مەتاللۋرگيا — ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالاسى

كەشە استانادا “Astana ءMىne­rals&Metallurgy-2010” ءبىرىنشى قازاقستاندىق حالىقارالىق مي­نەرالدىق رەسۋرستار جانە مەتال­لۋرگيا كونگرەسى ءوز جۇمىسىن باس­تادى. بۇل جيىن ەكى كۇنگە جوس­پار­لا­نىپ وتىر. سونىڭ “الەمدىك مە­تاللۋرگيا سالاسى ءوسىمى مەن ترانس­فورماتسيالانۋى” دەگەن تاقىرىپتا وتكەن ءبىرىنشى كۇنگى باسقوسۋىنا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, فورۋم قوناق­تارىنا ارناپ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. فورۋم جۇمىسىن جۇرگىزگەن قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنو­لو­گيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ فو­رۋم جۇمىسىنا قاتىسۋعا الەم­نىڭ 9 مەملەكەتىنەن, سونىڭ ىشىندە بەلارۋس, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, قىتاي, رەسەي, تۇركيا, ۋكراينا جانە وزبەكستاننان 400-دەن استام دەلەگات كەلگەندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسىناۋ مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ۇلى ءدۇبىرلى باسقوسۋدى ۇيىم­داس­تى­رۋ ىسىنە استانا قالاسىنىڭ اكىم­دىگى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنو­لو­گيالار مينيسترلىگى, تابيعاتتى قولدانۋشىلاردىڭ قازاقستاندىق تۇراقتى دامۋ اسسوتسياتسياسى ءوز ۇلەسىن قوسقان. بۇل فورۋم قازاقستان قارا مە­تاللۋرگياسىنىڭ الىبى تەمىر­تاۋ­داعى “قازاقستان ماگنيتكاسى” اتا­نىپ كەتكەن قاراعاندى مەتاللۋر­گيا زاۋىتىنىڭ ءوز قىزمەتىن باس­تاپ, ەلىمىزدە العاشقى شويىن بال­قىماسىنىڭ الىنۋىنا 50 جىل تولۋ تورقالى تويىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. بۇل وقيعا 1960 جىل­دىڭ 3 شىلدەسى كۇنى بولعان بولا­تىن. ناق وسى جىلى ەلىمىزدىڭ بو­لا­شاق تۇڭعىش پرەزيدەنتى, بۇگىندە اتىن الەم تانىعان مەملەكەت قايراتكەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەتاللۋرگ رەتىندەگى العاشقى قىز­مەتىن باستاعان بولاتىن. وسىدان 50 جىل بۇرىنعى قازاقستان ەكونومي­كا­سىندا, سونىڭ ىشىندە مەتاللۋر­گيا سالاسىندا تاريحي ءىز قالدىرعان ايتۋلى وقيعا جاس مەتاللۋرگ نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ كوز الدىندا وتكەن ەدى. باسقوسۋدا فورۋم قوناقتارىنا ارناپ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەن مەم­لەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلى العاشقى قازاقستاندىق بولات ءونىمىنىڭ الىنعانىنا 65 جىل تولاتىن بولسا, العاشقى شويىن­نىڭ الىنعاندىعىنا ءدال وسى ۋا­قىت­تارى 50 جىل تولعاندىعىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. بۇگىنگى كونگرەسس جۇ­مىسى جاھاندىق كۇردەلى ەكونو­مي­كالىق داعدارىستىڭ سەيىلۋ ءسا­تىن­دە ءوتىپ وتىر. الەمدىك مەتال­لۋر­گيا سالاسىنىڭ, قارجى سەكتورىمەن قاتار, داعدارىس سالدارىن بارىنشا سەزىنگەنى بەلگىلى. داعدارىس كەزىندە وسى سالاداعى اسا ءىرى كومپانيا­لارعا داعدارىسپەن كۇرەس جونىندە بارىنشا قاتاڭ شارالاردى قابىل­داۋلارىنا, قولعا الىنعان ينۆەس­تي­تسيالىق جوبالاردى توقتاتا تۇرۋ­لارىنا, ادامدار سانىن قىسقار­تۋى­نا تۋرا كەلدى. وسى سالا بويىن­شا ءونىم كولەمى كوپ قىسقاردى. قازاقستان بۇعان جول بەرگەن جوق. ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن كوم­پانيالار سەرپىندى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسىن ودان ءارى جالعاستىرا بەردى. الدىن الا جاسالىنعان مەموراندۋمدارعا سايكەس جۇمىس ورىندارىنىڭ قىس­قارۋىنا جول بەرىلمەدى. وسى قيىن ءساتتىڭ وزىندە سالانىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ ماسەلەلەرى بارىنشا ەسكەرىلدى. پاۆلودارداعى ەلەك­ترو­ليز زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەگى, “التىن تاۋ” التىن وندىرەتىن فاب­ريكاسى ىسكە قوسىلدى. وسكەمەندە مىس ءوندىرىسىن دامىتۋعا ىقپال ەتە­تىن جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇ­مى­سىنا دايىندىق جاسالۋدا. مۇن­دا, سونىمەن قاتار مەتاللۋرگيالىق ورتالىق ءوز جۇمىسىن باستايتىن بولادى. پاۆلودار مەن اقتاۋدا قۇبىر شىعاراتىن جاڭا زاۋىتتار پايدا بولدى. اقتوبەدە تەمىردى قال­پىنا كەلتىرۋ جونىندەگى زاۋىت تۇرعىزىلۋدا. باسقا دا وسى تەكتەس جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلىپ, ەلى­مىزدىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالا­سىنىڭ دامۋىنا جاقسى نەگىز قالانىپ وتىر. وسى رەتتە ەلباسى تابيعات باي­لىقتارىنىڭ, مينەرالدىق رەسۋرس­تار­دىڭ شەت-شەگى ءبىلىنىپ وتىرعان قازىرگى شاقتا مەتالدى قايتا ءوڭ­دەۋ سالاسىنىڭ بارىنشا ماڭىزعا يە بولا باستاعاندىعىن اتاپ كور­سە­تە كەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق­ستاننىڭ الدىندا تۇرعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت شيكىزاتتىق ەكو­نو­ميكادان ءونىمدى وڭدەۋ ىسىمەن اي­نالىساتىن ونەركاسىپتىك وندىرىسكە قاراي كوشۋ بولىپ تابىلادى. مۇنان ءارى ءونىمدى جوعارى دەڭگەيدە قايتا ءبولۋ ۇدەرىسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاراي اۋىسۋ قاجەت. ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەتاللۋرگيا ونىمدە­رىنە دەگەن ىشكى سۇرانىستى ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان وراي ەلىمىزدە ازىرلەنگەن يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسىندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ الدىنا ءونىمدى ءوندىرۋ كولەمىن 2008 جىلعى دەڭگەيدەن 2 ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. باعدارلاما اياسىندا بولات ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا 10 ملن. تونناعا دەيىن, فەرروحرومدى 440 مىڭ تونناعا دەيىن, ءاليۋمينيدى 250 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋدى قام­تاماسىز ەتەتىن ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىنەدى. سونى­مەن قاتار, ءونىمدى وڭدەۋ ءىسىن با­رىن­شا جوعارى دەڭگەيگە دەيىن جەت­كىزۋ, سونىڭ ىشىندە سيرەك مەتالدار سالاسىنداعى بىرقاتار ورتا كا­سىپورىنداردى ىسكە قوسۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. – الدىمىزعا قويىلعان ءمىن­دەت­تەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىزدە بار­لىق قاجەتتى رەسۋرستار بار. تەك ولاردى ساپالى دا ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسى ۇنەمى نازاردا بولۋى كەرەك, – دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى قو­ناق­تار­دى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىز­دى فورۋمنىڭ ءوز جۇمىسىن باس­تاۋى­مەن قۇتتىقتاي كەلە, مۇنداي جيىندى ءداستۇرلى سيپاتقا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن دە ايتتى. كونگرەستىڭ اشىلۋ راسىمىندە ءسوز العان رەسەي فەدەراتسياسى قار­جى-ونەركاسىپتىك توپتارى اسسوتسيا­تسيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى ولەگ سوس­كو­ۆەتس قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن مەتال­لۋرگيا سالاسى قازىرگى كۇنى بۋىر­قان­دى دامۋ قارساڭىندا تۇرعاندى­عىن اتاپ كورسەتە كەلە بۇگىنگى وتكى­زىلىپ جاتقان شارا اياسىندا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العاشقى قازاقستاندىق “التىن گەفەست” سىيلىعىنىڭ “جىل ادامى” نوميناتسياسى تاپسىرىلاتىندى­عىن سالتاناتتى جاعدايدا حابار­لا­دى. فورۋم قوناقتارى وسى وقيعاعا بايلانىستى ورىندارىنان تىك تۇرىپ, ەلباسىنا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, دۋ قول شاپالاقتادى. مۇنان كەيىن فورۋم جۇمىسى ودان ءارى جالعاستى. باسقوسۋدا “الەم­دىك مەتاللۋرگيا قۇرامىن­داعى دامۋشى رىنوكتاردىڭ ءرولى” تاقىرىبىندا ءسوز العان ەۋروپا­لىق وداقتىڭ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ وكىلەتتى ەلشىسى نوربەر جيۋستەن الەمدىك مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ دامۋ اعىم­دارى تۋرالى ءسوز قوزعاي كەلە, وسى سالا بويىنشا قازاقستاننىڭ ءرولى جىلدان جىلعا ارتا تۇسكەن­دىگىنە توقتالدى. ەلىمىزدىڭ “قاز­اتوم­ونەركاسىپ” ۇلتتىق كومپانيا­سى قازىرگى كۇنى الەمدەگى تابيعي ۋران ءوندىرىسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر ەكەن. حا­لىقارالىق رىنوكتاعى جاعدايدىڭ تۇراقتالىپ, سۇرانىستىڭ قامتاما­سىز ەتىلۋىنە ەلىمىزدىڭ “قازاقمىس”, ENRC سەكىلدى كومپانيالارى دا وزىندىك ۇلەس قوسۋدا. ەۋروپالىق وداق­تىڭ قازاقستانداعى وكىل­دىگىنىڭ باسشىسى وسى ماسەلەلەرگە كە­ڭىنەن توقتالا كەلە قازىرگى كۇنى قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ەكونوميكالىق باي­لا­نىستاردىڭ ارتا تۇسكەندىگىن, وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەردى قاجەتتى مينەرالدىق رەسۋرستارمەن, ودان الىناتىن ونىمدەرمەن قامتۋدا قازاقستاننىڭ ۇلكەن ارىپتەس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. قىركۇيەك ايىندا استانادا كومىرسۋتەكتەرىن ءوندىرۋ جونىندە ۇلكەن سەمينار وتەتىندىگىن, بۇل سالا بويىنشا حالىقارالىق ماندەگى ماڭىزدى وقيعا بولىپ تابىلاتىندىعىن ەسكە سالا كەتتى. ءPrىcewaterhouseCoopers-ءتىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز بوي­ىن­شا باسقارۋشى ارىپتەسى الپەر اكدەنيز تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالا­سىنىڭ 2010-2011 جىلدار بويىن­شا جاھاندىق ترەندتەرىنە تالداۋ جاساي كەلە, قازاقستاندىق كەن مە­تاللۋرگيا سالاسىنىڭ دامۋ قار­قىنى قۋاندىراتىندىعىن ايتتى. وسى باسقوسۋ اياسىندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى الەمگە تانىمال كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى ءسوز الىپ, ءوز ەلدەرىندەگى رىنوكتىڭ دامۋ بارىسى تۋرالى اڭگىمە قوز­عا­دى. ولاردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا قازىرگى كۇنى سالا بويىنشا رىنوك سۇرانىستان گورى ۇسىنىسقا كوبىرەك بەيىمدەلە تۇسكەندەي. وسىعان وراي ءونىم ساپاسىنا دەگەن تالاپتىڭ ارتا تۇسەتىندىگى ايقىن. تۇستەن كەيىن حالىقارالىق كونگرەسس وتىرىسى “مەتاللۋرگيا سەكتورىنىڭ يننوۆاتسيالىق دا­مۋى” سەسسياسى بويىنشا جالعاس­تى. وسى سەسسيادا ءسوز سويلەگەن ين­دۋستريا جانە جاڭا تەحنولو­گيا­لار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋ قازىرگى ۋاقىتتا ەكونو­ميكانىڭ ودان ءارى دامۋىندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسى ۇلكەن ءرول وينايتىندىعىن ايتتى. ۇزاق ۋا­قىت­تاردان بەرى بۇل سالا مەملەكەت­تەر مەن اۋماقتاردىڭ ەكونومي­كالىق جاعدايىن انىقتاۋشى فاك­تورلاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. ەكو­نوميكانىڭ جالپى ترانسفورما­تسيا­لانۋى جاھاندانۋمەن, قور نا­رىعىنىڭ دامۋىمەن تەحنولوگيا­لىق العا باسۋ جانە بيزنەستىڭ ۇيىمداستىرىلۋىمەن قاتار دۇنيە­جۇزىلىك مەتاللۋرگيانىڭ دامۋ دەڭگەيىنە دە بايلانىستى بولىپ وتىر. وسىعان وراي 2010 جىلدار­دان باستاپ الەم بويىنشا العاندا دامۋ ۇستىندەگى نارىقتاردىڭ ءرولى­نىڭ كۇشەيە تۇسكەندىگى, 2020 جىل­دارى, قازىرگى بولجام بويىنشا, مەتالداردى شىعارۋدىڭ جانە مەتاللۋرگيانىڭ دامۋ ءۇردىسى وسى دامۋشى نارىقتارعا قاراي وتە­تىندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى قازاقستانداعى تاۋ-كەن مە­تاللۋرگيا سالاسىنىڭ الەم بويىن­شا ىقپالىنىڭ ارتا بەرەتىندىگىن بىلدىرەدى. اتالعان فورۋم اياسىندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ كور­مەسى جۇمىس ىستەپ, وعان الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ كومپانيالارى قاتىسىپ, ءوز ونىمدەرى مەن قىزمەت­تەرىن جارنامالادى. كونگرەستىڭ ءبىرىنشى جۇمىس كۇنى “التىن گەفەست” سالالىق سىيلىعىنىڭ باسقا لاۋرەاتتارىن انىقتاپ, ولاردى قۇتتىقتاۋمەن اياقتالدى. سۇڭعات ءالىپباي, جىلقىباي جاعىپار ۇلى. ---------------------------------- سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.