دوستىق تۋرالى ءسوز بولا قالسا, ويىما كورنەكتى جازۋشىمىز ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ “قان مەن تەر” رومانىنداعى مىنا ءبىر جولدار ورالا كەتەدى.
“– بالام, سەن وسى بىزگە حات جازعان سايىن بەدىر دەگەن دوسىم بار دەپ جارياعا جار سالىپ جاتۋشى ەڭ عوي؟
ەلامان قىسىلىپ قاپ, قوزعالىپ قويدى.
– ءالى دوسسىڭدار ما؟
– دوسپىز...
– وسى كەيدە تىپ-تىنىش ۇيگە ۇلەكتەي اقىرىپ كەلەتىن سول ما؟
– ...
– ە, دەگەندەي, دەگەندەي! – دەپ قاريا باسىن يزەپ, تاعى ءبىر كەز ويلانىپ قالدى.
– باياعى كەزدە اكەم مارقۇم “اتتى سىرتىنا, ادامدى ىشىنە قاراپ بىلەم”, دەپ وتىرۋشى ەدى. كىسى سىرىن ۇعۋ قيىن عوي. تۇرىنە قاراپ دوس تاڭداۋ دا قيىن. و دا بەينە مىنەزىن بىلمەيتىن اتقا مىنگەندەي, قاي جەردە ءتۇسىرىپ كەتەدى دەپ قىلپىلداپ, تاقىمىڭدى قىسىپ العانداي سەنىمسىز كۇيدە بولاتىن شىعارسىڭ, – دەپ تاعى مىرس-مىرس كۇلدى.
– تىلەكپەن دوس بولمايدى, تەڭ كىسىلەرگە دوس ءوزى كەلەدى. ونداي دوس قايدا! ونىڭ ورنى بولەك قوي. ءوز باسىم ەشكىممەن دوس بوپ كورگەم جوق, تەڭ ادام كەزدەسپەگەندىكتەن ەمەس. ونىڭ ءبىر پالەسى – دوس كىسىلەردىڭ اراسىندا دا بىردەيلىك بولا بەرمەيدى. ولاردىڭ دا اراسىنان ارتىق-كەمى شىعىپ, كەمى كىشى ورنىنا جۇرەدى. قيىنى وسى”.
ەسبول قاريانىڭ دالالىق دانالىعى دوس تاڭداۋدا اسىقپا, جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەس, ويتكەنى دوس دەگەن ۇلى سەزىمدى قولجاۋلىققا اينالدىرۋعا بولمايدى دەپ وتىرعان جوق پا؟!. كىرپياز كەيىپكەردىڭ تاعى ءبىر قاۋپى – مىناۋ اللاسى ءبىر, ايلاسى بولەك قاۋىمنىڭ, قىم-قۋىت ايعايىنىڭ اراسىنان دوستىق اتتى دەگدار سەزىمگە ەتالون بولا الاتىن ادال ادامدى ىزدەپ تابۋ قۇمنان التىن ايىرعانداي وتە قيىن شارۋا ەكەنىن تۇكپىشتەپ تۇسىنۋىندە جاتقان سياقتى. شىنىندا, “دوسىم” دەگەن جامپوزىڭنىڭ ءبىر جەردە بولماسا, ءبىر جەردە ءبىر ساتىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟..
جازۋ دەگەن دە ءبىر سيقىر. اسىرەسە, دوستىق تۋرالى تاقىرىپ قارانىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن حانشا سەكىلدى تىم تاكاپپار. تىم كىسىكيىك. ويىڭدى ون-سان قىلعان تاقىرىپتى تاۋساپ, سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ, ء“بىتتى-اۋ, ايتەۋىر” دەگەندەي بەلىڭدى جازىپ, قولدارىڭدى كەرىپ, ەمىن-ەركىن دەمالا بەرگەنىڭدە, “مەنى نەگە ۇمىتاسىڭ” دەگەندەي ەكىنشى ءبىر وقيعانىڭ قۇلاعىن قىلتيتادى. “جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق”. ونىڭ دا “كوڭىلىن” قالدىرمايسىڭ. بىراق وسى كەزدە... ءۇشىنشىسى, ءتورتىنشىسى “بالالايدى”. سوندا بارىپ دوستىق دەگەن ۇعىمدى ۇلىقتاۋ ءۇشىن وعان تامىزىق بولاتىن مىسالدى تىم بيىكتەن ەمەس, ءومىردىڭ وزىندەي قاراپايىم ادامدار اراسىنان ىزدەگەن دۇرىس-اۋ دەپ ويلايسىڭ.
مىسالى, مارات اقماتاي ۇلىن الايىق. ۇلتى – قىرعىز. ءيا, ىرگەمىزدەگى ىشىنەن ءب ۇلىنىپ جاتقان اعايىنداردىڭ وكىلى. بىراق بۇگىندە قازاق ەلىندە تۇرادى. قازاق ەلى بولعاندا قىرعىزدارمەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس كادىمگى قورداي اۋدانىنىڭ ورتالىعىن مەكەن ەتەدى.
سول ماكەڭ بيىل كوكتەمدە 70 جاسقا تولدى. جەتپىس – جەلەكتى, جەمىستى جاس. الپىسقا تولعان اعالارىمىز ءازىل-شىنى ارالاس “الپىس – تال ءتۇس” دەسە, جەتپىستى كورۋ باقىتىنا جەتكەن جاكەلەرىمىز جەتپىستى “جەت... ءپىس!” دەگەن ءسوز دەپ قالجىڭداسادى. الپىس – الماعان اسۋىمىز, جەتپىس جەتپەگەن جەرۇيىعىمىز بولعاندىقتان, “كىم بىلەدى, راس بولسا راس شىعار” دەپ باس شۇلعىپ قويامىز. باس شۇلعىمايىن دەسەڭ, وڭتۇستىكتەگى جاسى جەتپىستى جەلكەلەگەن كەيبىر كوكەلەرىمىز بىرىنەن كەيىن ءبىرى كىشكەنتايلى بولىپ جاتىر. وسىدان كەيىن الگى “تال ءتۇس” پەن “جەت... ءپىس” تۋرالى ءازىلدى “بەكەر” دەپ كور.
جەتپىسىندە بوپەلى بولمادى دەمەسەڭىز, ءبىزدىڭ قىرعىز قاھارمانىمىز دا مىعىم. وي-پىكىرى ورنىقتى. ونىڭ ۇستىنە وتباسىلىق قۋانىشىنا اناۋ-مىناۋ ەمەس, قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جىبەرىپتى. ءيا, ءيا, جاقىن-جۋىعىنان وزگەگە بەيمالىم قىرعىزعا قازاقستان سياقتى الىپ ەلدىڭ يەسى استاناداعى اقورداسىنان ارنايى جەدەلحات جولداپتى.
“مىڭ رەت ەستىگەننەن, ءبىر رەت كورگەن ارتىق”, كانى, جەدەلحات مازمۇنىمەن ءسىز دە تانىسىپ كورىڭىز.
“جەدەلحات
قىمباتتى مارات!
سەنى تاماشا مەرەيتويىڭ – 70 جاسقا تولۋىڭمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سەن ازاماتقا لايىق ابىرويلى جولدان ءوتتىڭ. تۋىستارىڭ مەن ءبىز سياقتى دوستارىڭ سەنىڭ ەڭبەگىڭ مەن ءومىر جولىڭدى ماقتان تۇتامىز. ەكەۋمىز وسىنداي ۇلكەن ءومىر جولىندا تانىسىپ, تابىستىق. سول جاستىق شاعىمىز, تاتۋ-ءتاتتى دوستىق كۇندەرىمىز مەنىڭ جادىمدا. امان-ساۋلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىڭا قۋانامىن. جۇمىس بابى مويىن بۇرعىزار ەمەس, وسىنداي قۋانىشتى كۇندەرىڭدە جانىڭدا بولا الماعانىما وكىنەم. بىراق مەن ءاردايىم وزىڭمەن بىرگەمىن. وزىڭە زور دەنساۋلىق, باقىت, يگىلىك تىلەيمىن. سارا مەن ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدان تۋعان-تۋىستارىڭ مەن جاقىندارىڭا ىزگى تىلەۋلەستىگىمدى جەتكىزگەيسىڭ!
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ”.
كوردىڭىز بە, استانادان الىستا, بىشكەكتەن سىرتتا, الماتى مەن تارازدىڭ ورتاسىنداعى قورداي دەپ اتالاتىن تاۋدىڭ قىلتاسىنداعى اۋىلدا, قىر قازاعىنشا ايتقاندا, “قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاپ” جۇرگەن قاراپايىم عانا قىرعىزعا الىس-جاقىنداعى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبارىن مويىنداتقان قازاقستانداي ەلدىڭ پرەزيدەنتى جۇرەگىمەن جارىلىپ, كوڭىلىمەن قۋانىپ قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جولداپ وتىر.
قالاي دەسەك تە, مارات بايكەڭ باقىتتى ەكەن. جو-جوق, پرەزيدەنتتەن قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن العانى ءۇشىن عانا ەمەس. ولاي دەپ ۇشقارى ويلاساڭىزدار, قاتەلەسەسىزدەر. گاپ باسقادا. باسقادا بولعاندا “...ەكەۋمىز وسىنداي ۇلكەن ءومىر جولىندا تانىسىپ, تابىستىق. سول جاستىق شاعىمىز, تاتۋ-ءتاتتى دوستىق كۇندەرىمىز مەنىڭ جادىمدا. امان-ساۋلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىڭا قۋانامىن. جۇمىس بابى مويىن بۇرعىزار ەمەس, وسىنداي قۋانىشتى كۇندەرىڭدە جانىڭدا بولا الماعانىما وكىنەم. بىراق مەن ءاردايىم وزىڭمەن بىرگەمىن” دەگەن سوزدەردى ۇلكەن باسىن كىشىرەيتىپ, اق جارىلىپ ايتا بىلگەن جاقسى اداممەن دوس بولعانى ءۇشىن باقىتتى دا بايكەڭ.
نەگە دەسەڭىزدەر, وزدەرىن يگى جاقسىلاردىڭ ساناتىنا قوسىپ جۇرگەن بۇگىنگى كوپتەگەن باسشىلار الىستا قالعان بالالىق شاعى تۇرماق, مىنا تۇرعان ستۋدەنتتىك ومىرلەرىندە قارا ناندى قاق ءبولىپ جەگەن دوستارىنىڭ قۋانىشتارىن ءبولىسىپ, جەدەلحات جازبايدى عوي. جازۋعا نيەت تە تانىتپايدى ەمەس پە اۋەلىم. ويتكەنى ءوزى – “بيىكتە”, ول – “تومەندە”. ەسبول قاريا ايتقاندايىن, “ونىڭ ءبىر پالەسى – دوس كىسىلەردىڭ اراسىندا دا بىردەيلىك بولا بەرمەيدى. ولاردىڭ دا اراسىنان ارتىق-كەمى شىعىپ, كەمى كىشى ورنىنا جۇرەدى. قيىنى وسى” دەگەنىڭىزدىڭ ايداي اقيقاتى مەن اينا-قاتەسىز مىسالى دا وسى ەمەس پە.
جەدەلحات جولداۋدى ايتامىز, بۇگىندە “استانالىق” نەمەسە “الماتىلىق” دەگەن اتقا يە بولعان جانە كىشىگىرىم لاۋازىمعا قولى جەتكەن كۋرستاسىڭا ءوزىمسىنىپ بارا قالشى, باياعى “قاندىكويلەك” دوسىڭ “وسى سەنى بۇرىن قايدان كورىپ ەم” دەگەندەي باسىڭنان اياعىڭا دەيىن سىناي قاراپ تۇرماسا ماعان كەل. سونىسىنا قاراماي, سولار تاعى ادامگەرشىلىك تۋرالى ايتادى, ەلدىڭ سەركەسى مەن ەركەسى بولعىسى كەلەدى. بىراق ادامگەرشىلىك تۋرالى ارامتەر بوپ ايتقان مىڭ ءسوزى الىستاعى اۋىلدا تۇراتىن قاراپايىم ادامعا قولىنا قالام الىپ حات جازعان ەلباسىنىڭ ءبىر اۋىز سوزىندەگى تازا تىلەككە, شىن نيەتكە جەتپەيدى.
ەلباسىنىڭ جانى دا, ءجونى دە بولەك! مەركىدە تۇراتىن گەنا اعايدىڭ, ياعني گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ دە اڭگىمەسىن تىڭداپ كورەلىك. ەكى دوس بالالىق شاعىن شامالعاندا وتكىزەدى. ەلباسىنىڭ شامالعانداعى ءھام ودان كەيىنگى تاعدىرىن قالىڭ كوپشىلىك جاتقا بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز, ال قاراپايىم گەنا اعايدى شە؟ وبلىس تۇگىلى, اۋداننىڭ تىزگىنىن ۇستاپ كورمەگەن ادامدى كىم تانيدى؟ مۇنى كەيبىر مەنمەن مانساپقورلاردىڭ تۇسىنىگىمەن تۇجىرسا, “كىم تانيدى؟”. تاعدىر ونى ەرجەتكەن سوڭ اۋەلى قوردايعا, ودان مەركىگە “لاقتىردى”. جەتكەن بيىگى ءوز ۇعىمىندا جامان ەمەس – جىلجىمالى مەحانيكالاندىرىلعان كولوننانىڭ باستىعى. مىنە, وسى كەزدە وبلىسقا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلە قالماسى بار ما. شامالعاننان كەيىن شۇرقىراسپاعالى قاشان. ۇلكەن قىزمەتتەگى ۇلكەن كىسى ۇمىتىپ تا كەتۋى مۇمكىن عوي. قاسىندا ىلعي ىعاي مەن سىعاي, وبلىس, اۋدان باسشىلارى. جوعارعى جاقتىڭ تاپسىرماسىمەن قاراتۇما دەگەن جەردەن كەڭشار اشۋ باستاماسى كوتەرىلىپ, گەنا اعاي سوعان كانال قازۋ, سۋ جەتكىزۋ شارۋاسىمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر ەكەن, قالىڭ توپتان سىرتقارىلاۋ تۇرىپتى. وسى كەزدە جۇمىسپەن مۇقيات تانىسقان نازارباەۆ:
– بۇل شارۋانى كىم, قاي مەكەمە جۇرگىزىپ جاتىر؟ – دەپ سۇرايدى.
اۋدان باسشىسى گەنانى كورسەتەدى. كورسەتۋدىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بار عوي, سونىڭ نەمكەتتىلەۋى بولىپتى بۇل كورسەتۋ. گەنا وسى كەزدە ەلباسىنا قارايدى. ەلباسى... گەناعا قارايدى. بالالىق شاقتى بىرگە وتكىزگەن ەكى جانار جارق ەتىپ, بالا كەزدە اكە-شەشەلەرىنە اتاقتى جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن داۋىستاپ وقىپ بەرەتىن ەكى ءتىل سارت ەتىپ سوزگە كەلەدى. ءبىرىنشى ءتىل قاتقان كىم دەيسىزدەر عوي. ارينە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! وندا دا قاسىنداعى كاستوم-شالبارلارىنا قىل جۋىتپايتىن سىقيعان سىپا باسشىلاردى تاڭعالدىرىپ:
– گەنا, بۇل سەن بە؟!. – دەپ, الىستاعى اۋدانداعى قۇرىلىسشىلاردىڭ بارەكەلدى, قۇرىلىسشىلار سياقتى قاراپايىم باسشىسىن قاپسىرا قۇشاقتاي الادى.
مىنە, كەڭدىك! مىنە, كىشىلىك! مىنە, بالا كەزدەگى دوستىققا, جولداستىققا ادالدىق! مىنە, كەيبىر ادامدار جوعالتىپ الىپ, سونى قاي جەردە جوعالتقانىن, قاي جەردە ۇمىت قالدىرعانىن ەسىنە تۇسىرە الماي شارق ۇرىپ ىزدەپ جۇرگەن ۇلى مارتەبەلى قاراپايىمدىلىق! نۇرەكەڭدەي ءبىر ەلدىڭ پرەزيدەنتى ەمەس, قاراپايىم ءبىر اۋداننىڭ اكىمى ءبىر كەزدە ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن دوسىن جۇمىس ساپارىمەن ءجۇرىپ كەزدەيسوق جولىقتىرا قالسا, “اۋ, بۇل سەنبىسىڭ؟” دەپ قۇشاقتاي الا ما, جوق پا؟ داۋىسقا سالساڭىز, “جوق” دەۋشىلەردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم بولىپ شىعا كەلەدى. ويتكەنى, بۇل دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. بار بولسا, نەكەن-ساياق. اسىرەسە, بۇگىنگى ەليتا اراسىندا قاراپايىمدىلىق قاسيەت اۋەس استاي تىم تاپشى. مۇنى ولارعا ەلباسىنىڭ ءوزى دە تالاي رەت عيبرات ەتىپ ايتىپ ءجۇر.
ەلباسىنىڭ ۇلى قاراپايىمدى-لىعىنىڭ, ەل ىشىندە ەلەۋسىز قالىپ قويعان ەسكى دوستارىنا دەگەن ادالدىعىنىڭ سىرى نەدە؟ باسقالار نەگە وسىنداي اقجارقىن, اقكوڭىل بولا المايدى؟ توتەسىنەن قايىرساق, ەسكى دوستارىنا نەگە سالقىن؟ كەزدەيسوق كەزدەسكەن ساتتە قۇشاقتاي الۋدىڭ ورنىنا, نەگە ساۋساعىنىڭ ۇشىن ۇسىنادى؟ اڭقىلداي امانداسۋدىڭ ورنىنا نەگە ەرنىن جىبىرلاتا سالادى؟ وسى سىندى ساۋالدار ادامدى كوپ ويلانتادى...
مۇنىڭ جاۋابى, ءسىرا, ەلباسىنىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ قاق ورتاسىنان جارىپ شىققان حالىقتىڭ ۇلىنا ءتان مىنەزى مەن بولمىسىندا بولسا كەرەك. قاراپايىم شارۋانىڭ وتباسىندا ءتالىم الىپ, قاراپايىم جۇمىسشىلار ورتاسىندا تاجىريبە جيناپ, بيلىك دالىزدەرىندەگى جانى جايساڭ, جۇرەگى كەڭ اعالارى مەن زامانداستارىنىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كورىپ وسكەندىگىندە جاسىرىنىپ تۇرسا كەرەك. ودان كەيىن شامالعانداعى ورىس, ۋكراين جانە باسقا دا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ سالت-ءداستۇرى مەن حالىقتىق قالپىن ءوزىنىڭ قازاعىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن ارالاستىرا تەل ەمگەن تەكتى تاربيەسىندە جاتسا كەرەك. بۇل كەمدىك ەمەس, كەڭدىك. ال كەڭدىك كەڭسەنىڭ قىتىمىرلاۋ تارتىبىنە قاشاندا باس يمەگەن.
كەڭدىك پەن كەڭسە دەمەكشى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق حالقىنىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ (12.ءحى.2002 ج.), ءازىلحان نۇرشايىقوۆ (6. ءى. 2003 ج.), تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا (11. ءىىى. 2003 ج.) سياقتى تالاي تاماشا ۇل-قىزدارىنا ءوز قولىمەن جازعان حاتتارىنا كوپ ۇڭىلگەنىم بار. بۇل ءۇشىن “ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسى” اتتى كىتاپتى (“ەلوردا”, 2005 ج.) جارىققا شىعارىپ, ەلباسىنىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسىن جارياعا ۇسىنعان پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆكە مىڭ مارتە راحمەت ايتقان ءلازىم. ەلباسىنىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن, سىرى مەن جىرىن, ونەرى مەن ورەسىن تانى-تاتىن حاتتارى مەن جىرلارىنان تۇزىلگەن كىتاپتى وقىپ وتىرىپ ريزا بولعانىم, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ەلباسىنىڭ ەپيستوليارلىق جانردا دا ەشكىمنىڭ كومەگىن قاجەت ەتپەيتىندىگى بولدى. ەڭ باستىسى – جۇرەكتىڭ قىلىن قوزعاعان شىنايى سەزىمدەرىن قاعازعا ءوز قولىمەن تۇسىرگەندى قالايدى ەكەن. ادام بالاسىنا دەگەن شىنايى سەزىم مەن قۇرمەت تە جۇرەكتەن شىققان ءسوزدى ءوز قولىڭمەن جازۋدا ەمەس پە!
گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ باسىنداعى جاعداي جۋرناليست, بۇگىندە ورتامىزدا جوق قاسىقباي اعا اساۋباەۆتىڭ دا باسىنان وتكەن بولاتىن. ءوزى ايتىپ بەرىپ ەدى, جارىقتىق. پرەزيدەنتتىڭ توقسانىنشى جىلدارداعى سول ساپارىنا وبلىستىق راديودان قاسىقباي اعا دا ىلەسەدى. اعامىزدىڭ اتىن قورداي اۋدانىنىڭ قاسىق دەگەن اۋىلىنا بايلانىستى قويعان. سول اۋىلدا تۇراتىن ناعاشىلارىنا جاس كەزىندە قوناققا كەلگەن بولاشاق پرەزيدەنتپەن بولاشاق جۋرناليست اعامىزعا تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپتى. بىراق ودان بەرى وتىز جىلداي ۋاقىت ءوتتى, قايتىپ كەزدەسكەن ەمەس. سوندىقتان الماتىدان كەلگەنى بار, وبلىستان ىلەسكەنى بار ءبىر توپ باسشىلاردىڭ قاسىندا ادەپ ساقتاپ, ەلباسىنىڭ كوزىنە تۇسكىسى كەلمەپتى. بىراق ەگىس القابىنداعى ءبىر ارىقتان اتتاي بەرگەندە:
– وۋ, قاسىقباي, بۇل سەن بە؟ قالىڭ قالاي؟ – دەگەن ەلباسىنىڭ وزىمسىنگەن قامقور ءۇنىن ەستىپ, جۇرەگى ەلجىرەپ كەتەدى. مۇندايدا اۋىزعا ءسوز دە تۇسپەيدى عوي:
– جاقسى! – دەيدى قاساعاڭ تولقىپ. جۇرەگى اۋرۋشى ەدى ءوزىنىڭ.
وسى كەزدە اشەيىندە قاسىقبايعا كوزىنىڭ قىرىن دا سالمايتىن وبلىستىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى ءھام ءۇشىنشى باسشىلارى ءجۋرناليستىڭ وتباسىنا بارلىق جاعدايدى جاساپ قويعانداي ال كەپ بوسە جونەلسىن.
مىنەكي, ۇلى مارتەبەلى قاراپايىمدىلىقتىڭ تاعى ءبىر ۇلگىسى. ايتپەسە بالا كەزىندە كىم قاي اۋىلعا بارىپ, كىم قاي بالامەن تانىس بولمادى دەيسىز. تانىستارىن ەستە ساقتاي دا بەرمەيدى عوي, ءتىپتى. كەيدە تانىپ تۇرسا دا وتىرىك تانىماعانسىپ, سىرعاقتاپ وتە شىعاتىندار قانشاما. ال قازاق كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بولمىسى تۋرالى بۇلاي دەپ ايتا المايسىز.
ءسوز باسىندا تىلگە تيەك بولعان پرەزيدەنتتىڭ قىرعىز دوسى تۋرالى ءتامسىل دە وسىنىڭ مىسالى. سوناۋ ەلۋىنشى جىلدارى ەگىز قوزىداي ەكى ەلدىڭ مالشىلارى ۇشقوڭىر مەن كوك-ويروك جايلاۋىن تەل جايلايدى ەكەن. بەينەلەپ ايتساق, قىرعىز اعايىنداردىڭ – كەمىن, قازاق باۋىرلاردىڭ – جامبىل اۋدانىنىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەتكەن. ماراتتىڭ اكەسى اقماتاي “ەكپين” ۇجىمشارىنىڭ وزات جىلقىشىسى. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى! ال نۇرسۇلتاننىڭ اكەسى ءابىش شامالعان اۋىلىنان كوشىپ كەلگەن مالشىلاردىڭ فەرما مەڭگەرۋشىسى. ءسويتىپ قىرعىز-قازاقتىڭ اقىلمانى اتانعان اقماتاي مەن ءابىشتىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق ولاردىڭ بالالارىنا جۇعىستى بولادى. بۇل سىيلاستىق دوستىققا ۇلاسىپ, ەكەۋى تەمىرتاۋعا بىرگە اتتاندى. ودان ۋكرايناعا ساپار شەكتى. ورىسشاعا جەتىك, تىلگە شەشەن, وقىپ-توقىعانى مول, ساز اسپاپتارىندا شەبەر وينايتىن نۇرسۇلتان ۋچيليششەدە بەدەلدى بولادى. ونىڭ وسى بەدەلى بىرگە بارعان باسقا جىگىتتەرگە “قىتاي قورعانىنداي” بەرىك قامال بولدى. كەيدە ماراتتىڭ ساۋىق-سايرانعا اڭسارى اۋاتىن. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دوسىنا:
– نە بار جەلىگىپ, ودان دا كىتابىڭدى وقى. سونشا جەردەن نەگە كەلدىك, – دەيدى ەكەن ءوزىمسىنىپ.
ال ءوزى ويىن-ساۋىق قۋعاندارعا ىلەسپەي, جاتاقحانادا قالىپ, كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى ەكەن.
– نامىسقوي ەدى, تەك قانا “بەسكە” وقىپ, بارىمىزگە ۇلگى كورسەتەتىن.
سودان بەرى, مىنە, ءبىرى بيىكتە, ءبىرى ەتەكتە جۇرسە دە, ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ, قول ۇزگەن ەمەس. 1961 جىلى 7 قازاندا مارات ۇيلەنگەندە دوسى نۇرسۇلتان تەمىرتاۋدان فرۋنزەگە (بىشكەك) كەلىپ, ۆوستوچنىي كوشەسىندەگى 63-ۇيدەگى جالدامالى اياداي پاتەردە وتكەن كىشىگىرىم تويعا قاتىسىپتى. كىسىلىك پەن كىشىلىكتى قاتار مەڭگەرگەن نۇرەكەڭ سول جەردە دە ماراتتىڭ دوستارىن ءۇيىرىپ اكەتكەن.
– اعا, دوسىڭىز ەلباسى بولعان سوڭ اسىرا ماقتاپ وتىرعان جوقسىز با؟ – دەيمىز ءبىز قالجىڭداپ.
– جوعا, باسقانى ۇمىتساڭ دا جاس كەزدەگى وقيعانى ۇمىتا المايسىڭ. ونان كەيىن نۇرەكەڭ ورىنسىز ماقتاندى و باستان جەك كورەدى.
شىن دوستىڭ سەزىمى سۋدان دا ءمولدىر. يسلام الەمىنىڭ باس كىتابى قۇران كارىمگە جۇگىنسەك, راسىندا, ماداق اللا تاعالاعا عانا ءتان. مىسالى, مۇحاممەد پايعامباردى (س.ع.س.) ۇمبەتتەرى ماقتاعان سايىن ول كىسى كۇبىرلەپ دۇعا وقيدى ەكەن. “نەگە ءويتتىڭىز؟” دەگەندەرگە, “ماداق اللاعا عانا ءتان, سوندىقتان ۇمبەتتەرىمنىڭ كۇناسىن كەشىرە گور دەپ اللا تاعالاعا جالبارىنىپ, دۇعا وقىپ وتىردىم” دەيتىن كورىنەدى. شىنىندا, ەلباسى اسىرە دارىپتەۋگە جانى قاس ەكەنىن ەلباسى بولعالى قانشاما رەت دالەلدەدى.
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز ءبىر توعىز دا, ەلباسىنىڭ بىلەتىنى توقسان توعىز. ايتپەسە ول كىسىنىڭ كەڭ جۇرەگىندە مارات, گەنا جانە مارقۇم قاسىقباي اعا سياقتى ءبىر كەزدەرى بىرگە وسكەن, بىرگە وقىعان, بىرگە جۇمىس ىستەگەن قانشاما دوستارىنىڭ بەينەسى سىيىپ تۇر!
ەلباسىنىڭ “سىندارلى ون جىل” اتتى كىتابىن (الماتى, “اتامۇرا”, 2003 جىل) وقىعان ادام, اۆتوردىڭ الەمدىك اۋقىمداعى اقىل-وي يەلەرىنىڭ وي-تولعام-دارىنان اسىپ تۇسپەسە, كەم سوقپايتىن پىكىرلەرى مەن پايىمدارىنا ريزا بولارى ءسوزسىز. ايتايىن دەگەنىمىز, وسى كىتاپتىڭ كىرىسپەسىنە “جالىننىڭ جادى” دەگەن تاقىرىپ قويىلىپ, وندا شىعارماسىنا ارقاۋ بولار ويىن باستاۋ ءۇشىن ءوزى ءبىر كەزدەرى قاسىندا تۇرعان دومنا پەشىنىڭ وت-جالىنىنان مىسالدار كەلتىرەدى. ويتكەنى بۋىرقانىپ, بۇرقانىپ جاتقان وتتى مەتالدىڭ, ابايلاماساڭ, قاۋپى دە باسىمداۋ بولادى. ەلباسى وسىنى سۋرەتكەرگە ءتان تۇسىنىكپەن تاماشا بايانداپ كەلەدى دە: “دومنا تسەحىنداعى قاۋىپسىزدىك, ەڭ الدىمەن, كۇردەلى تەحنولوگيالىق تىزبەكتىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرىن مەيلىنشە قاتاڭ ءارى سايما-ساي ساقتاۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ادامدار مەن قاۋىمداستىقتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىندا كۇيرەۋگە سوقتىرۋدان ساقتايتىن قاتاڭ ءتارتىپ جەتىسە بەرمەيدى. كەي ادامداردىڭ دوستىعى بەيىل ەمەس, الدانۋ, ال دۇشپاندىعى كەيىس ەمەس, كەلىسىمگە كەلە الماعاندىق ەكەندىگىن كەزىندە قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى اباي ايتقان” دەپ, كۇللى عالام باسشىلارىن ۇلكەن ويعا جەتەلەيدى.
دوستىق تۋرالى بۇل ويدى ايتۋ ءۇشىن ادامنىڭ ءوزى سوعان ۇلگى بولۋ كەرەك دەسەك, ەلباسىنىڭ ادامداردى الالامايتىنى, دوستارىن شىققان تابى مەن تەگىنە قاراي تاڭدامايتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىنى بەلگىلى.
دوستىق تۋرالى مىنادان اسقان مىسال بولماس. يبراھيم (س.ع.) حاليل, ياعني دوس بولعانى ءۇشىن وتە اۋىر جاعدايدا بولسا دا, دوستىقتىڭ شارتى رەتىندە ۇلكەن ءبىر باعىنىشتىلىق پەن تاۋەكەل ىشىندە ەدى, كوڭىلىندە ازعانتاي دا بولسا ەش قورقىنىش پەن ۇرەي جوق ەدى. وتقا تاستالاتىن كەزىندە وعان كومەكتەسۋگە ۇسىنىس جاساعان پەرىشتەلەرگە:
– دوس پەن دوستىڭ اراسىنا كىرمەڭدەر! راببىم نەنى قالاسا, مەن سوعان رازىمىن, قۇتقاراتىن بولسا – سىيى, ورتەيتىن بولسا – كەمشىلىگىم. ينشاللا سابىر ەتۋدەمىن,.. – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. سوسىن:
– ول جاعدايىمدى بىلەدى. سوسىن ايتىڭدارشى, وت كىمنىڭ امىرىمەن جانادى, ونى جاعۋ كىمنىڭ ءىسى؟ – دەپ سۇراپتى.
اقىرى ۇلى دوستان, ياعني اللادان كەلگەن امىرمەن وت يبراھيمگە (س.ع.) سالقىن ءارى قاۋىپسىز بولادى. وسىلايشا ءيللاھي دوستىق كورىنىس تاپتى. اللا تاعالا ءيبراھيمدى (س.ع.) ادالدىعى ءۇشىن ايات كاريمدە: “وتە ادال (ۋادەسىندە تۇراتىن) يبراھيم...” ء(ناجم سۇرەسى, 37-ايات) دەگەن سوزدەرمەن قۇرمەت پەن ماداقتاۋ كورسەتكەن.
پرەزيدەنتتىڭ دوستارىنا دەگەن ادالدىعى تۋرالى ويلانعاندا وسى مىسال ەسىمە ورالا بەرەدى. ۇلى حالقىمىزدا ء“بىر دوس بار قازانداعى اسىڭ پىسكەنشە, ءبىر دوس بار اۋزىڭداعى جاعىڭ تۇسكەنشە” دەگەن عاجاپ ءسوز بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن ەسكە الىڭىزشى. نەمەسە سول جىلدارداعى ءباسپاسوز تىگىندىلەرىن پاراقتاپ كورىڭىزشى. پرەزيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى سىناپ-مىنەپ جۇرگەننىڭ ءبارى ەلباسىنا ادال دوس, جولداس, باۋىر ەكەندەرىن ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جار سالعان جاندار ەمەس پە ەدى. بىراق كوپ ۇزاماي سولاردىڭ كوبىسى سوزدەرىنەن تاندى, ۋادەلەرىنەن تايدى. ەلگە جاقسى اتانۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ جوسىقسىز سويلەيتىن بولدى. سىندى قويىپ, تابالاۋعا شىقتى. مىسالى, “لاۋازىمدى قىزمەتكە قولىمىز جەتپەي قالدى” نەمەسە “ورنىمنان الىپ تاستادى” دەپ تە دوس دەگەن ۇلى ۇعىمعا كىر كەلتىرۋگە بولا ما؟ مەملەكەت مۇددەسى جولىنداعى قيىندىعى كوپ قىرۋار ىستەردە بىرگە بولۋدىڭ ورنىنا ۇركەك مالداي جالت بەرەتىنى قالاي؟ ۇلى حالىق, قاراپايىم حالىق وسىنىڭ ءبارىن كورمەي-بىلمەي وتىر دەيسىزدەر مە؟ ابىلقايىر حانعا ساتقىندىق جاساپ, وتىراردىڭ قاقپاسىن اشىپ بەرگەن وپاسىزدى شىڭعىسحان دا ماداقتاپ, ماراپاتتاۋدىڭ ورنىنا, باسىن شاپتىرعان جوق پا ەدى. ەندەشە ەلباسى لاۋازىمدى قىزمەت بەرسە دوس ساناپ, ال كەمشىلىگىنە بايلانىستى قىزمەتىنەن السا نەمەسە باسقا قىزمەتكە جۇمساسا “كوشكە بەرگەن تايلاعىن” داۋلاپ جۇرگەن تۇلكىبۇلاڭ دۋايپاتتارعا حالىق قالاي سەنەدى؟ قالاي باسشىلىققا سايلاپ, قالاي توبەسىنە كوتەرەدى؟ يبراھيم (س.ع.) پايعامباردىڭ “دوس پەن دوستىڭ اراسىنا كىرمەڭدەر! راببىم نەنى قالاسا, مەن سوعان رازىمىن, قۇتقاراتىن بولسا – سىيى, ورتەيتىن بولسا – كەمشىلىگىم. ينشاللا سابىر ەتۋدەمىن” دەگەن سوزىنەن نەگە ساباق المايدى. نەگە ءوزى ەمەس, تەك قانا وزگە كىنالى بولۋى كەرەك؟
ەلباسىنىڭ ءومىر جولىنداعى العاشقى سوقپاقتاردىڭ بىرىندە دامدەس-تۇزداس بولعان اعالاردىڭ ءبىرى – راحىمجان مىرزاحمەتوۆ. بۇل سوناۋ 1958 جىل ەكەن. كومسومولدىق جولدامامەن تەمىرتاۋعا بارعان وڭتۇستىكتىڭ ءبىر توپ جىگىتتەرى, ىشىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بار, دنەپرودزەرجينسكىدەن ءبىر-اق شىعادى. بۇل, ارينە, قالىڭ قازاققا بەلگىلى ءجايت. بەلگىسىزى – 1964 جىلى 6 شىلدەدە بۇكىل بريگادا بولاشاق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 24 جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن تويلاپتى. ارادا التى كۇن وتكەندە راحىمجان اعانىڭ ۇيىندەگى جەڭگەي ءسانيا قوشقارداي ۇل تابادى. راحاڭنىڭ شويىن بالقىتۋشى دوستارى نارەستەنىڭ اتىن “شويىنحان” دەپ قويايىق دەپ شۋلايدى. سول كەزدە وسى قۋانىشتىڭ باسىندا جۇرگەن نۇرەكەڭ “تەمىرتاۋداعى كۇندەردى ەسكە تۇسىرەتىن ات قويايىق دەگەندەرىڭ ورىندى, سوندىقتان بۇل نارەستەنىڭ اتى “تەمىرحان” بولسىن” دەپتى. بۇل ەسىم راحاڭا دا, جارى سانياعا دا ۇنايدى.
تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ 50 جىلدىعىندا سول بايىرعى دوستاردىڭ باس قوسۋى بولادى. دۋماندى توپتىڭ ورتاسىندا ادەتتەگىدەي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا جۇرەدى جايراڭداپ...
ارقا سۇيەۋگە بولاتىن دوستان ارتىق پانا جوق. جۇيرىك اتقا شاباندوز ءۇيىر, جاقسى ادامعا دوس ءۇيىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “عاسىرلار توعىسىندا” اتتى كىتابىنداعى (الماتى, “اتامۇرا”, 2003) “ماعۇرىپ پەن ماشىرىق اراسىندا” دەگەن تاراۋدىڭ باسىندا گەرمان گەسسەنىڭ “شىعىس پەن باتىس دانالىعىنان ءبىز ءبىر-بىرىمەن وشتەسكەن كۇشتەردى ەمەس, كۇللى دۇنيەنى ءوز اراسىندا تەربەلتكەن ەكى ءپوليۋستى كورگەندەيمىز” دەگەن ءسوز جازىلىپتى. تۇسىنە بىلگەن ادامعا بۇل دا ۇلى دوستىقتى ۇلىقتاعان اسىل سوزدەردىڭ ءبىرى. ەلباسى ونى ەپيگرافقا بەكەرگە شىعارىپ وتىرعان جوق. ول تاۋەلسىز ەلىنىڭ بوساعاسى بەرىك, كەرەگەسى كەڭ, شاڭىراعى بيىك بولۋى ءۇشىن توقسانىنشى جىلدارى شىعىس پەن باتىستان دوستار ىزدەدى. سول ءۇشىن تۇرعىت وزالمەن, تسزيان تسزەمينمەن, مارگارەت تەتچەرمەن, فرانسۋا ميتتەرانمەن, جاك شيراكپەن, فاحد ابدەل ازيزبەن جانە باسقا دا كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارىمەن كەزدەستى. بارلىعىمەن دە دوس, پىكىرلەس بولىپ كەتتى. سوندا كىم ءۇشىن؟ ارينە, ەلى مەن جەرى ءۇشىن. ەلى مەن جەرى ءۇشىن بولعاندا بۇرىنعى كسرو دەگەن قىزىل يمپەريانىڭ تاساسىندا قالىپ قويعان قازاق ەلىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ جۇرتشىلىعىنا تانىتۋ ءۇشىن!
قازاق ەلىنە جاۋ ەمەس, دوس ىزدەگەن ەلباسىنىڭ سول ىزگى ساپارى مەن ماڭىزدى ميسسياسى ءالى جالعاسىپ كەلەدى. مىناۋ تانىس – كوپ, دوس – از زاماندا بۇل ۇلگىلى ءۇردىس. جاقسى ءداستۇر. سونىڭ ارقاسىندا قازاق ەلىن شىعىس تا, باتىس تا تورىنە شىعارىپ, بەدەلدى ۇيىمداردىڭ توراعالىقتارىن ۇسىنىپ وتىر. ءابدىجامىل اعا رومانىنداعى ەسبول قاريانىڭ “ونىڭ ءبىر پالەسى – دوس كىسىلەردىڭ اراسىندا دا بىردەيلىك بولا بەرمەيدى. ولاردىڭ دا اراسىنان ارتىق-كەمى شىعىپ, كەمى كىشى ورنىنا جۇرەدى. قيىنى وسى” دەگەن قاۋپى دە قازاق كوشباسشىسىنىڭ سابىرلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جوققا اينالعانداي. قۇدايعا شۇكىر, قازىر بۇرىنعىداي كىشىمىز, كەمبىز دەپ باسقا ەلدەردىڭ الدىندا كۇمىلجىمەيمىز. ەلباسىنىڭ ەلدەر مەن ەلدەردىڭ, ادامدار مەن ادامداردىڭ اراسىنداعى دوستىق دەگەن دەگدار سەزىمگە دەگەن ىڭكارلىگى قازاقستاندىقتاردى وسىعان ۇيرەتتى.
كىم حالىق ءۇشىن ءومىر سۇرسە, ول ماڭگى ءومىر سۇرەدى. قازاقستاننىڭ باقىتتى بايانى ءۇشىن حالىقتىق پرەزيدەنتكە اينالعان كوشباسشى دا حالىق ءۇشىن, دوستار ءۇشىن تۋعان پەرزەنت.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
*نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن مارات اقماتاي ۇلى (جاس كەزدەرى جانە بۇگىنگى ۋاقىتتا).
