايت­ماتوۆ, االى توقامباەۆ, تۇگەلباي سىدىق­­بەكوۆ, اشحابادتان بەردى اعا كەرباباەۆ, قىدىر داريا, سەيتلى, بەكى سەتاقوۆ, كارىم قۇر­­بان­نەپەس, نۇكىستەن ابباس دا­بىلوۆ, سادىق اتا, جولمىرزا اكا, ناجىم اعا, قوجابەك, تولەپبەرگەن, ىبى­رايىم, دۋشان­بەدەن مىرزا تۇرسىنزادا, جالال يكرامي, سا­تىم ۇلىقزادا, باقي راحىم­زادا, ميرسايد ميرشاكار, باكۋدەن ساماد ۆۋرگۋن, سۇلەيمەن رۋستام, راسۋل ريزو, مارۆاريد ديلبازي, ۋفا­دان, قازان­نان, جانە باسقا دا شاھارلاردان شايىرلار, جازۋشىلار اعىلىپ كەلىپ, ساعى­نىپ كەلىپ باس قوسقاندا, جۇرتتىڭ مەيرامى مەن مەيماناسى اسىپ-تاسىپ كەتەتىن! سونداعى كەزدەسۋ-جۇزدەسۋ­لەر, ءمۇشايرالار, ادەبي كەشتەر, قۇداي-اۋ, قازىر قايدا؟ سول كۇن­دەردە اۋىزدان ءتۇس­پەيتىن “ادەبيەتتەر دوس­تى­عى – حالىقتار دوستىعى!” دەگەن ۇلاعات­تى ءسوز نەگە بۇگىن ايتىلمايدى؟ تاۋەل­سىزدىك الىپ, ەنشى بولىسكەن باۋىرلار, تۋىسقاندار, قانداستار, شىنىمەن-اق, ءبىر-بىرىنەن سالقىن تارتىپ كەتكەنى مە؟ وسىعان جاۋاپ ىزدەيتىن كۇن بولا ما؟ سەن نە دەيسىڭ, شايىر ءىنىم؟.. ءبىر كۇنى, وسىنداي سالتاناتتاردىڭ ءبىرىن­دە عافۋر اكا قازاقتىڭ حالىق اقىن­دارىن تىزبەلەپ وتىرىپ شال اقىنعا توق­تاعان ەدى. توقتاپ قانا قويماي, ءتىلىن قازاق­شاعا كەلتىرىپ مىنا تومەندەگى ولەڭ جولدارىن مۇدىرمەي-كىدىرمەي مۇلتىكسىز جاتقا ايتقان: جىگىتتەر, جامان ءسوزدى كاسىپ ەتپە, ۇلكەن-كىشى, تەڭدەستى باسىپ وتپە. باسىڭا ءبىر ءىس ءتۇسىپ, بولساڭ ناشار, دۇشپان تۇگىل دوسىڭ دا تاستاپ قاشار. جىگىتتەر, مال-دۇنيەمىز كوپ دەمەڭدەر, كيىمىم كوك, تاماعىم توق دەمەڭدەر. ءبىر كۇندە ءولدى ءداۋىتتىڭ وتىز ۇلى, بىزدەرگە ءولىم-قازا جوق دەمەڭدەر. جىگىتتەر, اجال ءبىر كۇن جانىڭدى الار, ءبارىڭدى ءبىر-بىرەۋلەپ جەرگە سالار. جان شىعار, دۇنيە سەنەن كەتەر ۇزاپ, مال-مۇلكىڭ, قاتىن, بالاڭ... ءبارى قالار. ولىمنەن قۇتىلماسسىڭ قاشساڭداعى, ارىستانداي كۇشىڭ تولىپ, تاسساڭداعى. اللادان شىنىمەنەن جارلىق كەلسە, جۇلدىزدار جەرگە تۇسەر اسپانداعى! قارت ولسە — سوققان داۋىل تىنعاندايىن, جاس ولسە — ءبىر بايتەرەك سىنعاندايىن. جىگىتتەر, جاس كەزىڭدە تاۋباعا كەل, اجال دەگەن كوزدى اشىپ-جۇمعاندايىن... توردە عافۋر دوسىمەن تىزە ءتۇيىستىرىپ ءسابيت اعا دا وتىرعان. وزبەك شايىرى ورنى­نان قوزعالا تۇرىپ, دوسىن دا قولتى­عىنان دەمەپ تولعانا, تەبىرەنە مىنانى ايتىپ ەدى سوندا: – تىڭدا, ءسابيت, مۇنى ەكى قۇلاعىڭمەن, شولدەپ كەلسەڭ, بولايىن بۇلاعىڭ مەن. وزبەك, قازاق ەجەلدەن قانداس, بىرلەس, ولە-ولگەنشە سوعان ءباس تۇرامىن مەن! ول دا جاقىن — تۇرىكپەن, تاجىك, قىرعىز, قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا دوسپىز, ءبىرمىز. اتا-بابا سەرتىنىڭ ايعاعىنداي بىرگە تۇرىپ, ءبىر جاتىپ, بىرگە ءجۇرمىز. مەن نە دەيىن, جاۋ كەلسە — جاراعىمسىڭ, باۋىرىمسىڭ, قانداسىم, قاراعىمسىڭ. تاعدىرىمنىڭ تالاي تار سوقپاعىندا قاتار جۇرگەن قادىمنان قازاعىمسىڭ! جان قازاعىم, وزىڭە ءۇشبۋ ءسوزىم, كۋا بولسىن وسىعان قاراكوزىم. وسيەتىم ومىرلىك: ەگەر ولسەم, قارا جەرگە ءتانىمدى جايلا ءوزىڭ!.. ساعان ايتار تىلەگىم, ءبىلىپ قويعىن: سۇيەگىمە تاس باتسا, ءسۇرىپ قويعىن. دوستىڭ قولى دەنەمە جۇمساق تيەر, قۇبىلاعا ءجۇزىمدى بۇرىپ قويعىن... سابەڭ دە مىنا ءسوزدى كۇتپەگەن-ءدى, قاپەرسىز قايدان ايتسىن “قۇپ” دەگەندى؟ جاۋتاڭداپ قارا كوزى جاساۋرادى, ايتامىن دەگەندەيىن جۇرتقا نەمدى. ايتۋدان جالىققانداي ءبىر ىرعاقتى داۋىسى قىرىلداعان ءدىرىل قاقتى. ارقاعا سالعان دوستىڭ اماناتى تامىرىن الپىس ەكى شىمىرلاتتى: “عافۋرىم... ءازىز دوسىم, ءپىرادارىم, ۇلى ەدىك ەكەۋمىز دە ءبىر انانىڭ... “كەتەم دەپ مەنى تاستاپ جارتى جولدا” جانىمدى قيناماشى, سۇرانامىن؟ “جاقسى ءسوز — جارىم ىرىس” دەگەندەيىن, وزىڭمەن مەن بىرگەمىن, نە كورمەيىن... شىنىمەن جان قيارلىق دوسىم بولساڭ, سەن ولمە, سەن اماندا مەن ولمەيمىن! جاندارداي ءبىرىن-ءبىرى جاڭا كورگەن, قۇشاققا ءبىرىن ءبىرى الا بەرگەن. سالدەن سوڭ ءسوز جالعادى سابەڭ اعا سالەمىن ءتامام ەلگە الا كەلگەن: – وزبەگىم, مەن دە وزىڭدەي اپپاق ەدىم, وزىڭە جان سىرىمدى ساقتاپ ەدىم. ءۇي تولى قوناق بولسا, قويدىڭ باسىن الدىمەن ساعان قاراي تارتقان ەدىم. قالعاندا ۇشىراسىپ نازارىمىز, العاۋسىز اشىلاتىن اجارىمىز. سول-سوناۋ اتا ءداستۇر — الىمساقتان بىرگە ەدى بازارىمىز, مازارىمىز... اللاعا ارزۋ ايتىپ ازاندا دا, بىزدەردى ءبولسىن دەدىك اجال عانا! قاينادى ءدام-تۇزىمىز قازاندا دا, توي جاساپ, داستارقاندى جازاردا دا! كەشەگى ءامىر تەمىر, بابىرلارىم – جان-جاققا تاراپ كەتكەن تامىرلارىم!.. وتىرعان مىناۋ ۇيعىن, ءادىل, ناسىر... ءبارى دە قانداس, دامدەس باۋىرلارىم! كوڭىلىم الىپ ۇشىپ كوكتەمدەيىن, سەندەرمەن توبەم كوككە جەتكەندەيىن! وزىڭمەن, عافۋرىم-اۋ, تاعدىرىم ءبىر, قوس اتتى ءبىر ارباعا جەككەندەيىن. سوزىڭە جان ساداعا سالاماتتا, قيانات جاساماسپىن اماناتقا. جايلارسىڭ سەن دە مەنى جاس قابىرگە, وزىڭنەن بۇرىن كەتسەم انا جاققا... تاعى ءۇنسىز, تاعى دا جۇرت تىنىپ قالدى. تاعى دا ىشپەك-جەمەك ۇمىت قالدى. تاعى دا باتالى ءسوز باسقا شاۋىپ, تاعى دا اتالى ءسوز ۇلىقتالدى! * * * وتكەن-كەتكەن جايلاردى قايتا-قايتا ەسكە الىپ شاعاتاي قابىرستانىنا جاياۋ تارتتىم. مىنە, ەندى عافۋر اكانىڭ قاسىندا تۇرمىن. كوڭىلىم نىلدەي بۇزىلىپ سالا بەردى. – عافۋر اكا, – دەدىم بوتاداي بوزداپ تۇرىپ, – ءسىز ءبىزدى تاستاپ كەتكەلى بەرى ءوزىڭىز قاتارلى قالامداستاردىڭ ءبىرازىنان ايىرىلىپ قالدىق. ايبەك دامۋللا, قاھار ۇستاز, شايح دامۋللا, سابىر ابدۋللالار ەندى جوق. بۇگىن الماتىدان حابار كەلدى. عافۋر اكا, ەستىپ جاتىرسىز با؟ قيامەتتىك دوسىڭىز ءسابيت اعا دا... بىزدەر الماتىعا جۇرگەلى تۇرمىز. ءيا, بۇگىن... قازىر... قابىرىڭىزدان ءبىر ۋىس توپىراق... قابىر قازۋشىلاردىڭ ءبىرى انادايدان مەنىڭ ەگىلىپ, ەزىلىپ جىلاپ تۇرعانىمدى بايقاپ تۇرعان ەكەن, ىمداپ ەم, قاسىما جاقىندادى. – مۇندا قاشاننان بەرى ىستەيسىز؟ – ءبىراز بولدى. – عافۋر اكانى جەرلەگەن كۇن ەسىڭىزدە مە؟ – ءيا. – سول كۇنى قابىر ىشىنە كىرگەن ادامدى دا كورگەن شىعارسىز وندا؟ – الپامسا كەۋدەلى الگى قازاقتى ايتاسىز با؟ ەسىمدە... – قازاقتاردىڭ ءسابيت مۇقانوۆ دەگەن اسقار تاۋداي جازۋشىسى ەدى ول. عافۋر اكامەن قيامەتتىك دوس بولاتىن. ولاي-بىلاي بوپ كەتسەم دەپ ءبىر-بىرىنە امانات تاپسىرىسىپ ەدى, جارىقتىقتار... ەندى, مىنە, سول اعامىز دا... جىگىت اعاسى شوككەلەپ وتىرا كەتتى دە قۇراننان ءتىلاۋات قايىردى. – ەندى مولانىڭ انا ءبىر شەتىنەن ازىراق قانا توپىراق ۋاتىڭىز. – ونى نەعىلاسىز؟ – دەپ ءسوز قايىردى, تاڭدانعان سىڭاي بايقاتىپ. – بۇگىن الماتىعا وزىممەن بىرگە الىپ كەتەمىن. ءسابيت اعانىڭ قابىرى ىشىنە شاشا­مىن. توپىراقتارى دا ارالاسىپ جاتسىن دەپ... * * * الماتىعا ۇشىپ بارا جاتقاندا مەنىڭ جان قالتامدا اق سۇرىپتان مۇقيات تىگىل­گەن, ىشىندە توپىراعى بار دورباشا بار ەدى. ءبى­راق مۇنى ءتىس جارىپ ەشكىمگە ايتقام جوق. بارعاندا كورە جاتارمىز دەگەن ويدا بولدىم. قايران, قازاعىم, قاشانعى باۋىرمال, مەيىربان قالپىمەن ءبىزدىڭ قارامىز كورىن­گەننەن-اق قاق جارىلىپ قارسى الدى. شىن جىلاپ, ەگىلگەنىمىزدى كورىپ ەستەرى شى­عا جۇبا­تىپ جاتىر. ءسابيت اعانىڭ ۇل-قىزدارى, قاۋىم-قارىنداستارى, اعايىن-تۋعاندارى, قالامداس-قاتارلاستارى... ءبارى-ءبارى وسىندا. قانداستىق, تۋىستىق دەگەن وسى دا, – اينالا­مىزعا ءۇيىرىلىپ, ەرەكشە ءىلتيپات تانىتىپ, وزدەرى جىلاپ ءجۇرىپ جوق­تاۋ ايتقان بىزدەردى جۇباتقان بولادى. بۇ­دان الدىندا ايتتىم عوي, جۇباتۋ, جوق­­تاۋ ارقىلى كوڭىل ايتۋ بۇل جۇرتتا ەجەل­دەن بار. سىرتتاي بايقاعان, باقىلاعان كىسىگە بۇل دا ونەر. ءتىپتى, قايسىبىر اتاقتى كىسى­لەردى ءسوز تىلىمەن ارۋلاۋ ءۇشىن ارنايى جوق­تاۋشىنى الدىراتىن ادەت تە بار. الىس-جاقىن­نان كەلگەن اعايىندى جۇباتۋ ءۇشىن دە قارا ءسوزدىڭ قايعىدان الىپ شىعاتىن قۇدىرە­تىن قاپىسىز پايدالانادى بۇل قانداستار! بۇل دا كوپ جەردە, ەلدە كەزدەسە بەرمەيتىن عاجا­يىپ ءداستۇر. ايت­قانداي-اق, ءبىزدىڭ تاشكەننەن كەلگەنىمىز ماع ۇلىم بولعان سوڭ “وسىنشا جەردەن ات ارىتىپ كەلگەن, اينالايىن, باۋىر­لارىم-اۋ” دەپ ءبىزدى جۇباتۋشىلاردىڭ قاراسى كوبەيە ءتۇستى. ەكى-ءۇش كىسى ءبىزدى ىشكە باستاپ الىپ ءجۇردى. ءسابيت اعانىڭ جان سەرىگى, مەنىڭ مەيىربان انامداي بولىپ كەتكەن ءماريام aپa ءبىزدى كورىسىمەن ورنىنان تۇرىپ, ىزەت يشارا­سىن جاسادى. ارىستانىنان ايىرىل­عان انامىز ودان ءارى ءوزىن توقتاتا الماي, داۋىس سالىپ جىلاپ قويا بەردى. كوڭىل ايتىپ, جۇباتىپ جاتىرمىز. قايىرىمسىز اجال الدىندا كىمنىڭ دە بولسا ءتىلى كۇرمەلىپ, ايلا-امالسىز كۇي كەشەدى ەكەن... مىنە, قارسى الدىمىزدا قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءۇنسىز, ءتىلسىز قالپىندا كوزىن جۇمىپ جاتىر. قايران, اعام!.. كۇنى كەشەگى بەردى اعا, ايبەك دامۋللا, سامەد ۆۋرگۋن, عافۋر اكا, تۇرسىنزادالار­مەن بىرگە جۇرگەن كەزى ەسىمە قايتا ورالدى... “سارى بالا” دەپ ەركەلەتكەنىن, ەلجىرە­گەنىن قالاي ۇمىتارسىڭ؟.. ىشكى ۇيدە ازا تۇتىپ وتىرعان ءبىر ساتىمىزدە اۋىر ۇنسىزدىكتى ءبىر اۋىز سوزبەن بۇزدىم. – اقساقالدار, – دەدىم داۋىسىمدى كوتەرىپ, – ەندى سىزدەرمەن كەلىسىپ الاتىن ءبىر گاپ بار... باعانا ءسابيت اعانى جەرلەۋ القا­سى­نىڭ ءبىر مۇشەسى: “وزبەك باۋىرلارى­مىز­دىڭ اتى­نان كەلگەن مەيمانداردىڭ بىرەۋى قارا­لى جيىن­دا ءسوز سويلەسە دۇرىس بولار ەدى” دەپ ەمەۋرىن بىلدىرگەن. سوندا ءبىز ءنا­زىر اعاعا: “اقساقالىمىز ءسىزسىز, كوپ ال­دىن­دا كوڭىل بىلدىرەرسىز” دەپ ءوزارا ءمامى­لە­لەس­كەنبىز. سونى تاعى ءبىر تياناقتاۋ ءۇشىن ۇشەۋمىز وڭاشالانىپ ايتار ءسوزدى قاعازعا ءتۇسىر­گەنبىز. مەنىڭ “كەڭەسەتىن گاپ بار” دەگەنىمە ەكى اعام دا ەلەڭ ەتە قالىستى. – نە ايتايىن دەپ ەڭ, ناسىرجان؟ مەن ءسابيت اعا مەن عافۋر اكانىڭ ارا­سىنداعى اينىماس دوستىقتى اۋىزعا الىپ, وزبەك شايىرى قايتىس بولعاندا قازاق دوسى­نىڭ جەرلەۋگە قاتىسىپ قانا قويماي, قابىر ىشىنە جان دوسىن ءوز قولىمەن كويىس­قانىن قىسقاشا ايتىپ بەردىم. – مىنا شۇبەرەك ىشىندەگى ءبىر ۋىس توپىراقتى سول عا­فۋر اكا­نىڭ جاتقان جەرىنەن الىپ ەدىم, – دوربا­شانى قولىما الىپ, – سىزدەر ماقۇل كورسە­ڭىزدەر, وسى توپىراقتى ءسابيت اعا قابى­رى­نىڭ ىشىنە شاشسام دەپ ەدىم... نە دەيسىزدەر؟ اقساقالدار از-كەم ويلانىپ قالدى. – مۇنداي ادەت-عۇرىپ بۇرىن-سوڭدى بار ما ەكەن ءوزى؟ – دەپ ءسوز باستادى ءنازىر اتا, – قازاق باۋىرلارىمىز قالاي قارايدى بۇعان؟ سۇراپ ءبىلىپ الۋ كەرەك شىعار. دەگەنمەن, عاجاپ ويلاستىرىلعان نارسە ەكەن! اقىلىڭنان اينالدىم, ناسىرجان... سەن نە دەيسىڭ, مىرتەمىر؟ ءدال وسى ساتتە ەسىك اشىلىپ, ءبىز وتىر­عان بولمەگە قۋاندىق شاڭعىتباەۆ كىرىپ كەلدى. ءارى شايىر, ءارى دراماتۋرگ بۇل دوسى­مىز ءبىزدى مانا اۋەجايدا كۇتىپ العان. كەل­گەلى بەرى ءبىزدى ءوز قامقورلىعىنا الىپ ءجۇر. شاماسى, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى بولعان­دىقتان, بىزبەن قايىر-قوشتاسۋعا كەلىپ تۇر. – كانە, تورلەتە عوي, دۇرىس كەلدىڭ, ءبىر اۋىز ماسليحاتىڭ كەرەك بولىپ تۇر. مەن قىسقاشا عانا الگى ءجايدى ايتىپ ءوتتىم. – مىنا شۇبەرەكتىڭ ىشىندە عافۋر اكا قابىرىنەن الىنعان توپىراق بار. ەكى شايىر­دىڭ دوستىعى ۇلعايا كەلە ەكى حالىق­تىڭ باعزىدان كەلە جاتقان قاسيەتتى قان­داس­تىعى مەن دوستىعىن بارشاعا تاعى ءبىر رەت پاش ەتتى. مۇندا ءبىز عانا ەمەس, ۇرپا­عىمىز ۇلگى الاتىنداي ۇلى عيبرات, ومىرلىك تەرەڭ ءمان-ماعىنا جاتىر. ءتىرشى­لىكتە قۇ­شاقتارى اجى­­را­ماعان ەكى اعانىڭ ولگەندە دە توپى­راقتارى ارالاسىپ, بىرىگىپ جاتسىن دەگەن ىرىم-نيەتپەن وس­ى ءبىر ۋىس توپى­راقتى ءسابيت اعانىڭ قابىرىنا شاشساق دەپ ەدىك... بۇعان قازاق اعايىندار قالاي قارار ەكەن؟ قۋاندىق قوزعالاقتاپ بارىپ تەڭسەلە ورنىنان تۇرىپ كەتتى. ەكى قولىن قالتاسىنا جۇگىرتىپ قول ورامالىن تاۋىپ الدى. قۋاندىق جىلاپ تۇر. وكسىگىن باسا الار ەمەس. كوڭىلى بوساپ كەتسە كەرەك. وكسىك اراسىنان داۋىسى ارەڭ-ارەڭ ءۇزىلىپ-سوزىلىپ ەستىلەدى... – اينالايىن, وزبەگىمنەن... مۇنى وي­لاپ تاپقان اقىلدارىڭنان اينا-لا-ي-ىن... * * * سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ ءساتى. حالىق ىعى-جىعى. رەسمي وكىلدەر, القا ءمۇ­شە­لەرى, ەڭ جاقىن ادامدار سوڭعى قوشتاسۋ ءسوزىن ارناپ جاتىر. كوكىرەكتە كۇرسىن, كوزدە جاس. سابەڭنىڭ ناعىز قازاقى كەيپىن ءدال قازىر... وسى قالپىندا قارا جەر ءوز قۇشا­عىنا الماق. قارالى ءسوز ءنازىر اتاعا ءتيدى. – اياۋلى اعايىن, ءازىز دوس-جاراندار... مەيىرىمسىز ءولىم ءسىزدى, ءبىزدى – ءبارىمىزدى سۇيىكتى سابيتىمىزدەن ايىردى. بۇل حابار وزبەك جۇر­تىنا دا كەلىپ جەتتى. شىن دوس, ادال اعايىن, قۇداي قوسقان كورشىنىڭ قاي­عىسى دا, قۋانىشى دا ءدايىم ءبىر بولادى. كۇنى كەشە, الماتىعا جۇرەر الدىندا ءبىز – ءبىر توپ ادەبيەتشىلەر, سابەڭنىڭ قيا­مەت­تىك دوسى عافۋر عۇلامنىڭ جاتقان جەرىنە بارىپ زيارات ەتتىك. ونىڭ سەبەبىن سىزدەر دە جاقسى بىلسەڭىزدەر كەرەك... ءبىز ۇلى شا­يىرىمىزدىڭ قابىرى باسىندا تۇرىپ ول كىسىگە اتالمىش قايعىلى حابار­دى جىلاپ تۇرىپ ەستىرتتىك. جول جۇرەر الدىندا “اياۋ­لى دوسىڭىزعا ءبىر ۋىس توپى­راعىڭىزدى الا كەتسەك” دەگەن ءوتىنىشىمىزدى ايتتىق. سول توپىراق, ءازىز جاراندار, مىناۋ ەدى... ءنازىر اتا توپىراق سالىنعان قالتا­شانى سابەڭنىڭ ۇلكەن ۇلى ارىستانعا ۇزاتتى. قايت­سىن, اۋىر دا اياۋلى ءسات قوي, جينالعان جۇرت­تىڭ كوزىنە جاس الماعانى قالمادى. مەن دە سونىڭ ىشىندەمىن. ادام جۇرەگى نە دەگەن جۇم­ساق تا نازىك ەدى!.. مەيىرلى ءسوز, مەيىربان تىلەك­كە ەت ەزىلىپ, جۇرەك ەرىپ جۇرە بەرەدى ەكەن-اۋ... قارالى جيىن سوڭىندا مارقۇمنىڭ ارۋاعىنا باعىشتالىپ قۇراننان تيلاۋات وقىلدى. وسىدان سوڭ بىزدەر قابىرستان ءىشىن ارالاپ كەتتىك. كوز كورگەن دوستارى­مىزدىڭ, تانىستارىمىزدىڭ قابىرلارىنا زيارات قىلدىق... اياۋلى, ءىنىم, اجال, ءولىم, قازا دەيمىز... جىلا­ي­مىز, سىقتايمىز... جۇبانامىز, تاع­دىر ءىسىن مويىندايمىز, قۇپ الامىز. دارۋى جوق نارسەگە دارمەنسىزبىز. شىنداپ كەلگەندە, ءولىم دە — ءومىر! بۇل دا ادام تىرشىلىگىنىڭ ءبىر ءتۇرى. تۇسىنبەدىڭ بە؟ قابىر­ستان ءىشىن ارالاپ ءجۇرمىن دەدىم عوي جاڭا الگىندە. ءيا, ءبىز ا-ن-اۋ دۇنيەنى ارا­لاپ ءجۇرمىز. اينالا-توڭىرەكتىڭ ءبارى قابىر. بىرەۋدىڭ باسى ءجاي عانا قارايىپ جاتىر, بولار-بولماس كوزگە ىلىگەدى. قايسىبىرەۋى ءمۇل­دەم شوگىپ, ءشوميىپ قالعان, باسىپ كە­تەم بە دەپ قورقاسىڭ. ەندىگى بىرەۋى­نىڭ باس-اياعى مۇقيات قورشالعان, كۇمبەزدەل­گەن. انادايدان كوز جاۋىن الادى. ءبىرى اتاقتى, ءبىرى داۋلەتتى, ساۋلەتتى بولسا كەرەك... بىرىنە قاراپ تۇرىپ شۇكىرانا ايتا­سىڭ. ال ەندى بىرەۋىنە كوز سالعان بويدا كوڭىلىڭ قۇلا­زىپ سالا بەرەدى. نەگە بۇلاي؟ ءتاڭىرىم-اي, مۇندا دا الالاۋ, سارالاۋ, دارالاۋ بولعانى ما, سوندا؟ نەگە ادامدار بىرەۋىنە توقتاپ, ايالداپ, بىرەۋىنە كوز قىرىن دا سالمايدى؟ “ولمەگەننىڭ جانى ءبىر, ولگەننەن كەيىن ءبارىبىر...” دەيتىنىمىز قايدا؟ كوردىڭ بە, ءىنىم, حالقىمىزدا “باسىنان بەرگەنشە, اياعىنان بەر” دەگەن اتالى ءسوز بار. ءيا, سولاي. ءولىم دە ءبىر — سىن-سىناق. ابايدىڭ ءابىش ولىمىنە باعىشتاپ “جاقسى ءولىپسىڭ, ياپىراي..” دەپ ءوزىن-ءوزى جۇباتا­تىنى بار. ويتپەگەندە قايتەدى؟ ەل ابايعا قاراسا, اباي كىمگە قاراۋشى ەدى؟ ارينە, اللاعا. اللا بەرگەنىن الادى... العانىنىڭ ورنىن تولتىرادى. مىنە, ولىمنەن كەلىپ ءومىر قايتا ءونىپ شىعادى, ءىنىم... ءسابيت, عا­فۋر, مۇح­تار, ايبەك... بۇلار حالىق مە­يى­رى­نە قانىق ءازىز جاندار. ۇلت- ۇلىس جادىندا ولار ءماڭ­گىلىك ۇمىتىلمايدى. ۇرپاق سايىن جاڭعى­رىپ, جاسارىپ ءومىر كەشىپ جاتادى... قورىم­جايدى ارالاساڭ, وسىنداي-وسىنداي ويلار سىلەمىنە باتىپ, قىم-قيعاش قيال الە­مىنە سۇڭگىپ كەتەسىڭ. ءيا, ولار ەندى كەل­مەي­دى, ارامىزدا جوق. بىراق تۇسكە ەنەدى, ايان بەرەدى. ءسىزدىڭ اڭسارىڭىز بەن ارما­نىڭىزدا ءومىر كەشەدى... ەرتەسىنە, تاشكەنگە قايتار الدىندا قوش ايتىپ, قايىرلاسۋ ءۇشىن ءسابيت اعانىڭ وتباسىنا باس سۇقتىق. كىرەر ەسىكتىڭ وڭى مەن سولىندا تۇرعان ءماريام اپامىز بەن ارىستان ءىنىمىز كوڭىل ايتىپ, كىرىپ-شىققاندارعا باس-كوز بولىپ تۇر ەكەن. جۇرت اياعى سەيىلە بەرە ارىستاننان: – كەشەگى... الگى قالتاشاداعى توپى­راقتى قايتتىڭدەر, قابىر ىشىنە سەپتىڭدەر مە؟ – دەپ سۇرادىم. – جوق, – دەدى ارىستان. – نەگە؟ ۇشەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە اڭتارىلىپ قاراپ قالىپپىز. اسا ءبىر ىجداعاتتى ىرىم-نيەتپەن الىپ كەلگەندە... بۇلاردىڭ مۇنىسى... – نە ىستەدىڭدەر؟ الدە ۇمىت قالدى ما؟ — ءبىرىنشى بوپ مەن تىلگە كەلدىم. – قابىر ىشىنە... شاشپادىق, اقساقالدارمەن كەڭەسكەن سوڭ... – ول قانداي كەڭەس؟ – عافۋر كوكەمىز اكەمىزدىڭ قيامەتتىك دوسى بولعان سوڭ... جان دوسىنىڭ توپى­را­عىن باسىنا جاستانىپ جاتسىن دەپ... قال­تاشانى باسىنا جاستىق قىلىپ قويدىق... قايران قالعان مىنا بىزدەر تۇرعان ورنى­مىزدا قاتتىق تا قالدىق! مىنە, تاپقىرلىق! مىنە, دانالىق! دالالىققا تەك دانالىق جاراسادى! بارەكەلدە, قازا­عىم! مەن ەشبىر پەندەنىڭ ويىنا دا, اقى­لىنا دا كىرە قويماس-اۋ دەپ سو-ن-اۋ ءتاش­كەننەن توپىراق اكەلىپ جۇرسەم... بۇل اعا­يىندار سول توپىراقتى توكپەي-شاشپاي-اق سابەڭنىڭ باسىنا ازىزدەپ قويىپتى!.. بۇدان ارتىق اماناتتى ۇمىتپاۋ, ازاماتتى ۇلىقتاۋ بولا ما؟!. ________________________ حاتيما ء/سوز سوڭى/ /اۆتوردان/ داستان ءبىتتى... جوق, ءالى جالعاسادى! اقشامداعى قيسسامىز تاڭعا اسادى. اقىن دا ءبىر — داۋاگەر, مىناۋ دىمكاس تىرشىلىكتىڭ تامىرىن ءدال باسادى! داستان ەمەي نەمەنە ءار كۇنىمىز؟! ءوتمىش, جازمىش جانە دە تاعدىرىمىز... ۇلاعاتىن وتكەننىڭ ۇعىنا الساق, لايىقپىز داستانعا ءاربىرىمىز. داستان ۇزاق, ال ءومىر ءبىر-اق قادىم, مىقتى بولساڭ, ماڭگىگە تۇراقتاعىڭ! ءبىر اللانىڭ قولىندا: جۇرتىن تاستاپ توزاققا كىم بارادى, جۇماققا كىم... كوشتى ءبىزدىڭ اعالار ۇلىستانعا, ۇلىستاننىڭ ۇشپاعى – گۇلستانعا. تىرىسىندە ءبىر تىنىم تاپپاعاندار ماڭگىلىككە كوز جۇمىپ تىنىستاۋدا... ولار ءجايلى ءسىز, ۇرپاق, نە بىلەسىز؟ وقيسىز با جىرلارىن ەمىلەسىز؟ ەرتەگىدەي ءومىرىن ەسكە الساڭىز – كەشەگىگە بۇگىننەن شەگىنەسىز. شەگىنەسىز... شەجىرە پاراقتاۋعا, كەشەگى مەن بۇگىندى ساباقتاۋعا. ۇلى كوشىن بابانىڭ ەسكە الاسىز, وركەش-وركەش اناۋ ءبىر قاراپ تاۋعا... ءسىز ولاردى, وتىنەم, ۇمىتپاڭىز, ساعات سايىن, ءسات سايىن ۇلىقتاڭىز. كەۋدەڭىزگە شام جاعار جارقىراتىپ, جاقسى ونەگە, جارقىن جىر, بىلىكتى اڭىز! ءبىز دە ەسكە الدىق باقيلىق شىن دوستىقتى, ۇلىلاردىڭ ۇلگىسى – ۇندەستىكتى. ادالدىقتىڭ اق تۋىن جەلبىرەتتىك, كۇرەسىنگە لاقتىرىپ كۇندەستىكتى! تاسپەن قورشاپ قايتەمىز شەكارانى؟ “ەلدەستىرمەك ەلشىدەن ەكى ارانى”. ۇلى دوستىق, ىنتىماق باردا عانا ۇجىماققا ۇلى كوش جەتە الادى! استارىنان ءار ءسوزدىڭ جاي ۇعارسىڭ, اۋرۋىڭنان مەڭدەگەن ايىعارسىڭ... بۇل داستاننىڭ جۇگى اۋىر, تۇزى جەڭىل, وقىعاندار ويلانسىن, پايىم السىن... تاشكەنت, 1994 جىل. وزبەكشەدەن اۋدارعان يسرايل ساپارباي.