سوعىس سۋرەتتەرى

نەمىس ادە­بيە­تىنىڭ بەلدى وكى­لى, نوۆەللا جانرىنىڭ شە­بەرى, اقىن, درا-ماتۋرگ ۆول­فگانگ بور­حەرت (1921-1947جج.) ادامزاتقا فا­شيزم اكەلگەن اۋىر زارداپتى وتكىر ءاش­كە­رە­لە­گەن گۋمانيست-جازۋشى. ول ءوز ەلىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپ­تاسقان جاڭا باعىتتاعى ادە­بيەت­تىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە تا­نىلعان. ماي­داننان اۋىر دەرتپەن ورالعان ۆ.بورحەرت ەكى جىل ءومىر مەن ءولىم تايتالاسىندا ءجۇرىپ, كوپتەگەن كوركەم شىعارمالار جازىپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان قالام قايراتكەرى. سونىڭ ىشىندە “جابىق ەسىك ال­دىنداعى جالعىز” ات­تى درا­­ماسى ونى الەم­­گە تا­نىت­تى. ءوزى كوز جۇم­عان سوڭ پەسا باتىس جانە شى­عىس گەر­­­مانيا تەاتر­لارىندا جاپ­پاي قويىلدى. كوپ­­تەگەن شە­تەل تىلدەرىنە اۋدا­رىلىپ, تسيۋريح, وسلو, نيۋ-يورك, پاريج, تو­كيو, لوندون, بەلگراد تەاتر­لارىندا ساحنالاندى. بيىلعى گەر­مانيانىڭ قازاق­ستانداعى جىلىنا وراي قالامگەردىڭ بىرنەشە ءاڭ­گى­مە­لەرىن بەلگىلى جا­زۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ اۋدارۋىمەن وقىرمان قاۋىم نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. ۆولفگانگ بورحەرت

نىساناعا تىگىلگەن باستار

ەكى جىگىت جاندارمەن وڭكەڭدەپ جەر قازىپ جاتىر. اجەپتاۋىر كەڭ شۇڭقىر لەزدە پايدا بولدى. ءوزى ءتىپتى جايلى ەكەن. كەڭدىگى كوردەي. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, وزدەرىنە جاراپ جاتىر. ولاردىڭ قول پۋلەمەتى بار. ونى بەلگى­سىز ۋاقىتتا بەيمالىم بىرەۋ كىسى اتۋ ءۇشىن وي­لاپ تاپقان. ەندى بۇلاردىڭ قولىندا قىلپىپ تۇر. ال اتىلۋعا ءتيىس قۇربانداردى ولار تانىپ-بىلگەن ەمەس. وزدەرى ۇعىنىقسىز بوتەن تىلدە سويلەيدى. بۇلاردىڭ الدىندا قىلداي قياناتى, ەش جازىعى جوق مىسكىندەر ولار. بىراق اتۋىڭ كەرەك. بۇيرىق سولاي! بىرەۋ: “اتىڭدار!” دەگەن جارلىق شىعارعان. تەگىس جۋساتىپ تاستاۋ ءۇشىن الدەكىم مينۋتىنا الپىستان استام وق جاۋدىرار پۋلەمەتتى ويلاپ تاپقان. وسى تاپقىرلىعى ءۇشىن ماراپاتقا بولەنىپ, سىي-سياپاتقا يە بولعان. ەكى جىگىت جاتقان جەردەن ءارى تامان باسقا شۇڭقىر بار. ودان اندا-ساندا ءبىر باس قىلت ەتە قالادى. كادىمگى ادامنىڭ باسى. ولار دا – مىنا جارىق كۇندى, زەڭگىر كوك اسپاندى, جايقالعان گۇلدەردى كورەتىن كوزى, دالانىڭ كەرىمسال اۋاسىن جۇتىپ, سۇلۋلاردىڭ ادەمى ءاتىرىنىڭ ءيىسىن سەزەتىن مۇرىنى, قىسىلعاندا اناسى مەن سۇيگەنىن اۋزىنا الار ءتىل مەن جاعى بار, قارا سۋ مەن قارا ناندى تالعاجاۋ ەتەر تەسىك وزەكتى پەندەلەر. پۋلەمەتشى جىگىتتەردىڭ ءبىرى الگى باستى كورە سالا: – ات! – دەپ بۇيىردى ەكىنشىسىنە. ول كوزدەپ تۇرىپ اتىپ كەپ جىبەردى. باس مۇرتتاي ۇشتى. ول ەندى مىنا جارىق ساۋلەنى, زەڭگىر كوك اسپاندى, التىن كۇننىڭ سىنىعىن ماڭگى كورە المايدى. ونىڭ ەندى سالقىن سامال ساف اۋانى جۇتىپ, سۇيگەنىن قۇشىرلانا شاشىنان يىسكەي الماسى انىق. ول ەندى: “قايران مەنىڭ اناشىم”, – دەپ ەشقاشان ايتا الماق ەمەس. ەشقاشان! ەكى جىگىت وزدەرى قازعان جەردىڭ جىرتىعىنا تىعىلىپ الىپ, ۇزاق وتىردى. وسى ارالىقتا قانشاما باستى قاعىپ تاستاي بەردى. ول باستاردىڭ يەسىن بۇلار مۇلدە تانىمايتىن. ولاردىڭ قىلداي قياناتى, ەش جازىعى جوق ەدى بۇلاردىڭ الدىندا. وزگەسىن قويىپ, تىلدەرىن دە تۇسىنبەيتىن. الايدا, الدەكىم, مينۋتىنا الپىستان استام وق جاۋدىراتىن پۋلەمەت ويلاپ تاپقان. الدەبىرەۋ “وسىمەن اتىڭدار” – دەپ بۇيرىق بەرگەن. ەكى جىگىت جەردىڭ جىرتىعىندا جاتىپ الىپ, كوپتەگەن باستىڭ تۇبىنە جەتتى. ەگەر ولار قاققان باستاردى جيناپ, ۇيەر بولسا, ۇلكەن تاۋ شىعاتىن شىعار. ولار تۇندە ۇيىقتاپ جاتقاندا الگى تاۋ بوپ ۇيىلگەن باستار ساتىر-سۇتىر دومالاپ, ءبىر-بىرىمەن جارىسا, قاعىسا بۇلارعا قاراي تۋرا زاۋلايتىن سەكىلدى. ولار وسى دىبىستان شوشىپ وياناتىن. – بۇيرىق وسىلاي, – دەدى ەكى جىگىتتىڭ ءبىرى سىبىرلاي. – ءبارىبىر ولاردىڭ كوزىن جويعان ءبىز, – دەدى ەكىنشىسى ايقايلاپ. – بۇل ەندى سۇمدىق بولدى, – دەدى العاشقىسى كۇيزەلگەن ۇنمەن. – كەيدە قىزىق ءۇشىن دە اتتىق ەمەس پە! – دەدى وعان سەرىگى قارقىلداي ك ۇلىپ. – جوق, اتاما, – دەپ ايعايلادى سىبىرلاعان داۋىس. – دەگەنمەن, – دەيدى ەكىنشىسى, – قىزىق كورىپ, كەيدە ەرىككەننەن دە اتقانىمىز راس قوي. ەرمەك ءۇشىن... ولار تۇنىمەن كوز ىلمەي شىقتى. ۇيقى بەزىپ كەتكەن. بىرەۋى الدەن ۋاقىتتا: – ءبىزدى قۇداي وسىلاي وق اتۋعا جاراتقان, ­– دەدى ماساتتانىپ. – جالاڭدى جوق قۇدايعا جاپپا. – نەمەنە, سوندا قۇدايدىڭ بولماعانى ما؟ – ونىڭ بار باقىتى مەن ابىرويى سول جوقتىعىندا بولىپ تۇر-اۋ. – ال, ءبىز, ءبىز شە؟ ءبىز بارمىز عوي. – ءيا, ءبىز بارمىز. سوندىقتان وسى سويقاننىڭ بار ماشاقاتىمەن اۋرە-سارساڭى جوق قۇدايدان ەمەس, تىرىلەردەن ءتۇبى ءبىر سۇرالاتىن شىعار-اۋ... – ا-ا-ا؟ قىلتيعان باستاردى نەعۇرلىم كوبىرەك قاعۋ كەرەك دەپ بۇيرىق العان ەكى جىگىت تۇنىمەن كوز ىلمەدى. كوزدەرىن جۇمسا بولدى, وزدەرى قاققان قۋ باستار جولىنداعىلارعا قاعىلا-سوعىلا قاڭعىرلاپ بۇلارعا قاراي زاۋلاپ كەلە جاتاتىن بولعان. سوندا بىرەۋى تۇرىپ: – ءبىزدىڭ ءىسىمىز وڭالۋدان كەتكەن. كۇناھارمىز, – دەدى. – ءيا, كۇناعا بەلشەمىزدەن باتتىق, - دەدى ەكىنشىسى. – ءجا, جەتكىلىكتى, – دەدى بىرەۋى دەمدە داۋىسىن قاتايتىپ, – قايتەر ەكەن دەسەم, بورداي ۇگىلىپ, ەلجىرەپ باراسىڭ عوي... ىسكە كىرىسەلىك. ەكەۋى دە ورىندارىنان شيراق تۇرىپ, پۋلەمەتكە جارماستى. قىلتيعان باستى كورىپ, توپەپ وق جاۋ­دىردى. قاشانعى داعدى بويىنشا. ال, ات­قان ادامدارىن ولار تانىپ-بىلگەن ەمەس. ءومىرى كورمەگەن, بۇلاردىڭ الدىندا ەشقان­داي جازىعى جوق جاندار ەدى. بىراق بۇلار اتۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن الدەبىرەۋ پۋلەمەت ويلاپ تاپقان. ونىسىنا جانە مول سىي-سياپات الىپ, قوشەمەت-قۇرمەتكە بولەنگەن. ال, الدەكىم: “اتىڭدار” دەپ بۇيرىق بەرگەن. ...پۋلەمەت ساقىلداپ اتىلىپ جاتىر, اتىلىپ جاتىر. باستار دومالاپ جاتىر, دومالاپ جاتىر... وسى سەيسەنبىدە ءار اپتانىڭ سەيسەنبىسى كەلەدى. ءبىر جىل ىشىندە ول ەلۋ شاقتى كۇن شىعار. سوعىس ۋاقىتىندا دا سەيسەنبى كۇندەرى وتە كوپ بولدى… وسى سەيسەنبىدە ولار سىنىپ تاقتاسىنا باس ارىپتەن باستالاتىن سوزدەردى جازىپ ۇيرەنىپ جاتقان. مۇعاليما ءوزىنىڭ قالىڭ كوزىلدىرىگىنىڭ ار جاعىنان ولارعا سۇزىلە قارايدى. كوزىلدىرىگى جاقتاۋسىز ەدى. شىنىسىنىڭ قالىڭدىعى سونشالىقتى, ونىڭ كوزىندەگى اشۋ تابى انىق كورىنبەيدى. قىرىق ەكى قىز تاقتا الدىندا وتىرىپ, باس ارىپپەن جازىلاتىن سوزدەردى كوشىرىپ, جاتتىعۋدا. “قارت ءفريتستىڭ تەمىر ساپتاياعى بار. ۇلكەن بەرتا ءپاريجدى اتقىلادى. سو­عىس ۋاقىتىندا اكەلەردىڭ ءبارى – سولدات”. ۋللا جازىپ بولىپ, ءتىلىنىڭ ۇشىن مۇرنىنا جەتكىزە سوزىپ, ويناي باستادى. بىراق مۇعاليما ونى بايقاپ قالىپ, جانىنا كەلىپ, جازۋىن تەكسەرگەن. – ۋللا سەن “سولدات” ءسوزىن “ا” ءارپى ار­قى­لى جازىپسىڭ. ەسىڭدە بولسىن, “سول­دات” ءسوزى “سوعىس” ءسوزى سياقتى “و” ءارپى ارقىلى جازىلادى. ساعان بۇل تۋرالى قانشاما رەت قايتالاپ ايتۋعا بولادى؟! – دەپ مۇعاليما جۋرنالدى الىپ, ۋللانىڭ اتىنىڭ تۇسىنا ءداۋ بەلگى سوعىپ قويدى. – ەرتەڭ ۇيدەن وسى ءماتىندى ون رەت قاتەسىز كوشىرىپ جازىپ كەلەتىن بول. تەك, ادەمىلەپ تازا جاز, ءتۇسىندىڭ بە؟ – دەدى پىسىقتاپ. ىشىنەن تۇسىنبەيتىن نەسى بار دەپ ويلاعان ۋللا: – ءيا, ۇقتىم ءبارىن, – دەسە دە ەندى بۇل ءتورت كوز قىر سوڭىمنان قالمايتىن بولدى-اۋ دەپ تومسىرايدى. اۋلادا شىقى­لىقتاعان شىمشىق تورعايلار بالالار­دىڭ ەرتەڭگى اسىنان قالعان قوقىمدى شو­قىپ جەپ جاتتى... وسى سەيسەنبىدە لەيتەنانت ەلەرسكە باتالون كومان­ديرى­نە كەلسىن دەگەن بۇي­رىق ءتۇستى. – سىزگە مىنا قىزىل مويىن­ورا­عىشتى شەشىپ تاستاۋ كەرەك, ەلەرس مىرزا. – نەلىكتەن, ما­يور مىرزا؟ – شەشۋگە تۋرا كەلەدى, لەيتەنانت ەلەرس. ەكىنشى رو­ت­ا­دا­عىلار ءسان­قوي­لار­دى ونشا جاق­تىرا قوي­مايدى. – مەنى ەكىنشى روتاعا اۋىستىراتىن بولدى ما؟ – ءيا. ءارى ول جەر­دە بيپازدانىپ, ءسان­دەنگەندەردى جا­رات­پايدى. ءايت­پە­گەندە, ءسىز ولار­مەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتە المايسىز. ەكىنشى روتانىڭ جىگىتتەرى شە­تىنەن جامپوز, كىلەڭ سەن تۇر, مەن اتا­يىننىڭ ءوزى. سەنىڭ مىنا قىزىل مويىنوراعىش تاعىنىپ, شىرتتاي كيىنىپ, شىلتيگەن ءتۇرىڭدى كورسە, سەنەن تاباندا تەرىس اينالادى. كاپيتان گەسسە بىرتوعا, قاراپايىم كيىنەتىن ەدى عوي, ولار سوعان ۇيرەنگەن. – نەمەنە, گەسسە جارالانىپ قالىپ پا؟ – جوق, ول اۋىرىپ جاتىر. كەيىنگى ۋاقىتتا ۇنجىرعاسى مۇلدە ءتۇسىپ كەتىپتى دەيدى عوي. كاپيتان بولىپ العاش تاعايىندالعان كەزدە قانداي سىپتاي پىسىق جىگىت ەدى. ەندى نە بولعانىن تۇسىنبەدىك. وزىنەن ءوزى جۇدەپ, ءجۇنجىپ قوجىراپ كەتسە كەرەك. بايقا, ەلەرس, روتانى ءبىر­دەن باۋراپ, يگەرىپ اكەتۋگە تىرىس. گەسسە ءوزىنىڭ جىگىتتەرىن ابدەن تاربيەلەپ تاستاعان. ال, مىنا مويىنوراعىشىڭنىڭ كوزىن قۇرت, ۇقتىڭ با؟ – ۇقتىم! ايتقانىڭىز مۇلتىكسىز ورىن­دالادى, مايور مىرزا. – جانە جىگىتتەردىڭ تۇندە تەمەكى تارت­قا­نىنان ساق بولىڭدار. قاراڭعىدا جىلتىراعان شوق باسىڭدى وققا بايلاپ بەرەتىن تاجال ەكە­نىن ەستەرىڭنەن شىعارماڭدار. جاقسى سناي­پەر­دىڭ قولدارى قاشاندا قىشىپ تۇرادى. ولاردىڭ كوزدەرى سەلت ەتكەندى قالت جىبەرمەي, ءبارىن قاراۋىلعا الىپ, كوزدەپ وتىراتىنىن ۇمىتپا. وتكەن اپتادا سنايپەرلەر-اق ءبىزدىڭ بەس ادامدى سۇلاتىپ سالدى. وق ءبارىنىڭ دە باسىنان تيگەن. دەمەك, كوزدەپ تۇرىپ اتقان. تۇسىنىكتى مە؟ – ءدال سولاي, مايور مىرزا. ەلەرس ەكىنشى روتاعا بارا جاتىپ جول-جونەكەي قىزىل مويىنوراعىشتى شەشىپ الدى. تاماعىنىڭ تۇيمەسىن اعىتىپ, اسىقپاي شىلىم شەكتى. – روتا كومانديرى ەلەرس, – دەپ قاتتى داۋىس­تاپ بايانداپ بولعانىنشا ساڭق ەتىپ اتىلعان وق داۋىسى قوسا شىقتى. قاڭعىرعان وق ەمەس, كوزدەپ اتىلعان وق قاق ماڭدايدان ءتيىپتى. بار بولعانى وسى... وسى سەيسەنبىدە گانزەن مىرزا فرەيلەين سەۆەرينگە قاراتا: – جارقىنىم, گەسسەگە تاعى ءبىر دۇركىن سالەم-ساۋقات جىبەرۋ كەرەك. تەمەكى, اۋزىنىڭ ءدامىن الاتىن تۇشىمدى بىردەڭەلەر جانە الدەقانداي كىتاپ قوسسا, ارتىقتىق ەتپەس. اسىرەسە, قولعاپ سالۋدى ەستەن شىعارماڭىزشى. مىنا قىس ءبىزدىڭ جىگىتتەرگە وڭاي سوقپاي تۇر. وزگە-وزگە ەمەس, مەن ونى ابدەن تۇسىنەمىن. سىزگە الدىن الا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءتاڭىر جارىلقاسىن, ءسىزدى, – دەگەن. – گانزەن مىرزا, وعان گەلدەرليندى جىبەرۋگە بولا ما؟ – توقتاي تۇر, جارقىنىم, توقتاي تۇر! وعان وقۋعا جەڭىل, كوڭىلدى نارسە جىبەرگەن ءجون. ۆيلگەلم بۋش توڭىرەگىندە قاراستىرىڭىز. گەسسە كوڭىلدى نارسە وقىعاندى جاقسى كورەتىن. وقىپ, ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلەتىنىن ءسىز ءبىلۋشى ەدىڭىز عوي, قالقام. قۇدايىم-اۋ, مىنە, كۇلكىنىڭ قادىرىن بىلەتىن ادامنىڭ ءبىر سول. – ءيا, ءيا, دۇرىس ايتاسىز, ول كۇلە بىلەتىن, – دەدى فرەيلەين سەۆەرين ونى قوستاي. وسى سەيسەنبىدە كاپيتان گەسسەنى زەمبىلگە سالىپ, سانيتارلىق باقىلاۋ بولىمىنە اكەلگەن. ەسىكتە مىنانداي جازۋ تۇر: ۇلكەن بول, كىشى بول, گەنەرال بول, سولدات بول, شاشىڭمەن قوشتاسار كەز كەلدى, سونى ءبىل! اۋەلى ونىڭ شاشىن الىپ تاستادى. ساني­تاردىڭ سالالى ساۋساقتارى بەينە ورمەكشىنىڭ اياعىنداي بۋناق-بۋناق بۇراتىلعان ۇزىن ەكەن. بۋىندارى ءسال قىزارىڭقى كورىنەدى. الگى ساۋ­ساق­تار جىپىلداپ گەسسەنىڭ دەنەسىن ءدارى­حانا­نىڭ ءيىسى اڭقىعان الدەبىر سۇيىقپەن ابدەن ءسۇرت­كىلەدى. ورمەكشى ساۋساقتار ونى قويا سالىپ, گەس­سەنىڭ تامىر سوعىسىن تەكسەردى, قىزۋىن ءول­شە­دى. دەرەۋ قالىڭ كىتاپقا: “ىستىعى 41,6 گرادۋس, تامىر سوعىسى 116. ناۋقاس ەسىن ءبىل­مەيدى. ءبورت­پە سۇزەك پە دەگەن قاۋىپ بار”, – دەپ جازىپ قويدى. سانيتار وسىمەن شارۋا ءتامام دەگەندەي قالىڭ كىتاپتىڭ بەتىن تارس جاپتى. كىتاپتىڭ سىرتىندا: “سمولەنسك جۇقپالى اۋرۋلار گوسپيتالى”, ودان ءسال تومەنىرەك “1400 ورىن”, – دەگەن جازۋ بار. گەسسەنى زەمبىلمەن قايتا كوتەرىپ الا جونەلدى. باسپالداقپەن جوعارى كوتەرىلگەندە گەسسەنىڭ تاقىرلاپ الىنعان جىلتىر باسى ءبىر جاعىنا اۋىپ, بۇلعالاقتاپ بارا جاتتى. ول تاقىرباس ورىس سولداتىن كورگەندە ءاردايىم كۇلۋشى ەدى. ءوزىنىڭ مىنا ءتۇرىن كورمەيدى-اۋ! زەمبىل كوتەرگەن سانيتاردىڭ ءبىرى مۇرنىن تارتقىشتاي بەرەدى, تۇماۋراتىپ قالعان ءتۇرى بار. وسى سەيسەنبىدە فراۋ گەسسە ءوزىنىڭ كورشىسىنە كەلىپ, ەسىك قوڭىراۋىن باستى. ەسىك اشىلعان بويدا ول كۇيەۋىنەن كەلگەن حاتتى كورسەتىپ: – وعان كاپيتان شەنىن بەرىپتى. مىنە, ءوزى مەن كاپيتان بولدىم, روتا كومانديرى ەتىپ تاعايىندادى دەپ جازىپتى. بىلەسىز بە, ول جاقتا قىرىق گرادۋس اياز كورىنەدى. حاتى توعىز كۇن ءجۇرىپتى. كونۆەرتتىڭ سىرتىنا: “جىبەرۋشى – كاپيتان گەسسە” – دەپ قول قويىپتى, – دەدى قۋانىشىن جاسىرا الماي باستىرمالاتا. كەلىنشەك كونۆەرت سىرتىنداعى جازۋدى كورسەتپەككە كورشىسىنە حاتتى ۇسىنا بەردى. بىراق ول كوزىنىڭ قيىعىن دا سالمادى. – قىرىق گرادۋس اياز دە, سورىڭ قۇرعىرلار قالاي شىداپ ءجۇر ەكەن؟ – دەدى بار بولعانى. – قىرىق گرادۋستىق اياز! وسى سەيسەنبىدە سانيتارلىق قىز­مەت­تىڭ پودپولكوۆنيگى سمولەنسكىدەگى جۇق­پالى اۋرۋلار گوسپي­تالى­نىڭ باس ءدارى­گەرىنەن: – كۇندەلىكتى قان­شا ادام كوز جۇ­مىپ جاتىر؟ – دەپ سۇرادى. – بەس-التاۋ... – سۇمدىق, – دەدى پولكوۆنيك ەڭسەسى ءتۇسىپ. – ايتارى جوق اۋىر جاعداي, – دەدى باس دارىگەر قىن­جىلا. اڭگىمەلەسىپ تۇر­عاندا ەكەۋى ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىنە قارا­ماۋعا تىرىستى. وسى سەيسەنبىدە تەاتردا “سيقىرلى فلەيتا” كونتسەرتى. فراۋ گەسسە سوندا بارماققا جينالىپ, ەرنىن بوياپ جاتتى. وسى سەيسەنبىدە ەليزابەت مەدبيكە ءوزىنىڭ اتا-اناسىنا: “ەگەر قۇدىرەتتى قۇدايدىڭ بارىنا سەنبەسەك, مۇندايعا ءتوزۋ مۇمكىن ەمەس”, – دەپ جازدى. بولمەگە كەزەكشى دارىگەر كىرگەندە ول ورنىنان تۇردى. دارىگەر رەسەيمەن سوعىستىڭ بار تاۋقىمەتى ءوز موينىنا تۇسكەندەي بۇكىرەيىپ, ەڭكىش تارتىپ كەتكەن. – مۇمكىن تاعى بىردەمە بەرەرمىز وعان؟ – دەپ سۇرادى اقىرىن عانا مەدبيكە ودان. – جوق. وعان ەندى ەشتەڭە كومەكتەسپەيدى, – دەدى دارىگەر. مۇنى ايتقاندا ءوزىنىڭ ءدار­مەنسىزدىگىنە قىسىلعانداي ءۇنى قۇمىعىپ, باياۋ شىقتى. كەيىنىرەك كاپيتان گەسسەنىڭ دەنەسىن پالا­تادان الىپ شىقتى. ءدۇرس ەتكىزىپ تاستاي سالعان دىبىس ەستىلدى. – كۇندەگىسى وسى... ءمايىتتى اپارىپ اقىرىن جاتقىزۋعا بولماي ما تەگى؟ ۇنەمى وسىلاي لاقتىرىپ تاستاي بەرەدى, – دەدى ءبىر ناۋقاس زىعىردانى قايناپ. – ءولدىڭ ماماي, قور بولدىڭ دەگەن وسى, – دەدى وعان كورشىسى ءان ىرعاعىنا سالىپ. كەزەكشى دارىگەر ءبىر توسەكتەن كەيىن ەكىن­شىسىنە جاقىنداپ, ناۋقاستاردى ارالاپ ءجۇر. كۇندەگى داعدىسى وسى. كۇنى-ءتۇنى وسىلاي. كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي اۋرۋلار اراسىندا بۇكشەڭ قاعىپ جۇرگەنى. رەسەيمەن سوعىستىڭ بار ازابى مەن توزاعى تاپ ءبىر ءوزىنىڭ يىعىنا تۇسكەندەي بەلى بۇكىرەيىپ الىپ, ەكى اياققا دامىل بەرمەيدى. دالىزدە زەمبىل كوتەرگەن ەكى سانيتار ءسۇرىنىپ-قابىنىپ, ارى-بەرى بەزەكتەۋدە. – بۇگىن وسىمەن ءتورتىنشىسى كاپۋت, – دەدى تۇماۋ تيگەن سانيتار مۇرنىن قورس-قورس تارتىپ. وسى سەيسەنبىدە كەشكىسىن ۋللا ءوزىنىڭ ءۇي جۇمىسى داپتەرىنە: “سوعىس ۋاقىتىندا اكەلەر­دىڭ ءبارى – سولدات... سوعىس ۋاقىتىندا اكە­لەردىڭ ءبارى – سولدات...”, – دەپ جازا باس­تادى. ول وسى سويلەمدى ون قايتارا جازىپ شىقتى. ءار جولى باس ارىپتەن باستادى. “سولدات” ءسوزىن “سوعىس” ءسوزى سياقتى “و” ءارپى ارقىلى قاتەسىز جازدى. ورىس ورمانىنداعى ەكەۋ اعاش بۇتاقتارى قار سالماعىن اۋىرسىنعانداي مايىسا, يىلە سالبىراپ قالعان. ورىس ورمانىندا قاراۋىلدا تۇرعان اۆتوماتتى جىگىت ءان سالدى. ونىڭ كۇزەت ورنى بولىمنەن كوپ ىلگەرى جىلجىپ, العا ۇمسىنا ورنالاسقان. ول روجدەستۆو مەيرامى كەزىندە عانا ايتىلار ءاندى ايتا باستادى. قازىر اقپان ايى ەكەنى ەسىنە كىرىپ تە شىقپادى. بۇل ونىڭ باسىنان اياعىنا شەيىن جاقسى بىلەتىن جالعىز ءانى ەدى. ول ءاندى انشىلىگى قىسىپ بارا جاتقاننان ايتىپ تۇرعان جوق. ول مىنا قالىڭ قار جاپقان مەڭىرەۋ ورماندا بويىن بيلەگەن ۇرەيدى باسۋ ءۇشىن ايتاتىنداي. قاراۋىتقان اعاش دىڭدەرىنىڭ ورتان بەلىنە شەيىن قار كومكەرگەن. بۇتا-بۇتاعا قوناقتاعان قار بەينە شۇيكەلەگەن ماقتاداي ۇيمە-جۇيمە ۇيلىعا ءتۇسىپتى. قىسقى ورماندا قار مۇنشاما كوپ بولاتىنىن كىم كورىپ, بىلگەن؟ اينالا تەگىس اپپاق. ءتىپ-تىك قارا سۇر, قوجىر-قوجىر اعاش دىڭدەرىنىڭ وزىنە قار ۇلپا مامىقتاي جابىسىپ العان. دىبىس اتاۋلىنىڭ ءبارىن وسى قالىڭ قار بۇركەپ استىنا باسىپ, توڭىرەكتى تۇتاس مۇلگىگەن تىنىشتىققا اينالدىرىپ جىبەرگەندەي. تاۋ-تاۋ قار. الەم تەك قاردان تۇراتىنداي, سول قار مۇحيتىندا جالعىز قالعان اۆتوماتتى جىگىت روجدەستۆو ءانىن شىرقاتا ايتادى. اقپان ايى تۋعالى قاشان... اندا-ساندا اۆتوماتتان وق جاۋدىرىپ قويادى. ويتپەسە, بۇل سايتان العىر قاتىپ قالاتىن كورىنەدى. الدىڭعى جاققا كەزەنىپ اتادى. اتايىن دەپ اتپايدى, اۆتوماتى قاتىپ قالماس ءۇشىن اتادى عوي. بۇتا-بۇتاعا دا اتۋعا بولادى. اناۋ ءبىر جاقىنداۋ بۇتاعا اتسا دا بولار ەدى, ايتەۋىر وندا ەشكىم جوعىن بىلەسىڭ. كوڭىلىن وسى ورنىقتىرادى. شيرەك ساعات سايىن گۇمپىلدەتىپ اتا بەردى. ايتپەگەندە اۆتوماتى قاتىپ قالادى. بار ەرمەگى وسى. اتقان كەزدە ءسال دە بولسا, مەڭىرەۋ تىنىشتىق سەرپىلەتىن سەكىلدى. ءوزىنىڭ الدىندا قاراۋىلدا تۇرعان جىگىت ايتقان مۇنى. ول ءوزى تاعى ءبىرتالاي كەپتەردىڭ باسىن شالعان: “...شلەمنىڭ ىشىندەگى تەلپەگىڭنىڭ قۇلاعىن ءتۇرىپ قوي. بۇل – پولك بويىنشا بەرىلگەن بۇيرىق. كۇزەتتە تۇرعاندا قۇلاقتى استە جابۋعا بولمايدى. ايتپەسە, ەشتەڭە ەستىمەيسىڭ. بۇل – بۇيرىق! – دەگەن. – بىراق, بۇل ارادا ءبارى-ءبىر ەستيتىن دە ەشنارسە جوق. اينالا مۇلگىگەن تىنىشتىق. تىرس ەتكەن دىبىستان ادا, ايلاپ قۇلاققا ۇرعان تاناداي مەڭىرەيگەن مىلقاۋ ور­مان. كوڭىلىڭدى سەلت ەتكىزەر وشاڭ ەتكەن ءبىر­نارسە كوزىڭە تۇسسەشى. سول ءۇشىن دۇركىن-دۇركىن ساقىلداتىپ اۆتوماتتان وق جاۋدىر, كوڭىلىڭ بولىنەدى”, – دەگەن كەتىپ بارا جاتىپ, تاعى دا. ول بولىمگە جونەلگەن. بۇل جالعىز قالدى. ول شلەمىن شەشىپ, تەلپەگىنىڭ قۇلاعىن ءتۇرىپ قويدى. سۋىق اۋا دەمدە قۇلاق-شەكەدەن بۇرە ءتۇستى. ول كۇزەتتە جالعىز ءوزى تۇر. قاردان اعاش بىتكەننىڭ بۇتاقتارى اۋىرسىنا ءيىلىپ, مايىسا تۇسكەن. ءتىپتى ءدىڭىنىڭ ورتان بەلىنە شەيىن قار استىندا قالعان. بۇتا-بۇتاعا قوناقتاعان ۇيمە-جۇيمە مول قار استىنا الدەنە جاسىرىنعانداي ەرەكشە دۇڭكيەدى. قار مۇنشا كوپ جاۋار ما؟ ويلى-قىرلى جەرلەردى تولتىرا تەگىستەپ تاستاعان. ويى قايسى, قىرى قايسى ايىرىپ بولماستاي اپپاق دۇنيە. سابالاق قاراعاي­لاردىڭ ەتەگىن كومكەرە باسىپ قالعان. وي دا قار, قىر دا قار, تاۋ دا قار, تاس تا قار, اعاش تا قار, قار, قار. بۇنىڭ ءوزى تۇرعان اياق استىن­داعى قار دا ءۇنسىز ۇرەي تۋعىزعانداي. قالىڭ قار جاپقان ورماندا قاۋىپتىڭ قاي جاعىڭنان كەلەرى بەلگىسىز. مۇمكىن ول الىستا. بالكىم, ول قاتەر تۋرا ارتىڭدا, جەلكە تۇسىڭدا تۇرۋى دا كادىك. قار ونىڭ جۇرگەن ءىزىن بۇركەمەلەپ, دىبىسىن شىعارتپايتىنداي. بۇگىن اۆتومات ارقالاعان جىگىتتىڭ قار جاپقان جات الەمنىڭ ءبىر مەڭىرەۋ تۇكپىرىندە العاش رەت جاپادان جالعىز كۇزەتكە شىققان كۇنى ەدى. جۇرەگى قۇرعىر سەكەمدەنىپ, بارىنەن قاۋىپ ويلايدى. جەر ءۇستىن, اسپان استىن تۇتاستاي قار تورلاپ العانداي. قىستىڭ ايازدى, قىراۋلى ءتۇنى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ بارشاسىن جالماپ-جۇتىپ, مەڭىرەۋ, تىلسىم تىنىشتىق ۋىزداي ۇيىپ, تىنىپ قالعانداي. سول تىنىشتىقتى ءوز جۇرەگىنىڭ اتتاي تۋلاعان قاتتى ءدۇرسىلى بۇزىپ, شەكە تامىرى سولقىلداپ, قۇلاعى شىڭىلداپ, گۋىلدەپ قويا بەردى. ءبارى قاردان, مىنا سىرەسكەن قاردىڭ كەسىرى دەپ ويلادى. ەشنارسەنىڭ ءۇنىن شىعارماي, تۇنشىقتىرىپ تۇرعان وسى قار. قار... كەنەت, وكسىك ارالاس ءىشىن تارتقان ءبىر ءۇن تالىپ جەتكەندەي. سول جاعىنان شىعاتىن ءتارىزدى. الدىڭعى جاقتان. جوق, وڭ جاعىنان. تاعى سولىنان. مىنە, تۋرا ارتىنان. اۆتوماتتى جىگىت جوتاسىنان مىڭ سان قۇمىرسقا جۇگىرىپ وتكەندەي بويى مۇزداپ, دەمىن ىشىنە تارتقان قالپى قاتتى دا قالدى. تاعى انىق ەستىدى, ۋھلەپ كۇرسىنەتىندەي. قۇلاعىنداعى گۋىلى تولاسسىز گۇرسىلگە ۇلاسقانداي. بىردەڭە ءىشىن تارتىپ, ادامنىڭ توبە قۇيقاسىن شىمىرلاتىپ ۇليتىن سياقتى. ول شينەلىنىڭ جاعاسىن ءتۇسىرىپ, قۇلاعىن اشۋعا وقتالعان. اعاشتاي قاتىپ, سىرەسىپ قالعان ساۋساقتار يكەمگە كەلەر ەمەس. جاعاسىن تۇسىرگەن بولدى. تاعى دا ەستىدى. تاپ جانىندا الدەنە وكسي كۇرسىنەتىندەي. ونىڭ بويىن سۋىق تەر جاۋىپ قويا بەردى. ماڭدايىنان شىپ-شىپ شىققان تەر دەمدە مۇز مونشاقتارعا اينالىپ قاتا باستادى. قىرىق ەكى گرادۋس اياز بولاتىن. شلەم استىندا تەرى قاتىپ, جىگىتتىڭ باسىن مۇز قۇرساۋلاي باستاعانداي. ءىشىن تارتقان سۇڭقىلداعان وكسىكتى ءۇن تاعى شىقتى. ارت جاعىنان. جوق وڭ قاپتالدان. الىسىراق الدىڭعى جاقتان. قايتا تاپ جانىنان. بىرەسە الىستان, بىرەسە جاقىننان... قالىڭ قار جاپقان ورىس ورمانىنىڭ اراسىندا جالعىز ءوزى كۇزەتتە تۇرعان اۆتوماتتى جىگىتكە ۋاقىت ءوتىپ بولمادى. جەر دە, كوك تە اق مۇنارعا ورانعانداي. اعاش بۇتاقتارى قار سالماعىن كوتەرە الماي مايىسادى, قايسىبىرى جەرمەن-جەكسەن جاتىپ قالعان. شەكە تامىرى سولقىلداي سوعىپ, قانى باسىنا شاپتى. شلەم استىندا شۇمەكتەپ تۇ­رىپ تەرلەدى. ويتكەنى وكسىكتى, ءىشىن تارتقان, كۇڭىرەنە كۇرسىنگەن ءۇن مازا بەرەر ەمەس. نەنىڭ ءۇنى, كىمنىڭ ءۇنى ايىرۋ قيىن. اپپاق قاردان ەشنارسە كورىن­بەي­دى. ءۇننىڭ قايدان شى­عاتىنى تاعى بەلگىسىز. سودان بويى قالتىراپ, سۇمدىق ۇرەي بيلەدى, تەر باسىپ, جان شىعايىن دەدى. ماڭداي تەرى قاتا باستادى. ۇرەيلى ءۇن قۇلاعىنىڭ ءدال تۇبىنەن شىعاتىنداي. سول ۇرەيدى الىپ, ەستەن تاندىرار وكسىكتى ەستىمەۋ ءۇشىن ول ءان باستاعان. ول ءوز بويىنداعى ۇرەيدى جەڭىپ, ءىشىن تارتقان سۇڭقىلداعان ءۇندى ەستىمەۋ ءۇشىن ءاندى بار داۋىسىمەن قاتتى ايتا بەردى. روجدەستۆو ءانىن تولاسسىز شىرقادى. انشىلىگى قىسىپ بارا جاتقاننان ايتىپ تۇرعان جوق, الگى بويىن بيلەگەن ۇرەيدى قۋالاپ, سۇڭ­قىلداعان ءۇندى ەستىمەۋ ءۇشىن قاتتى سوزادى داۋى­سىن. ەشتەڭە ەستىمەۋ ءۇشىن, قايتادان سۋىق تەر باسپاس ءۇشىن ول ءبىر ءاندى ايتا بەردى, ايتا بەردى. ءىشىن تارتىپ ۇلىعان ءۇندى ەندى ەستىمەدى. ول ءۇن روجدەستۆو ءانىنىڭ استىندا قالعانداي. اقىلدان اداستىرىپ, ەستەن تاندىرار وكسىك ساپ تيىل­عانداي. ول ورىس ورمانىنىڭ ورتاسىندا تۇرىپ, روجدەستۆو ءانىن ارمانسىز شىرقادى. ويتكەنى, اينالا ۇيىلگەن ۇيمە-جۇيمە قار, شەگى دە, شەتى دە جوق ورمان, اعاش بۇتاقتارى قار سالماعىن كوتەرە الماي مايىسادى. ۋھلەگەن ءۇن بالكىم سول بۇتاقتاردىڭ زارى ما ەكەن؟ الدە كۇرسىنگەن ورمان با ەدى؟ كوزدەمەي-اق اتقان وعى اعاشقا ءتيىپ جاتۋى مۇمكىن-اۋ. ونىڭ دا جانى بار شىعار. اعاش دەگەن نە ءتايىرى, بۇلار ادام اتۋعا كەلگەن جوق پا؟ ونىڭ ويى شاتاسا باس­تاعانداي. نەنىڭ ءۇنى بولسا, سونىڭ ءۇنى بولسىن, بۇل قاي­تىپ ەستىمەسە بولدى. كىسىنىڭ توبە قۇي­قاسى شى­مىرلاعانداي. سونىڭ ءبارى مىنا ءدۇ­نيەنى تەگىس بۇركەپ, استىنا باسىپ العان قالىڭ قاردىڭ كەسىرى. بالكىم ول ءىشىن تارتقان جەر مە ەكەن؟.. قار سالماعىن كوتەرە الماعان بۇتاق سارت سىندى. اۆتوماتتى جىگىت تىنا قالدى. جان-جاعىنا الاقتاي قاراعان ول جالما-جان رەۆولۆەرىن سۋىرىپ الدى. الىستان قاردى سىقىرلاتا باسقان اياق دىبىسىن ەستىدى. ول اقىرىن بۇرىلىپ, قورقاقتاي ارتىنا قاراعان. وزىنە قاراي قاتتى ادىمداي جۇگىرىپ كەلە جاتقان فەلدفەبەلدى كوردى. ء“بارى ءبىتتى. قۇرىعان جەرىم وسى شىعار, – دەپ ويلاعان اۆتوماتتى جىگىت. – مەن قاراۋىلدا تۇرعاندا ءان سالىپ, ءتارتىپتى ورەسكەل بۇزدىم. مەنى ەندى اتادى. انە, فەلدفەبەل جۇگىرىپ كەلەدى. جۇگىرگەندە قانداي اياعى-اياعىنا جۇقپايدى. مەن ءان سالىپ, ءتارتىپ بۇزدىم. قازىر كەلىپ مەنى اتىپ تاستايدى”. وسىلاي دەپ ويلاعان ول رەۆولۆەرىن بۇرىنعىسىنان دا قىسا ءتۇستى. وسى كەزدە فەلدفەبەل دە كەلىپ جەتكەن. تاپ قاسىنا كەلىپ, ەنتىگە توقتادى. جان-جاعىنا الاقتاي قاراپ, دەگبىرى قاشىپ تۇر. ءجۇزى الەمتاپىراق بۇزىلىپ, كۇلبەتتەنىپ كەتكەن. كەلگەن بويدا اۆتوماتتى جىگىتتى باس سالىپ, تاستاي قۇشاقتاپ الدى. ول تىنىسى اۋىرلاپ, القىنا دەمىگىپ: – ۇستاشى مەنى, قاتتى ۇستاشى, جىگىتىم. و, قۇداي, ءوزىڭ ساقتاي گور! قۇداي-اۋ, مەن ەسىمنەن اداسىپ, ەسالاڭ بولايىن دەدىم بە؟ ول جان-جاعىنا الاقتاۋىن قويار ەمەس. قولىن وڭدى-سولدى سەرمەي بەرەدى. ەرسىلەۋ كۇلە باستادى. كۇلكىسىن ساپ تيىپ: – جىبەرمەي قاتتى ۇستاشى مەنى. ماعان ءبىر نارسە كورىنگەن شىعار. ءبارى مىناۋ مەڭىرەۋ ورماننىڭ كەسىرىنەن. مەن بوگدە داۋىستى ەستيتىن بولدىم. مىنا قارعىس اتقان قالىڭ ورماندا روجدەستۆو ءانىنىڭ سارىنى قۇلاعىما كەلەدى. بەيمەزگىل ۋاقتاعى قايداعى روجدەستۆو؟ قازىر اقپان ايى ەمەس پە؟ ورىس ورمانىندا قاڭعىرعان قايداعى روجدەستۆو ءانى؟ ءالى قۇلاعىمدا تۇر! سوزىپ تۇرىپ, شىرقاپ سالاتىن ءوزىمىزدىڭ روجدەستۆو ءانى! قۇداي-اۋ ماعان نە بولدى؟ جىگىت, مەنى قاتتى قىسىپ, جىبەرمەي ۇستاشى. بوساپ كەتسەم, مەن ءوزىمنىڭ نە ىستەپ, نە قوياتىنىمدى بىلمەيمىن. مىنە, باسىلعان سياقتى. ءبارىبىر ۇستا مەنى. تەك, سەن كۇلە كورمەشى, – دەپ جالىنا باستادى فەلدفەبەل ءالى دە ەنتىگىن باسا الماعان قالپى. ءوزى جىگىتتەن قولىن اجىراتار ەمەس, تاس قىلىپ قۇشاقتاعان كۇيى قالشيىپ تۇر. – تۇسىنەسىڭ بە, سەن كۇلمە؟! بۇل ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان مەڭىرەۋ تىنىشتىقتىڭ اسەرىنەن. ايلار بويى قۇلاققا ۇرعان تاناداي! تىرس ەتكەن دىبىس ەستىمەيسىڭ. ءبارى مەڭىرەيگەن مىلقاۋ. ايدالادا اپپاق قاردان وزگە ەشتەمە كورمەيسىڭ. مىنە, قارعىس اتقىر ورىس ورمانىندا مەزگىلسىز ۋاقتا روجدەستۆو ءانىنىڭ سارىنىن ەستيتىن جاعدايعا جەتىپپىن. ال, قازىر اقپان ايى. بىراق بۇل ۇشان-تەڭىز قاردىڭ دا اسەرى شىعار-اۋ. توپەپ جاۋا بەرگەن قاردان كوز اشپايمىز. سەن كۇلمە, جىگىت... بۇل ەستەن اداستىرادى ەكەن, ايتىپ تۇرمىن عوي ساعان, ەستەن اداستىرادى. مەڭىرەۋ, مىلقاۋ ۇنسىزدىك, شەگى-شەتى جوق اق قار, كوك مۇز جامىلعان ورمان... ۇنسىزدىك. بەلگىسىزدىك. اق قار. سونىڭ ءبارى قوسىلعاندا ايدالاعا بەزىپ كەتكىڭ كەلەدى. بىراق قايدا باراسىڭ؟ سەنىڭ مۇندا كەلگەنىڭە ەكى-اق كۇن بولدى. ال, ءبىز مىلقاۋ مەڭىرەۋ مەكەندە ايلاپ جاتىرمىز. ءالى قانشا جاتارىمىز بەلگىسىز. بار قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن, تۇكسيگەن جىم-جىرت ورمان. تىم-تىرىس الەم. جىپ-جىلماعاي اق قار بۇركەنگەن جەر. اسپان قايسى, جەر قايسى ايىرىپ العىسىز. كۇن قايدا؟ ەل قاي جاقتا؟ ويلاشى ءوزىڭ, بۇل اقىلىڭنان الجاستىرماي ما؟ ۇنەمى تىنىشتىق جايلاعان ورىس ورمانىندا تىڭ تىڭداپ وتىرىپ, روجدەستۆو ءانىن ەستيتىن بولعان سوڭ ەسىڭنەن اداسقانىڭ ەمەي نەمەنە؟! سەن كۇلمە! سەنى كورگەن كەزدە عانا ول سارىن ءۇزىلدى. و, ءتاڭىرى! تىنىشتىق تا اۋىر قاسىرەت ەكەن-اۋ! ماڭگىلىك مەڭىرەۋ مىلقاۋ دۇنيە... فەلدفەبەل القىنىپ, تىنىسىن ارەڭ الىپ تۇر. لاجسىز كۇلگەندەي بەت-اۋزىن قيساڭداتتى. ءوزى اۆتوماتتى جىگىتكە تاستاي جابىسىپ قالعان. جىگىتتە ونى قاتتى قىسىپ ۇستاپ العان. كۇلگەن فەلدفەبەلگە قوسىلا جىگىت تە ىرجيادى. ونى تۇسىنگەن ءتۇرى. ورىس ورمانىنىڭ ورتاسىندا ەكەۋى ۇزاق تۇردى. اقپان ايى بولاتىن. قار سالماعىن اۋىرسىنعانداي اعاش بۇتاعى مايىسىپ سىنۋعا شاق تۇرعانداي. ءوز سالماعىمەن كەيدە قار سىر ەتىپ بۇتاقتان سىرعىپ تۇسەدى. بۇتاق “ۋھ” دەپ دەم شىعارىپ, اۋىر كۇرسىنىپ, سوندا بويىن تىكتەپ الاتىن سەكىلدى. اقىرىن اۋىر كۇرسىنەدى. كەيدە قاردى كوتەرە الماستان مورت سىنادى. ءىشىن تارتا وكسيدى سوسىن. ونداي ءۇن كەيدە الدان, كەيدە سولىنان, كەيدە ءدال جانىنان شىعاتىنداي. بىرەسە الىستان, بىرەسە جاقىننان, وڭىنان دا, سولىنان دا ۋھلەپ, كۇڭىرەنگەن ءۇن تالىپ جەتكەندەي. اعاش بۇتاعى قار سالماعىن كوتەرە الماي بەبەۋ قاعىپ جاتقانداي. اينالا تولعان قار, قار, قار. القىزىل جىبەكتىڭ قيىعى ولار كوپىردىڭ الاسا جاقتاۋىندا سىمعا قوناقتاعان تورعايداي شوقيىپ-شوقيىپ وتىرعان. تەمىر جاقتاۋ مۇزداي. شالبارلارى ۇلدىرەگەن جۇقا ەدى, سىز ءوتىپ بارادى. وزدەرى ونى ەلەڭ قىلار ەمەس. بۇندايعا توزۋگە بولادى عوي. ونىڭ ۇستىنە, بەيبىت كۇننىڭ وسى ءلاززاتىنا نە جەتسىن؟! ولار تاپجىلماستان وتىرا بەردى. جاڭبىر جاۋىپ ءوتتى. باسىلدى. قايتا سەبەزگىلەدى. ءبارىبىر تىرپ ەتپەدى. ولار جايدان-جاي وتىرعان جوق, ارى-بەرى وتكەن جۇرگىنشىلەرگە كوزدەرىن ءسۇزىپ, ۇزاتىپ سالادى. نەگە دەسەڭىز, مايداندا كىلەڭ ەركەكتەردى عانا كورىپ كەلدى ەمەس پە؟ ەندى قىز-قىرقىنعا ەمىن-ەركىن قاراپ, ارمانسىز كوزدەرىن سۋارىپ, شەر تارقاتۋدا. تەك قىزدارعا, جاس ايەلدەرگە سۇقتانا قارايدى. باسقالارمەن ىستەرى جوق. ءتوسى قايقايىپ, قايقاڭ قاعىپ ءبىر قىز وتە شىقتى. – قوس انارى شارا كەسەدەي ەكەن, ايران قۇيىپ ىشۋگە بولار, – دەدى تيمم. – كۇن كوزىندە كوپ تۇرسا, ول شاراداعى ايران ءىرىپ, ىركىتكە اينالىپ كەتەدى, – دەپ, ۇستەي ءتۇستى قاسىنداعى سەرىگى. ۇزىن ەتەگى دەلەڭدەپ تاعى بىرەۋ ءوتتى. – تاس داۋىرىنەن قالعان, – دەپ باعا بەردى وعان تيمم. – اناۋ-مىناۋ جەرلەرىن ورمەكشى ابدەن تورلاپ تاستاعان, – دەپ ەكىنشىسى قوسىپ قويدى. بىرىڭعاي ەركەكتەر ءوتىپ جاتتى. وتىرعان ەكەۋ ولارعا ءسوز شى­عىن­داعان جوق. ءوتىپ بارا جات­قاندار: جۇمىسقا ەندى تۇسكەن ءجاسوسپىرىم­دەر, قاعاز كەمىرۋدەن قولدارى بوسامايتىن, كۇن كور­مەگەندىكتەن وڭدەرى بوزارعان كەكسە كەڭسە قىز­مەت­شىلەرى, سۇيەگىنە وقۋ سىڭگەن وقىمىستى, ءايت­سە دە, شالبارلارى قىرىق جاماۋ ءتۇرلى مەك­تەپتىڭ قارتاڭ وقىتۋشىلارى, بالپاڭداپ اياعىن زورعا باسقان بىلشيعان سەمىزدەر, قاۋدىر قاق­قان جۇقالتاڭ ارىقتار, كۇرك-كۇرك جوتەلگەن دەمىك­پەلەر, فەلدفەبەلدىڭ جىن قاققان ءجۇرى­سىندەي جەلوكپە ۆاگونجەتەكشىلەرى دەيسىز بە, تاعى كىم جوق دەرسىز اراسىندا, الا شۇبار توپ. سودان كەيىن... سودان كەيىن ءتۇپ-ءتۇزۋ اياعىن سانىمەن بيلەي باسىپ, بويىن ءتىپ-تىك ۇستاعان قالپى كەربەزدەنە, اققۋداي قالقىپ ول ءوتىپ بارا جاتتى. بۇل وزگەشە كورىنىس ەدى. وتىرعان ەكەۋ دەمدەرىن ىشىنە تارتىپ, تىلدەرى بايلانىپ قالدى. ولاردىڭ مۇرىنىنا ۋىلجىپ پىسكەن, جۇقالتاڭ قىزعىلت رەڭ جۇگىرگەن ساپ-سارى شابدالىنىڭ ءيىسى جەتكەندەي. ءتانى دە بالعىن, شابدالى تەكتەس جۇپ-جۇمىر بولىپ ەلەستەدى. جانە دە بۇل پەرىشتەنىڭ اتىنىڭ ءوزى ەرەكشە عاجايىپ بولۋعا ءتيىس: ەۆەلينا نەمەسە وسى تەكتەس ماعىناداعى ات بولۋى كەرەك سەكىلدى. اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ, ەكەۋى اڭىرايىپ وتىرعاندا قىز الىستاپ كەتىپ ەدى. ولار سوڭىنان تەلمىرە ۇزاق قارادى. – مەن بىلسەم, ونىڭ ءىش كويلەگى ۇلبىرەگەن القىزىل جەڭىل ءتۇستى جىبەك بولۋى كەرەك, – دەدى تيمم قيالىنا ەرىك بەرىپ. – نەگە القىزىل؟ – دەپ تالاسا كەتتى قاسىنداعى دوسى. – مىندەتتى تۇردە جۇقالتاڭ, قىزعىلتىم ءتۇستى, – دەدى كەسىمدى تۇردە تيمم. – مۇنداي سۇلۋدىڭ ءىش كويلەگى سونداي بولماعاندا قانداي بولۋشى ەدى؟ تەك قىزعىلت بولۋى كەرەك. – سەن دە سوعا بەرەدى ەكەنسىڭ! – دەپ داۋلاستى ەكىنشىسى. – ونىڭ ءىش كويلەگى كوگىلدىر بولسا قايتەدى ەكەن؟ كوگىلدىر, كوكشىل بولۋى دا ابدەن مۇمكىن عوي. – جوق, باسقاداي بولۋى مۇمكىن ەمەس, ەستيمىسىڭ, مۇمكىن ەمەس. ول سياقتى سۇلۋلار تەك القىزىلىن تاڭدايدى. مۇنى مەن انىق بىلەتىن شىعارمىن. سولاي دوستىم! – وسىنى ايتقاندا ول ءتىپتى داۋىس كوتەرىپ قالدى. سول كەزدە ەشتەڭە تۇسىنبەگەن دوسى: – سەن, نەمەنە, ونى تانۋشى ما ەدىڭ؟ – دەپ سۇراعان. تيمم جاۋاپ قاتپادى. ولار ءۇنسىز وتىرا بەردى. تەمىر جاقتاۋدىڭ سىزى جۇقا شالباردان ءوتىپ بارا جاتتى. بىرقاۋىم ۋاقىتتان كەيىن ول: – جوق تانىمايمىن. بىراق مەن, تەك جەڭىل قىزعىلت ءتۇستى جىبەكتەن ءىش كويلەك كيەتىن قىزى بار ءبىر جىگىتتى ءبىلۋشى ەدىم. ءبىز رەسەيدە مايداندا بىرگە بولعانبىز, – دەدى. – بار بولعانى سول ما؟ سەنىڭ بار دالەلىڭ وسى ەكەن عوي؟ – ارى قاراي تىڭداساڭشى. ول ءاميانىنا قىزعىلتىم جىبەكتىڭ قيىعىن ەشكىمگە كورسەتپەي سالىپ جۇرەدى ەكەن. ءبىر كۇنى بايقاۋسىزدا الگى قيىعىن جەرگە ءتۇسىرىپ العانى. ونى جىگىتتەر كورىپ قالدى. قيىقتى جەردەن لىپ كوتەرىپ العان ول ەشنارسە دەمەدى. تەك ءجۇزى الاۋلاپ جۇرە بەردى. قولىنداعى جىبەكتىڭ قيىعىنداي البىرادى. كەشكە وڭاشادا ول ماعان جىبەك قول ورامالدىڭ سىرىن قۇپيالاپ ايتقانى: قىزعىلتىم جىبەكتىڭ قيىعى – ونى اجالدان ساقتاپ كەلە جاتقان تۇمارىنا پارا-پار قاسيەتتى زاتى بولسا كەرەك. ول – قالىڭ­دىعىنىڭ ءىش كويلەگىنىڭ قيىعى ەكەن. ءتۇسىندىڭ بە؟ قالىڭدىعى ارقاشان تەك قىزعىلت ءتۇستى جىبەكتەن ءىش كويلەك كيەتىن سۇلۋ قىز كورىنەدى. تيمم اڭگىمەسىن ءۇزىپ, ءۇنسىز قالدى. – سودان كەيىن شە؟.. – سودان كەيىن, قانداي سايتان تۇرتكەنىن كىم ءبىلسىن, مەن الگى ادەمى قيىقتى ودان كۇشپەن تارتىپ الىپ, جىگىتتەرگە كورسەتىپ شىقتىم ەمەس پە؟ “قاراڭدار, ءبارىڭ, مىنە, ونىڭ قىزى­نىڭ ءىش كويلەگى قانداي ءتۇستى جىبەك؟”. ەرىككەن جىگىتتەر كەۋ-كەۋلەي جونەلدى. ايتىلماعان قالجىڭ قالمادى. راحاتتانىپ تۇرىپ, جارتى ساعات كۇلگەن شىعارمىز. تەگىن كۇلكىگە قارىق بولىپ, ءبىر سەرپىلىپ قالعاندايمىز. – ال, ول شە؟ – دەدى سەرىگى شىدامسىزدىق تانىتىپ. تيمم تۇقشىڭداپ اياعىنىڭ باسىنا قاراعان قالپى: – ول ما؟ ول وزىنە قايتارىپ بەرگەن جىبەك ورامالدى ىزالانىپ لاقتىرىپ تاستاعانى. قارا جەردە جۇپ-جۇقا جىبەك قيىق جەلدەن ءدىرىل قاققان قىزعالداق گۇلدەي ۇلبىرەي ۇزاق جاتتى... ال ەرتەسىندە... ەرتەسىندە ول وققا ۇشقان ەدى... – ونىڭ تۇمار ەكەنى راس بولعانى ما؟ – ؟! ەكەۋى دە جىم-جىرت ءۇنسىز قالدى. مەڭىرەيىپ وتىرا بەردى. ءبىرازدان سوڭ بارىپ دوسى تىلگە كەلىپ: – ءبارى دالباسا, بوس نانىم, – دەدى. – ءيا, جاي دالباسا ەكەنىن مەن دە بىلەمىن. ارينە, ءبارى بەكەرشىلىك. ول بەلگىلى نارسە عوي. ونى مەن بىلەمىن, – دەگەن تيمم وتىرىپ-وتىرىپ: – دەگەنمەن وسىنداي ءبىر قىزىق ءىس بولعان ەدى. سوعان ءوزىم دە ءالى قايرانمىن, – دەدى. وسىنى ايتىپ تيمم وزىنەن ءوزى كۇلدى. وعان قوسىلا دوسى دا ەزۋ تارتتى. ەكەۋى قوسىلا قارقىلداي كۇلدى. قولىن قالتاسىنا سالىپ وتىرعان تيمم قۇشىرلانا جۇدىرىعىن ءتۇيدى. ۋىسىنداعى شۇبەرەكتى سىعىمداپ قىسا ءتۇستى. قالتادا يلەكتەنىپ ابدەن كىرلەگەندىكتەن ونىڭ باستاپقى ءتۇسىن ەندى انىق ايىرۋ مۇمكىن ەمەستەي. بىراق ونىڭ و باستا جۇقالتاڭ رەڭدى, ۇلبىرەگەن قىزعىلت ءتۇستى ەكەنى راس ەدى. ول بوتەن قالتادا جەتىمسىرەپ, كۇتىمسىز جاتقان, تيمم رەسەيدەن الىپ كەلگەن سول باياعى قىزعىلت جىبەكتىڭ قيىعى بولاتىن... نان ول كەنەت وزىنەن ءوزى ويانىپ كەتكەنى. ساعات ەكى جارىمدا. ءوزىنىڭ نەدەن ويانعانىن ۇعىنا الماي داعدارىپ ءبىراز جاتتى. اھ, بۇل نە بولدى ەكەن؟! اس بولمەدە بىرەۋ ورىن­دىقتى قاعىپ كەتكەندەي وقىس دىبىس ەستىل­دى. ول قۇلاعىن تىگە قالدى. جىم-جىرت. الگى وقىس دىبىستىڭ دەرەۋ تىنشي قالعانى كوڭى­لىنە كۇدىك تۋعىزعانداي. قاسىنداعى كەرەۋەتتى سيپالاپ ەدى, بوس جاتقانىن سوندا ءبىلدى. ە, نەگە تىپ-تىنىش دەسە, قاسىنداعى ادامنىڭ تىنىس العانى ەستىلمەگەندىكتەن ەكەن عوي. ول ورنىنان تۇرىپ, جارىق جاق­پاي-اق قاراڭعىدا سيپالاپ ءجۇرىپ, اس ۇيگە جەتكەن. اس ىشەتىن ستول ۇستىندە الدەنە اعاراڭ­دايتىن سەكىلدى. ايەل شام جاقتى. ەرلى-زايىپتى ەكەۋى ءىش كويلەكشەڭ اس ۇيدە بەتپە-بەت ۇشى­راستى. ءتۇن ىشىندە, اس ۇيدە, ەكى جارىمدا! ستول ۇستىندەگى نان سالاتىن ىدىستى ول بىردەن كوردى. ءبارىن دە ءتۇسىندى: كۇيەۋى نان كەسىپ العان بولدى. پىشاق تا ءوز ورنىندا ەمەس, نان سالعىشتىڭ قاسىندا جاتىر. ناننىڭ ۇگىلگەن قوقىمىن دا بايقادى. ول, البەتتە, كەشكى استان كەيىن داستارقاندى قاعىپ-سىلكىپ, جىلان جالاعانداي تازالاپ قوياتىن, قاشانعى ادەتى, كۇندە تاپ-تازا ەتىپ جيناپ كەتەتىن. ەندى, مىنە, ستولدا نان قوقىمى شاشىلىپ جاتىر. پىشاق تا ستول ۇستىنە قايتا شىعىپ قالىپتى. اس ءۇيدىڭ تابانى تاس پليتكا بولاتىن. ودان ىزعار سوعاتىن. وعان قازىر سالقىن ىزعار بىرتە-بىرتە جوعارى ورلەپ كەلە جاتقانداي بويى تىتىركەندى. ول قايتىپ نان سالعىش جاققا قاراماۋعا تىرىستى. – ماعان اس ۇيدە بىرەۋ جۇرگەندەي بولدى, – دەدى كۇيەۋى مىڭگىرلەپ, بۇعان تۋرا قاراماستان جان-جاعىنا الاقتاپ. – ماعان دا سونداي ءبىر تىرسىل ەستىلدى, – دەدى ايەلى ونى قوستاعان ءتۇر تانىتىپ. تۇندە قولقىلداعان كەڭ ءىش كيىم ىشىندە كۇيەۋى وعان قاتتى قارتايىپ كەتكەندەي اسەر قالدىردى. “ونىڭ ءتۇرى قازىر قاۋساعان كارى شالدان ەش اينىمايدى” – دەپ ويلاعان ەدى ول ىشتەي. كۇيەۋى نەبارى الپىس ۇشتە. كۇندىز سىپتاي كيىنىپ العان سوڭ با, ول الدەقايدا جاس كورىنەتىن. ء“يا, سوڭعى ۋاقىتتا ايەلىم قاتتى جۇدەپ, اجارى ءتۇسىپ كەتىپتى-اۋ” – دەپ ويلاعان كۇيەۋى دە. ول الدە, مىنا ۇيپا-تۇيپا شاشتىڭ اسەرىنەن بە ەكەن؟ ايەل تۇندە ويانعاندا شاشىن تاراپ قويسا قايتەدى ەكەن؟ ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىنە وسى ساتتە وتە قارتاڭ بولىپ كورىنگەنى راس. ەكەۋى دە دەمدە قارتايىپ كەتكەندەي. – سەن تۋفلي كيسەڭ ەتتى. مىنانداي تاستاي ەدەندە جالاڭاياق جۇرۋگە بولا ما؟ ەندى سەنىڭ سۋىق ءتيىپ, اۋىرىپ قالۋىڭ عانا جەتىسپەپ ەدى, – دەدى كۇيەۋى ادەتتەن تىس قامقورسي. ايەلى وعان قايتىپ كوز سالىپ قارامادى, ويتكەنى ول كۇيەۋىنىڭ وتىرىك كولگىرسىپ تۇرعانىن ءتۇسىندى. وتىز توعىز جىل بىرگە تۇرىپ كەلە جاتقان ادامىنىڭ قاي ۋاقىتتا شىنايى, قاي ۋاقىتتا جالعان سويلەيتىنىن ايىراتىن حالدە ازىرگە. ونىڭ مۇلايىمسىگەن وتىرىكتەن بەتەر جەك كورەتىن نارسەسى جوق ەدى. – ماعان اس ۇيدە بىرەۋ جۇرگەن سەكىلدى بولعان سوڭ كەلگەنىم عوي, – دەدى كۇيەۋى تاعى جان-جاعىنا ماقساتسىز جالتاقتاپ. – ايتەۋىر ءبىر تىقىر ەستىلدى, سودان وسىندا بىرەۋ بار شىعار دەپ ويلاعاننان كەلىپ ەدىم. ايتپەسە, استىمنان سۋ شىقتى دەيسىڭ بە؟ – ماعان دا ەستىلدى. بىراق ول اس ۇيدەن شىقپاعان سياقتى ەدى, – دەدى ايەلى نان سالعىشتى الىپ, داستارقانداعى قوقىمداردى قاعىپ جاتىپ. – ءيا, سولاي سەكىلدى, – دەدى كۇيەۋى دە سەنىمسىزدەۋ. ايەلى ونى تۇيىقتان شىعارىپ جىبەرگىسى كەلگەندەي: – ءجۇر, جاتايىق ەندى, – دەدى. – ول كوشەدەن شىققان تىقىر شىعار. ۇيىقتاي الماي قالارسىڭ. ەدەن دە سۋىق, شىنىندا اۋىرىپ قالۋىمىز وپ-وڭاي. ول ءجۇزىن تەرەزەگە بۇرىپ اكەتتى. – سولاي بولسا, سولاي شىعار. كوشەدەگى شۋدى ۇيدەن ەستىلەدى دەپ ويلاعان ەكەنمىن عوي مەن قاسقا... – ايارلانا كۇلدى. ايەلى جارىقتى سوندىرمەككە قولىن سوزا بەردى. ءارى ءوزى: “مەن تەز جارىقتى ءوشىرىپ تاستاۋىم كەرەك. ايتپەسە, – دەپ ويلادى ول. - ايتپەسە, ونىڭ كولگىر ءجۇزىن تاعى كورسەم, سىر بەرىپ الىپ, ارتىق بىردەڭەلەر ايتىپ جىبەرۋىم مۇمكىن. اسىرەسە, نان سالعىشقا قاراماۋىم كەرەك. نان تۋرالى مۇلدەم ۇمىتقانىم ءجون. ەشتەڭە ويلامايمىن, اسىرەسە نان تۋرالى...” – ءجۇر ەندى, – دەدى جارىقتى سوندىرگەن ايەلى كەسىمدى ۇنمەن. – كوشەدەگى شۋ عوي ول. جەل قاتتى سوققاندا سۋاعار قاڭىلتىر قابىرعاعا ءتيىپ تىرسىلدايدى ەمەس پە؟ سول شىعار سەنىڭ ەستىگەنىڭ. جەلگە ول ۇنەمى قوزعالىپ تۇرادى. ولار قاراڭعىدا جالاڭاياق, قابىرعانى سيپالاپ ىركەس-تىركەس ءجۇرىپ, جاتار بولمەگە جەتتى. – ءيا, دۇرىس ايتاسىڭ, كۇن قازىر جەلدى, – دەپ ونى قوستاي كەتتى كۇيەۋى. – تۇنىمەن ۋىلدەيدى دە تۇرادى. كەرەۋەتكە كەلىپ جايعاسقان سوڭ ايەلى كۇيەۋىنىڭ كوڭىلىن ءبىرجولاتا ورنىقتىرا: – جەل تۇنىمەن سوعادى. قاراڭ قالعىردىڭ سۋاعارى ادامعا ۇيقى بەرمەيدى, – دەدى سوقپاعان جەلدى, ورنىنان قوزعالمايتىن سۋاعاردى جامانداپ. – ال, مەن ول دىبىستى اس ۇيدەن شىعاتىن شىعار دەپ ويلاپپىن. سويتسەم, سۋاعار قاڭىلتىر ەكەن عوي, – دەپ كۇيەۋى دە وپ-وڭاي كەلىسە كەتتى. جانە مۇنى ايتقان­دا ول ماناۋراپ ۇيىقتاپ بارا جاتقان كىسىشە بەيعام ايتقانسىدى. ايەلى ونىڭ ۇنىندەگى جاساندى لەپتى اڭعارماي قالمادى. ويتكەنى, ونىڭ شىلعي وتىرىكتى سوعىپ جاتقانى بەپ-بەلگىلى ەدى. – ءۇي دە سالقىنداپ كەتىپتى, – دەدى ايەلى ەش بۇكپەسىز, دەنەسى توڭازىعان سوڭ كورپەنىڭ استىنا ەنىپ جاتىپ. – كورپە جامىلىپ الماسام بولماس. قايىرلى ءتۇن! – قايىرلى ءتۇن! جايلى جاتىپ, جاقسى تۇر, – دەدى كۇيەۋى دە. – راس ايتاسىڭ, ءتۇن سالقىن. ءتۇن تىنىشتىعى ورنادى. اجەپتاۋىر ۋاقىت وتكەن. كوزى ەندى ءىلىنىپ بارادى ەكەن, ول كۇيەۋىنىڭ تامسانىپ, الدەنەنى اقىرىن شايناڭداپ جەپ جاتقانىن انىق ەستىدى. ەستىسە دە ەستىمەگەندەي بىرقالىپتى تەرەڭ تىنىستاپ جاتا بەردى. بۇنى “ۇيىقتاپ قالدى” دەپ ويلاسىن دەگەنى. ونىڭ كۇيىس قايىرعان سيىرداي بىركەلكى ىرعاقپەن شايناڭداعانىن ءبىرسىپىرا ەستىپ جاتىپ, شىنىندا دا جەڭىل ۇيىقتاپ كەتتى. ەرتەسىنە كەشكى اسقا ول تۋرالعان ناننىڭ ءتورت-بەس ءتىلىمىن قويىپ جاتىپ: – وسىنىڭ ءبارىن جەي بەر, – دەدى ءوزى داستارقاننان شەگىنە ءتۇسىپ. – ماعان وسى نان جاقپاي ءجۇر. ءبىر كەسەك بولسا دا, سەن ارتىعىمەن جە. مەن وسى ناندى اسا جاقتىرمادىم. ايەلى ونىڭ باسىنىڭ الدىنداعى تارەل­كاعا تونە سالبىراپ كەتكەنىن بايقادى. ايەلى­نىڭ جۇزىنە ول تۋرا قاراي المادى. ايەلدىڭ قولقا-جۇرەگى ەزىلە كۇيەۋىن اياپ كەتتى. – بۇلاي بولمايدى, وزىڭە ەشتەڭە قالمادى عوي, – دەدى ول كوزىن تارەلكادان كوتەرمەستەن. – وندا تۇرعان نە بار؟ ماعان تۇنگە قاراي قارا نان جەۋگە بولمايدى, اس­قا­زانىم­دى قىجىلداتادى. جە, جەي بەر! ول سودان داستارقان باسىنا جاقىن­دامادى. كۇيەۋى اسىقپاي اسىن ءىشىپ, تۇرىپ كەتكەن سوڭ عانا تىزە بۇكتى. ودان ار­تىل­عانىن عانا الدىنا جايلاپ تارتىپ قويدى... بۇل جوقشىلىقتى قويساڭىزشى... ورىس تىلىنەن اۋدارعان ءشاربانۋ بەيسەنوۆا.