ارقادا قالقاش-قامقاش قىزدار وتكەن

ەرتەرەكتە, كىشىرەكتەۋ ۋاقىتىمدا جامبىل اتتى تۋىس اعايىم جازدا ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, قالاعا قىدىرىپ كەتىپ, اۋىلعا ورالعاندا اتا-اناما بازارلىق رەتىندە ەكى كۇيتاباق سىيلادى. ىشىندە بىرىڭعاي قۇرمانعازى كۇيلەرى جازىلعان جانە ول كۇيلەر تەك ورىندالىپ قويمايدى, ارقايسىنىڭ باسىندا سول كۇيگە قاتىستى تاريح جايىن احمەت جۇبانوۆ اڭگىمەلەپ وتىرادى. تەاترى جوق, اندا-ساندا ارتىستەر كەلىپ (وندا دا تەك جازدا عانا), سپەكتاكلدەر مەن كونتسەرتتەر قويىپ كەتەتىن اۋىل بالاسىنا سول كۇيتاباقتار كەرەمەت اسەر ەتكەن. سوندا بالا قيال, اپىر-اي, ءاربىر شىعارمانىڭ دا تاريحى بولادى ەكەن اۋ, دەپ كەيىن دە مىنا ءان قالاي تۋدى ەكەن, بولماسا, مىنا دۇنيە قالاي جازىلدى ەكەن دەگەن ساۋالداردى الدىعا توساتىندى شىعاردى. ونىڭ ۇستىنە ەل ىشىنەن حالىق اندەرى مەن كۇيلەرىن, اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جينايتىن ەكسپە­دي­تسيالار كەلىپ, ۇيىمىزگە توقتاپ, سول اتىراپتا جاق بىتكەننىڭ شەشەنى, ءتۇندى-تۇنگە قوسىپ شە­جىرە مەن نە ءتۇرلى تاريحتى ايتقاندا تو­سىلمايتىن, ءبىر ايت­قان اڭگىمەسىن قايتىپ ايتپاي, ۇنەمى ءبىر ءاڭ­گىمەدەن ءبىر اڭگىمەنى بالالاتىپ تۋدىرىپ وتىراتىن, ءسويتىپ, تىڭداعان جاننىڭ اۋزىن اشتىرىپ, كوزدەرىن جۇمدىراتىن ابىقايدىڭ احمەتقانى مەن ءوز اتا-انامنىڭ ءسوز جيناعاندارعا باياندايتىن نەبىر تاريحى كۇيتاباق وياتقان قىزىعۋ­شى­لىقتى ودان سايىن ۇرلەي تۇسەتىن. تەلەديدار جوق, گازەت-جۋرنال كۇن سايىن كەلمەيتىندىكتەن, پوشتاشى ءبىر اكەلگەندە 20 شاقتى گازەت, 2-3 جۋرنالدى اشىق تۇرعان ءدا­لىزگە تاستاي سالاتىن. سوندىقتان دا بولار, شال­عايداعى اۋىل ۇنەمى راديوعا قۇلاق تۇرەتىن. راديودان ايتىلعان ءاربىر جاڭا ءان بۇكىل ەلدىڭ قۋانىشى بولاتىن. بارلىعى ءبىر ادامداي سول ءاندى جاتتاپ, جاڭادان ۇيرەنگەن اۋەزدى ءان داس­تارقان باسىندا شىرقالىپ, اۋىلدىڭ كەش­كى تىنىق تۇندەرىن كەرەمەت ءبىر اسەرگە بولەيتىن. بىردە راديودان قايرات بايبوسىنوۆ ورىنداۋىندا بۇرىن ەستىلمەگەن ءان ايتىلدى. اندە: “قايراتجان, وسى ءان جاقسى داۋىسىڭا, شىراعىم, ۇيرەنىپ ال, اۋىرسىنبا. ۇمىتپاي 85 جىل ەستە ساقتاپ, قارايگور 85-ءتىڭ شابىسىنا”, دەگەن سوزدەر بار ەكەن. اشىتىپ وتىرعان نانىن ۇمىتىپ, ءاننىڭ ءسوزى مەن اۋەنىنە بەرىلىپ, باسىن انتەك بۇرعان انام: “بايقادىڭ با, مىناۋ تەگىن ءان ەمەس, اسىل مۇرا جوعالىپ كەتە جازداپ, ءبىر اقساقالدىڭ كوشەلىلىگىمەن ەلىمەن قاۋىشىپتى-اۋ”, دەدى. سودان بەرى زىمىراپ تالاي ۋاقىت ءوتتى. احمەتقان اتام دا, اكەم دە, شەشەم دە دۇنيەدەن وزدى. بىراق قانشا زامان وتسە دە سول ءاندى ەستىگەن سايىن مەنىڭ ويىم­نان انام ايتقان سول ءبىر ءسوز كەتپەيتىن. تە­گىندە بالا جۇرەكپەن بىلگىڭ كەلىپ, تالپىن­عانىڭدى جاراتۋشى يە ءدال سول مەزەتىندە ء“تۇرتىپ” قوياتىن بولۋى كەرەك, اراعا سان جىل­دار سالىپ, ماعان سول ءاندى حالقىنا جەتكىزۋشى اقساقالدىڭ بالاسىن كەزىكتىرۋدى جازىپتى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كەستەلى كوكشەنىڭ كەۋدەسىنە تاققان قىمبات القاسى–اسەم بۋرابايداعى “وقجەتپەس” ساناتوريىندە دەنساۋلىعىن تۇزەپ جاتقان حالىق كونتسەرت بولاتىنىنان حابارلانىپ ۇلگەرگەن-ءتىن. جۇرتشىلىقپەن بىرگە كەشكىسىن تومەندەگى زالعا جينالدىق. باس دارىگەر ابىلحاكىم اقمۇرزين ونەرپازداردى كوپشىلىككە تا­نىستىردى. ءبىرى – باياعىدا راديودان گي­تارامەن ءان سالاتىن قوراباي ەسەنوۆ تە, ەكىنشىسى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى سەرىك وسپانوۆ ەكەن. مەن ىزدەگەن جاۋاپ وسى كونتسەرتتە تابىلدى. سەرىك وسپانوۆ ءاندى ايتىپ بولىپ: “بۇل ءان حالىققا سىزدەردىڭ باس دارىگەرلەرىڭىز ابىلحاكىم اقمۇرزيننىڭ اكەسى اقماعامبەت اقساقالدىڭ حالىققا جەتكىزگەن مۇراسى, 85 جاسىندا قايراتقا ۇيرەتىپ, بۇگىن, مىنە, بارلىعىمىز ورىنداپ ءجۇرمىز”, دەگەن. مەن ابىلحاكىم اعامەن اڭگىمەلەسۋگە اسىقتىم. بىراق قىم-قۋىت تىرلىك, جۇمىس­باستىلىق اراعا تاعى دا بىرنەشە جىل سالدى. ابىلحاكىم اعانىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, جۇرەگىنە وپەراتسيا جاساتىپ, قاتارعا ورالۋى­نا دا ءبىراز ۋاقىت كەرەك بولدى. ءسويتىپ, ءساناتوريدى تاپسىرىپ, زەينەتكە شىققان اعامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. – اعا, مەنى ءسىزدىڭ اۋلەتتىڭ تاريحى قىزىقتىرادى. اڭگىمەنى سول بۇرىنعى تاريحتان شەرتسەڭىز, – دەپ قولقا سالدىم. – ەندەشە, تىڭدا. تاڭىربەرگەننەن بەس بەرەن اتالعان – قورىسباي, قاپا, مىقتى, جارقىن, ساپاق تۋادى. ساپاققا 17 مىڭ جىلقى بىتكەن. “تاڭىربەرگەننەن بەس بەرەن, ۋىزعا تويعان قوزىداي, ۇيىقتاپ ءبىر وسكەن حالىق ەڭ. وماردىڭ جەتكەن كۇنىندە, قياعا قىران سالىپ ەڭ”, دەلىنگەن. قو­رىسبايدان – بايمىرزا, اقمىرزا, اقمىر­زادان – ومار, وماردان – اقماعام­بەت, ال ودان مەن تۋامىن. قورىسباي قايتقاندا ءۇش جۇزگە ساۋىن ايتقان ۇلكەن اس بەرىلگەن ەكەن. تىگىلگەن ۇيلەردىڭ سانى بايگە اتىنىڭ سانىنا سايكەس بولىپ, تۋرا 500 ءۇي تىگىلىپتى. قۇيرىق-جالى ءسۇزىلىپ, قۇيرىعىنىڭ ءدال ءتۇبى مەن كەكىلىنە ۇكى قاداعان ىلعي ءبىر جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي 500 ات جارىسقا تۇسكەن. باس بايگەگە 3 توقسان تىگىلگەن. ول – 90 سارى الا, 90 اق­بوز, 90 قارا الا ات دەگەن ءسوز. ەكىن­­شى كەل­گەن اتقا – 90 كوك شىبىق ات, 90 تۋ بيە, قالى كىلەم جابىلعان قارا نار, ءۇشىنشى بايگەگە –90 اق اۋىز قوي تىگىلگەن. بايگەدە جورتىقتىڭ تورعاسقاسى ءبىرىنشى, بالا شوڭ مىنگەن ءتاۋبايدىڭ كەربەستىسى ەكىنشى, كوكشەتاۋ دۋانىنىڭ كوكبيكەشى ءۇشىنشى, ومبى ارعىماعى ءتورتىنشى, نايمان قۇلان­قا­رانىڭ قاراگەرى بەسىنشى كەلگەن ەكەن. قورىس­باي بابامىز تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن. قورىس­باي اسى تۋرالى, وعان شوڭ ءبيدىڭ قاتىسقانى ءماش­ھۇر جۇسىپتە جازىلعان جانە ءسايدىل تالجانوۆتىڭ شىعارمالارىندا دا وسى اس ايتىلادى. ءسايدىل مەنىڭ شەشەم ايشانىڭ اكەسىمەن بىرگە تۋىسقان, سوندا ناعاشىم عوي. ومكەم جاسىنان وتە پىسىق بولىپتى. ەگەر ەل ىشىندە ءبىر تۇسىنبەستىك ورىن السا, جۇرت “بۇعان ومار نە دەيدى ەكەن” دەيتىن كورىنەدى. سول پىسىقتىعىنان 16 جاسىنان باستاپ تاشكەنگە كىرە تارتادى. جاڭاارقادان تەرى-تەرسەك, ءجۇن جيناپ, ونىڭ بارلىعىن حاتتاپ, تىزىمگە الىپ, تاشكەن اسىپ, ودان قات تاۋارلاردى ارتىپ ەلگە قايتادى. بىردە كىرەشىلەردى تاشكەنگە جەتپەي جولدا قاراقشىلار توناپ, پالەنباي تۇيە زاتىمەن, ايداعان مالى بار, تۇگەل قولدى بولادى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ كىرەشىلەردىڭ باسى 19 جاسار ومار جولداستارىن جيىپ: ء“بىز ەندى ەلگە قايتا المايمىز, مويىندا قانشاما جۇرتتىڭ قارىزى بار, تاشكەندە شاتىرشىن دەگەن بايدىڭ بالاسىمەن دوسپىن, سوعان بارىپ جاع­دايدى ايتامىز, ەڭبەك ەتەمىز, مال تابامىز, سوسىن عانا ەلگە قايتامىز”, دەيدى. سول كەتكەننەن 2 جىل تاشكەندە شاتىرشىننىڭ جانىندا جۇمىس ىستەپ, ەلگە جوعالعان جۇكتىڭ ورنىن تولتىرىپ ءبىر-اق ورالادى. ەل جينالىپ, ازاماتى ءبىر ولجا, اكەلگەن زاتى ءبىر ولجا, مارە-سارە بولىپ, ريزاشىلىقتارىن ايتىپ, سودان اتام ء“ادىل ومار” اتانادى. ويتكەنى, ول جۇرتتىڭ تاپسىرعان ۇساق-تۇيەگىن تۇيمەسىنە دەيىن تۇگەندەپ اكەلىپ بەرگەن عوي. مەن ينستيتۋت بىتىرگەننەن كەيىن اكەمنىڭ ىزدەتۋىمەن شاتىرشىننىڭ ۇرپاقتارىن سارىاعاشتان تاپتىق. اتام ومىردەن وزعاندا, “جاسىڭنان كوزگە كورىندىڭ, باۋرايعا بىتكەن شىنارداي. 20 جاسقا كەلگەنشە, ونەرىڭ كەلدى سىنالماي 30-دا بويىڭ كورىندى جاياۋلاپ ۇشقان قىرانداي”, دەگەن جوقتاۋدىڭ سىرى وسىنداي. بۇل – زاتاەۆيچتىڭ “1000 انىندە” “وپلا­كي­ۆا­نيە تاكىر ومارا” دەپ بەرىلگەن, انمەن ايتىلاتىن ۇزاق جوقتاۋ. ءبىزدىڭ ەل ىشىندە ايتىلادى ەكەن. “شوڭعا 50 جىل قونعان ەسكى باق بار” دەپ, ومار اتام سول شوڭنىڭ احمەتجان دەگەن بالاسىمەن قاراعاشتا بولىستىققا تۇسەدى. قاراتوبەنىڭ باسى. قاراقۇرىم جينالعان حالىق. داۋىس جينالىپ, تاس سانالعاندا كوپشىلىگى شوڭنىڭ بالاسىندا ەكەندىگى انىقتالادى. دۋ-دۋ ەتىپ, جاڭا سايلانعان بولىستى قولپاشتاپ, جۇرتشىلىق توبەدەن تۇسكەندە, ونىڭ باسىندا جالعىز قارا قالىپتى. ارتىنا بۇرىلعان شوڭ: “وۋ, اناۋ قارا كىم؟” دەپ سۇرايدى. جاۋاپتى ەستىگەن شوڭ اتامىز: “ە, تاقىر توبەنىڭ باسىندا قالعان ومار دەسەڭشى, ول ەندى “تاقىر ومار”, وسى وتىرعانى وتىرعان”, دەپ ءۇش رەت قايتالاپتى. سودان اتامىز “تاقىر ومار” اتانىپ كەتكەن. بىراق ارتىنان شوڭ: “ومارعا وبال جاسالدى, ول ناعىز ەل باسقاراتىن ادىلەتتى ادام, تەك ايىبى وقىماعان”, دەپ ءبىر جىلدان كەيىن حالىقتى جيىپ, “بۇل مەنىڭ كوپ جىلدان بەرى ويىمدا جۇرگەن شارۋا ەدى”, دەپ قاراعاشتان كونەك بولىسىن ءبولىپ, شەكا­را­سىن انىقتايدى. بولىس بولعان ومار اتام جۇرت­شىباي دەگەن بالاسىن سەيفوللانىڭ ساكەنىمەن بىرگە وقى دەپ ومبىعا جىبەرەدى دە, مەنىڭ اكەم اق­ما­عامبەت شارۋامەن اينا­لىسادى. ءسويتىپ ءجۇر­گەندە, 1916 جىلعى پاتشا جارلىعى شىعىپ, ومكەم اسكەر بەرمەيمىز دەپ ول جارلىققا قارسىلىق بىلدىرەدى. كوتەرىلىستىڭ باستاۋ­شىلارىنىڭ ءبىرى بولادى. سول ءىستى عوي كەيىن: “اق پاتشا ادام سۇراپ ايبات قىلدى, قورىسباي 7 ورىستى قىرىپ تاستاپ, پاتشانىڭ جارلىعىنا قارسى تۇردى, (قورىسباي, قوپا, مىقتى, جارقىن, ساپاق) بەس بەرەن دەگەن اتى بولعان لاقاپ. ۇستالدى ەل ىشىنەن 60 ادام, دۇرەگە جىعىلعانى جۇزگە تاقاپ”, دەپ ولەڭگە قوساتىنى. سەبەبى, پاتشانىڭ جازالاۋشى ءاس­كەرى شىققاندا احكەم باستاعان ءبىزدىڭ جىگىتتەر ولارمەن سوعىسىپ, سوندا 7 سولدات قازا تابادى. سول جولى اكەمنىڭ اياعىنا وق تيەدى. ومكەم تۋرالى ساكەننىڭ “تار جول, تايعاق كەشۋىندە” “كونەك ەلىنىڭ مىقتىسى” دەپ ايتىلادى. ومكەم ۇمىتپەن ومبىعا جونەلتكەن جۇرتشىبايدىڭ ءومىرى قىسقا بولادى. وقۋدان قايتىپ كەلە جاتقاندا وباعا شالدىعىپ, جولدا كوز جۇمادى. ەل ومكەمە ەستىرتە الماي قاتتى ساسادى. الايدا, ەستىرتپەۋگە تاعى بولمايدى. ەستىرتكەن كەزىندە ميىنا قان قۇيىلسا كەرەك, ءتىلى ازۋ ءتىسىنىڭ ورتاسىنا كىرىپ كەتىپ, سول جاتقاننان ءبىر اۋىز تىلگە كەلمەيدى. اكەمدى ەل جۇرت تەگىس احكەم دەيتىن, ەندى اتامنىڭ ورنىنا احكەم بولىس بولادى. ال ەندى سەنى كوپتەن قىزىقتىرىپ جۇرگەن ءان تاريحىنا توقتالايىن. احكەم وتە ونەرلى, ءارى ءانشى, كۇيشى بولاتىن. بىراق ونىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, قۋعان جان ەمەس. وعان, ءسىرا, مىنا وقيعا سەبەپشى بولعانعا ۇقسايدى. شوڭ بىردە بالاسى احمەتجاندى شاقىرىپ الىپ: “بالام, سەنى ەل ءانشى دەپ ءجۇر عوي, راس پا؟”, – دەپ سۇراپتى. ء“يا, ازداپ ء“اۋ” دەيمىن”,– دەگەنىندە شوڭكەڭ تۇرىپ: – باي بالاسى باقىرماس بولار”, – دەپتى. سول ءسوز اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك, احكەم كوپشىلىك الدىندا ءان شىرقامايتىن. بىراق, جاسىراق كەزىندە, اكەسى بارىندا ونەردى قىزىقتاپ ءبىراز جۇرسە كەرەك. بىردە پالەن دەگەن اۋىلدا اجارلارىنا اقىلى, تال بويلارىنداعى كورىكتەرىنە انشىلىكتەرى ساي اپالى-ءسىڭلىلى قالقاش, قامقاش اتتى ارۋ قىزدار بار ەكەن دەگەن حابار احكەمنىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. سايلانىپ, قاسىنا مىقتى ونەرپاز جىگىتتەرىن ەرتىپ, احكەم قوس قىزدى كورۋگە شىعادى. تاقىر وماردىڭ اقماعامبەتى قالقاش-قامقاشتى كورۋگە جولعا شىعىپتى, دەگەن حابار ول اۋىلعا احكەمنىڭ وزىنەن بۇرىن جەتىپ, ولار دا دايىندالىپ كۇتىپ وتىرادى. قوس قىزعا اق جۇمىرتقاداي ءۇي تىگىپ, ءىشىنىڭ سالتاناتىن جاساۋىمەن كەلىستىرىپ, قاسىنا ءوڭدى دەگەن سول اتىراپتاعى قىزداردى جيناپ, سويىستىق مالى مەن ىشەتىن سۋسىنىن, بال قىمىزىن ازىرلەپ, قاپىسىز دايىندالعان كورىنەدى. احكەم جولداستارىمەن اۋىلعا جاقىنداي بەرگەندە كوز قىلىپ قويعان حابارشى جەتكىزسە كەرەك, كيىز ءۇي ىشىندەگى شىمىلدىق ىشىندە وتىرىپ, قوس قالقا ءان شىرقاي جونەلىپتى. انگە ەلىتكەن قاسىنا ءانشى, بالۋان نوكەرلەرىن ەرتكەن احكەم اتتان تۇسپەي تۇرىپ ءاندى تىستان ەستيدى. ءان اياعى ۇزىلگەن سوڭ ىشكە كىرەدى. ارقانىڭ نەبىر اۋەلەگەن اندەرى ايتىلعان اسەم كەش جۇرت­شىلىق جادىندا وشپەستەي بولىپ قالادى. سودان بەرى سۋداي اققان جىلدار ءوز ەنشىسىن الىپ احكەم دە قارتايادى. بىراق قالقاش-قامقاش شىرقاعان اسەم ءان احكەمنىڭ كوڭىلىندە جاتتالىپ, اندا-ساندا ءوزى وڭاشا تۇسىندا ايتاتىن. مەن وقۋىمدى ءبىتىرىپ, ۇيلەنگەننەن كەيىن, اكەم الماتىعا كەلدى. جۇمىسى – اڭىزداي قوس ارۋ قالقاش-قامقاش شىرقاعان ءاندى اماناتتاپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ جادىندا قالدىرىپ, زامانالار كوشىندە ەسكىرتپەۋ ەكەن. اكەمە سالەم بەرە ۇيگە كەلگەن قايرات بايبوسىنوۆقا احكەم سول جولى وسى ءاندى ۇيرەتتى. قازىر بۇل ءان “اقماعامبەتتىڭ ءانى” دەپ ايتىلىپ ءجۇر, قايرات اكەمنەن ۇيرەنىپ ايتقان سوڭ سولاي دەپ ايتقان بولۋى كەرەك. ال نەگىزىنەن بۇل – قالقاش-قامقاش سالعان ءان. جالپى, احكەمدى ەل ولە-ولگەنشە قاتتى قاستەرلەدى. جاسىندا جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان بولىپتى. “جىگىتكە جەتپىس ونەر دە از” دەگەندەي, ونەر اۋىلىنىڭ قاي-قايسىن دا جات ساناماعان. كەيىن بولىستىق كەلگەندە سالماق­تى ءسوز, بايىپتى وي ايتىپ, جۇرتتى وزىنە ۇيىتقان. احكەمنىڭ الدىنا ەشكىم كەلمەيتىن, ۇستىنە كىسى كىرمەيتىن. ول كىسى اۋىلدان ءبىر شىقسا 2-3 ايعا دەيىن ۇيگە ورالا المايتىن. قولعا تيمەيدى, احكەمە سىيلاپ اس بەرۋگە, جاقسى اڭگىمە ەستۋگە ەلدىڭ ءبارى قۇمار. ءتىپتى قىزىعىن ايتايىن, احكەمنىڭ ءجۇزىن ءومىرى كورمەي وتكەن كەلىندەرى بار-تىن. ءبىزدىڭ اۋىلدا كاكەنباي دەگەن رۋلاسىمىز بولدى. سول كىسى جاسىراق كەزىندە ۇنەمى جىلقى ۇرلاپ, سودان ۇستىنەن ۇكىمەتكە ارىز ءتۇسىپ, سولداتتار كەلىپ ۇستاپ الىپ كەتىپ بارا جاتسا كەرەك. سوندا كاكەنباي: “احاڭا حابار بەرىڭدەرشى”, دەپتى. سودان احكەم كەپىلدىگىن تولەپ, ول كىسىنى الىپ قالادى. كاكەنباي اقساقالدى كوزىمىز كوردى, قارتايعان شاعىنا دەيىن اكەمنىڭ كولەڭكەسىندەي ەرىپ جۇرەتىن. تىرناعىن الىپ, جۋىندىرىپ, ساقال-مۇرتىن كۇزەپ, قوناققا الىپ بارىپ, ۇنەمى اكەمنەن ءبىر سۇيەم جوعارى شىقپاستان “مەنىڭ ءپىرىم” دەپ وتىراتىن. احكەم بولماسا, سۇيەگىم ءسىبىردىڭ قاي اعاشىنىڭ تۇبىندە قالار ەدى, دەپ قىمىزىن ساپىرىپ بەرىپ, اتىنا مىنگىزىپ, ءتۇسىرىپ الىپ وتىراتىن, جارىقتىق. مىنە, العىسىن وسىلايشا باسى كورگە جەتكەنشە ءبىلدىردى. جاقسىلىقتى ۇمىتپاۋ – ۇلكەن كىسىلىك. وسىنداي دا ادامدار وتكەن. احكەمنىڭ تاعى ءبىر ەركەشەلىگى – قۇرانعا جۇيرىكتىگى. ول كىسى مولدالىق قۇرعان ەمەس, بىراق ول وتىرعاندا ەشبىر قوجا-مولدا قۇران وقي المايمىز دەيتىن. ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىر قۇران كىتاپ بار. قاي جىلعى ەكەنى بەلگىسىز, سىرتى التىنمەن اپتالعان, جيەگىندە احكەمنىڭ ءوزى سوققان بەلگىلەرىمەن ساقتالعان, كەي تۇستارىنىڭ ءوشىرىلىپ قالعان جەرلەرىن ءوزى جازىپ قويعان, وسى كىتاپتى قانداي قيىندىق بولسا دا قولدان شىعارمادىق. 2-3 رەت بىرەۋلەر الىپ كەتىپ, كەيىن ات-شاپان ايىپتارىن بەرىپ قايتىپ اكەلىپ تاستاعان. “وقجەتپەسكە” شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى كەلگەندە مەن سول قۇراندى كورىپ بەرۋىن سۇرادىم. الىپ كورىپ: – مىنا جازۋلاردى كىم جازعان؟ – دەپ سۇرادى. اكەيدىڭ جازعانى عوي دەگەنىمدە: – و, اكەڭىز وتە وقىمىستى ادام بولعان ەكەن, بۇل قۇران تىم ەسكى, قازىر مۇنداي قۇران ەلىمىزدە دە جوق, – دەگەن بولاتىن. اشارشىلىق الدىندا احكەمدى تۇرمەگە جابادى. اكەم شەشەمە: “ايشا, تاشكەندەگى شاتىرشىن شالعا حابار ايت”, دەيدى. شەشەم اكەمنىڭ سەنىمدى جىگىتتەرىمەن شاتىرشىنعا بارىپ, التىن مىسقالدارىن اكەلىپ, اكەمدى تۇرمەدەن بوساتىپ الادى. ودان اشارشىلىق كەلىپ, احكەم اۋىلداعى جۇرە الاتىنداردى ەرتىپ اقمولاعا, ستەپنياكقا التىن الاتىن كەن ورنىنا الىپ كەلەدى. ارتەل اشىپ, بارلىعىن اشتىقتان امان الىپ قالادى. سودان مەن وسى اقمولادا تۋعانمىن. “جاقسى اكە جامان بالاعا قىرىق جىل ازىق”, دەپ تەگىن ايتپاعان عوي, مەن اكەمنەن كوپ تاربيە الدىم. جارىمدى دا اكەم تاڭداپ الىپ بەردى. اتا-انانىڭ اق باتاسىمەن قولاڭشاش ەكەۋمىز 1966 جىلى ءۇي بولدىق. ءوزىمىز دە ۇلكەن ۇلىمىزدى سولاي ۇيلەندىردىك. اق باتا دەگەن تەگىن ەمەس قوي. قۇدالارىمىزبەن سىيلاستىعىمىز, قۇرمەتىمىز ەش كەمىگەن ەمەس, سىيلاسۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي, كەشە عانا قۇدام تەلەفون شالىپ, شاقىراتىن قوناقتارىن اقىلداسىپ جاتىر. مەن ومىردە بىراق نارسەدەن قورقىپ, سول ءۇشىن بارىنشا تىرىستىم. ول – وزىمنەن بۇرىن وتكەن جاقسى اتا-بابالارىمنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەۋ. مەن تۋرالى اكەم, تۋىس-تۋعان جامان ءسوز ەستىمەسە ەكەن دەپ, اكەمدى, جەتى اتامدى ومىرلىك ۇلگى ەتتىم, – دەدى سۇحباتتاسىم. – ابىلحاكىم اعا, ەندى ءبىر ءسات ءوزىڭىزدىڭ ومىرىڭىزگە دە ويىسايىقشى. مەن ءسىزدىڭ تۇرالاپ جاتقان “وقجەتپەس” ءساناتوريىن “ەڭ ۇزدىك كۋرورت” اتىنا دەيىن الىپ كەلگەنىڭىزدى بىلەمىن. وسى جولداردى شولىپ وتسەك قايتەدى, – دەدىم. – مەن ومىرىمدە ادامدارمەن بايلىعىنا, اتاعىنا قاراپ ەمەس, ادامگەرشىلىگىن, كىسىلىگىن, اقىل-پاراساتىن باعالاپ بارىپ دوستاستىم. وسى كۇنگە دەيىن ايتار اڭگىمەسى اقشا, دۇنيە ءتو­ڭىرەگىندەگى ادامداردان ساقتانامىن. جا­ناشىر, نيەتى تازا دوستارىمنىڭ بارلىعىنا قۋا­نامىن. “وقجەتپەس” جايلى سۇراپ وتىرسىڭ عوي, ال مەن ساعان وعان قالاي كەلگەنىمدى ايتايىن. مەن دارىگەرلىك جۇمىسىمدى اۋىلدان باستادىم. جاس كەزىمىز, 1969-1970 جىلدار. ارقانىڭ التى ايلاپ بولاتىن قىسىندا قاتىناس جوق, اۋىل-اۋىلدىڭ اراسى ءۇزىلىپ قالادى, ال مەن 3 اۋىلدىڭ ۋچاسكەلىك ءدارى­گەرىمىن. وسىلايشا 3 جىل اۋىلدا جۇمىس ىستەپ, وندا جاڭادان اۋرۋحانا سالعىزىپ, سوسىن بارىپ الماتىعا اسپيرانتۋراعا كەتتىم. اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم, بىراق تۇراتىن جەر جوق, جاعداي جوق, كىش­كەنتايىمىز بار. سو­دان ويلانىپ, قوي, بۇ­لاي جۇرگەنىم جاراماس, دەپ اۋىلدىڭ دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنا كەتتىم. تەك ءۇي بەرسە­ڭىز­دەر بولدى, قاي اۋ­ىل­عا جىبەرسەڭىزدەر دە بارامىن, دەدىم. ءسوي­تىپ, تالعار اۋدانىنىڭ كالينين كولحوزىنا كەلدىم. ەلدىڭ ازاماتتارى قاپان الدا­بەر­گەنوۆ, امانگەلدى بەگىمبەتوۆ, توقتارحان قوجاعاپانوۆ, ءاليحان تويباەۆ سىندى جولداستارىمدى وسى جەردەن تاپتىم. ولار مەنى ەلمەن تانىس­­تىر­دى. 15 جىل اۋداندا قىزمەت جاسادىم. ءبىر كۇنى ۇلكەن ازامات دوسىم ءاليحان تويباەۆ سول كەزدە اۋداندا ەكىنشى حاتشى بولاتىن, شاقىرىپ: “مىنا “التىن ءدان” ساناتوريىندە باس دارىگەرلىك ورىن بوساپ جاتىر ەكەن, مەن سەنى ايتتىم. سەن وسىعان بارساڭ قايتەدى”, دەدى. ات-تونىمدى الا قاشتىم, جۇمىسىم جاقسى, ەلگە سىيىم بار, بارماي-اق قويايىن, دەپ. بىراق ءاليحان تويباەۆتىڭ قامشىلاۋىمەن مەن ساناتوري جۇمىسىنا كەلدىم. ەندى ءبىر دوسىم توقتارحان قوجاعاپانوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن “اقبۇلاققا” كەلىپ, تاۋ بوكتەرىندەگى پانسيوناتتان ساناتوري جاسادىم. ال 1996 جىلى “الماتى” ساناتوريىنە كەلگەنىمدە, ونىڭ جاعدايى ونشا ءماز ەمەس ەكەن. مەن ءۇشىن مىناۋ ءىرى, مىناۋ ۇساق جۇمىس دەگەن جوق, كىرىستىم بە, ونى اتقارۋ ازاماتتىعىما سىن دەپ بىلەمىن. سودان ونىڭ جاعدايى ابدەن تۇزەلىپ, جۇمىس ءوز ىرعاعىنا تۇسكەن كەزدە كوكشەتاۋداعى “وقجەتپەسكە” باراسىڭ دەدى. 1998 جىل, قيىن كەزەڭ, بارمايمىن دەسەم, بۇل ەلباسىنىڭ ءوزىنىڭ سەنىمى دەيدى. سودان “تاۋەكەل” دەپ بۋرابايدان ءبىر-اق شىقتىم. بيۋدجەتتەن بولىنەتىن اقشا جوق, 4 جىل ءبىر تيىنسىز ەڭبەك ەتىپ, جۇرتتىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەپ, 2001 جىلى ءساناتوريدى قايتا جوندەۋگە جاۋىپ, 1 جىل 8 ايدا ول اياقتالدى. ماعان ارتىلعان سەنىمنىڭ اقتالۋى وزىمە مىقتى سىن ەكەنىن ءتۇسىندىم. قاتتى قينالعان كەزدەرىم دە بولدى, بىراق قۇداي ابىروي بەرگەندە الىپ شىقتىق قوي. ادال ەڭبەك ەتۋدى مۇرات تۇتتىم, ەڭبەگىڭدى ادال جاساساڭ ابىروي دا, مال دا, اتاق تا, داڭق تا ءوزى كەلەدى. مەن ءوزىم نەگىزى تالانتى بار ادام بولۋىم كەرەك. قاي جەردە ەڭبەك ەتەيىن ماڭايىمدا ىلعي جاقسى ادامدار ءجۇردى, جاقسى ورتاعا ءتۇستىم, ەل اعالارىمەن سىيلاستىم. ەگەر سول جولى ءاليحان ۇسىنىس جاساماعاندا مەن ۋچاسكەلىك اۋرۋحانادا قالىپ قويار ما ەدىم, ءومىرىمنىڭ بەلەستەرى قازىر قانداي بولار ەدى, دەپ ويلانامىن كەيدە. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ارامىز ۇزىلگەن جوق, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ازامات دوسىم مەنىڭ ءومىر جولىمدا وسىنداي وڭ وزگەرىس جاسالۋىنا سەبەپشى بولدى. ومىرىمدە 2 اۋرۋحانا, 4 ساناتوريگە باس­شىلىق ەتتىم. وسى ۋاقىتتا ءبىر دە ءبىر ادامدى سوگىس بەرىپ جۇمىستان بوساتقانىم جوق. تالاپ قويدىم, بىراق قىساستىق جاسامادىم, كومەك سۇراعاندارعا قولىڭنان نە جۇمىس كەلەدى, ءما, اتقار, نان تاپ, بالا-شاعاڭدى اسىرا, دەدىم. كەيبىرەۋلەرى ارتىنان كەلىپ: “اعا, كەشىرىڭىز, مەنىڭ مىنا جۇمىسقا رەتىم كەلمەيدى ەكەن, سىزگە راحمەت”, دەپ كەتىپ جاتتى. وسى 40 جىل دارىگەرلىك عۇمىرىڭدا قاتتى قينالعان كەزدەرىڭىز بولدى ما دەيسىڭ بە, ارينە, ونداي ساتتەر كوپ. اسىرەسە, كورىپ, ءبىلىپ تۇرىپ قولىڭنان كەلەر قايران جوق تۇستاعى قينالعانىڭ ومىرىڭدە ەسىڭنەن كەتپەيدى ەكەن. ءدارى-دارمەك ابدەن تاۋسىلعاندا, شاراسىز­دىقتان ءولىم مەن ءومىردىڭ ورتاسىندا جاتقان پاتسيەنتىڭە كومەك جاساي الماۋدان اسقان قيىندىق بولماس, ءسىرا. ارقانىڭ قىسى كارلى عوي, بىردە دارىلەر بىتكەن, قاتىناس ۇزىلگەن ۋاقىتتا ەكىقابات ايەل بوسانا الماي جاتتى. ىشتەگى شارانا تىم ۇلكەن, 1 تاۋلىك كرەسلونىڭ جانىندا تۇردىم. امال جوق, ىشتەگى بالا ولەتىن بولعان سوڭ ەشقانداي جاعدايى جوق اۋرۋحانادا قارىندى جارىپ الدىم. 5 كيلو 800 گرامم الىپ بالا تۋدى. ەندى بىردە اسا قيىن جاعدايدا ورىس ايەل­دىڭ ءوزىن دە, بالاسىن دا امان الىپ قالدىم. العىستارى عوي, بالاعا مەنىڭ ەسىمىمدى بەردى. نەشە ءتۇرلى جاعدايلار ءوتتى عوي. كورشى بولىمشەدە قاتتى ناۋقاس بار دەگەنگە جولعا شىقتىق. اۋىلدان ۇزاعان كەزدە ات قۇلاعى كو­رىنبەيتىن قاتتى بوران باستالىپ كەتتى. نە العا, نە ارتقا جۇرە المايمىز. قاي ۋاقىتتا ەكەنىن بىلمەيمىن, شوپىرىمىز ەكەۋمىز دە ەسىمىزدەن تانعان بولۋىمىز كەرەك, ەمىس-ەمىس داۋىستار ەستىلگەندەي. سول جىلى سايلاۋ بو­لىپ, پارتكوم حاتشىسى, ەكونوميست, جۇمىس­شىلار كومي­تەتىنىڭ توراعاسى ۇشەۋى اتپەن جولعا شىعادى. ماشينەمىزدى قار باسىپ قالعان. جۇرگىنشىلەر مىنگەن اتتار ءبىر شاماعا كەلگەندە وسقىرىنىپ توقتايدى. توقتاعان كەزدە قاراپ: “ويباي, مىناۋ دارىگەردىڭ ماشينەسى عوي, ىشىندە ادام بار ما”, دەپ ارشىپ الىپتى. ارشىپ جاتقان كەزدە ىڭىرسىپ دىبىس بەرسەم كەرەك. سودان ءبىر جارىم اي اۋرۋحانادا جاتتىم. قاسىمداعى جۇرگىزۋشى سودان اقىرى وڭالا الماي قايتىس بولدى. ال مەنىڭ كورەتىن جارىعىم بار ەكەن. شۇكىر, ومىرىمە رازىمىن. حالقىمىزدىڭ تالاي مارقاسقا ۇل-قىزدارىمەن تانىستىم. قادىرلەس, سىيلاس بولدىم. قولاڭشاش ەكەۋمىز ۇلدارىمىزدى ۇيلەندىرىپ, ەكى كەلىن ءبىر-بىرىمەن قاشان اپالى-سىڭلىلىدەي بولعانشا بىرگە ۇستاپ, وتاۋ ەتىپ شىعاردىق. ەڭبەگىم ەلەن­بەي قالعان جوق, مەملەكەتتىك ناگرا­دا­لارمەن ماراپاتتال­دىم. دۇنيە قۋعان جوقپىز. دۇنيە-مال مەنىڭ اكەمنەن دە, بابامنان دا وتكەن. ءبىز دوس جيدىق. تالعارلىق ونشاقتى دوسىم: ء“بىز سەنى ىسساپارعا جىبەرگەنبىز, ەلگە قايت, ءۇيىڭ سالۋلى تۇر”, دەپ وزدەرى ۋادەلەسىپ ءۇي دە سالىپ قويىپتى. ءار ماراپاتتىڭ ءوز ورنى بار عوي, بىراق سولاردىڭ ىشىندە ماعان “تالعار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” دەگەن اتاق وزگەشە. مۇنى ءوزىم ەڭبەك ەتكەن اۋدان­نىڭ قۇرمەتى دەپ ۇعىنامىن. سوعان مارقايا­مىن. “كوجە قاتىعىمەن دەگەندەي”, ەكى ۇلىم, ءبىر قىزىم, توعىز نەمەرەم بار. كۇيەۋ بالام مەن كەلىندەرىمنىڭ كوڭىلدەرىندە الاڭ جوق, بارلىعىمىز ءبىر جۇمىلعان جۇدىرىق­تايمىز. بالكىم, باقىت دەگەننىڭ ءوزى وسى شىعار. بۇدان ارتىق نە كەرەك. – اعا, احكەڭىزدىڭ انشىلىك قۇرماسا دا جوعالىپ كەتە جازداعان حالىق قازىناسىن ەلىمەن قاۋىشتىرعانى ءمالىم, ءسىز دە دارىگەر بولعانىڭىزبەن, اننەن تىم قاراجاياۋ ەمەس شىعارسىز, – دەدىم. سوندا نەمەرەسى تۇرىپ: “اتامنىڭ ءانىن ەلباسى دا تىڭداعان”, دەپ قالدى. سويتسە, ابىلحاكىم اعانىڭ ءان ايتاتىنىن ەستىگەن ەلباسى ارنايى ءان سالدىرىپ, ارتىنان مىنا اندەرىڭدى ماعان جازدىرىپ بەر, دەپتى. ديسكىگە تۇسكەن سول اندەردى مەن دە تىڭدادىم. ءان تىڭداپ وتىرىپ, سالتاناتى كەلىسكەن كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە, شىمىلدىقتا وتىرىپ ءان سالعان اپالى-ءسىڭلىلى قالقاش-قامقاش پەن دالا سەرىسى اقماعامبەت كوز الدىما كەلدى. انار تولەۋحانقىزى.