– قۇرمەتتى قازاقباي تاشتەءمىر ۇلى, قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن ۇلتارالىق كەلىسىم ەلباسى جولداۋلارىندا ايقىن كورىنىس تاپقان بولاشاق «ماڭگىلىك ەلدىڭ» كىلتى ەكەندىگى جايىندا وتە ورىندى ايتىلۋدا. ال وسى قۇندىلىقتاردىڭ قازىرگى قاينار كوزى كەزىندە ەلباسىمىز كورەگەندىگىمەن قۇرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەمەس پە؟
– ءدال سولاي. بۇگىندە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىڭعى كوشىندە كەلە جاتقان قازاق ەلىندە, قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرىندە داۋلەتىن جيناپ, ۇرپاعىن جايعان 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ, ەتنوستاردىڭ باسىن بىرلىككە توپتاستىرىپ, بۇگىنگى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن قۇرمەت سەزىمىنىڭ, جاراستىق پەن كەلىسىمنىڭ, ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ تۇراقتىلىعىن ودان ءارى جاراستىرا نىعايتۋداعى قحا-نىڭ جۇمىسىن مەن ءاردايىم ماقتانىشپەن ايتا الامىن. اسا قادىرمەندى ەلباسىمىز بيىلعى جىلدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى دەپ جاريالادى. وسى ايتۋلى جىل – مىزعىماس بىرلىگى مەن بۇلجىماس تاتۋلىعىن تۋ ەتكەن, ەلىمىزدە ەڭ بەلدى دە بەدەلدى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى – قحا-نىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىمەن تۇسپا-تۇس, قاربالاس كەلىپ تۇر. اسسامبلەيا جىلى ەلىمىزدە وتەتىن كوپ مەرەيتويلاردىڭ ءبىرى ەمەس, ەلباسىمىزدىڭ سوزىمەن ايتار بولساق, توي تويلايتىن جىل ەمەس, وي تولعايتىن جىل. سەبەبى, ورتاق وتانىمىزداعى ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ, ەتنوستاردىڭ اراسىندا قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ, دامۋدىڭ ناقتى تەتىگىنە اينالعان بۇل ۇيىم – ەلىمىزدىڭ قادىرلى دە قاسيەتتى, وشپەس قۇندىلىعى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى, سىيلاستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى كورسەتۋدەگى ەل بىرلىگىنىڭ باستى قۇرالى جانە تۇتقاسى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونى قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەتىمىزدى ودان ءارى نىعايتا بەرۋ ءۇشىن بىزگە ەڭ اۋەلى بىرلىك قاجەت.
– قوي جىلىندا حالقىمىز ءۇشىن اسا قاستەرلى بىرقاتار مەرەيلى وقيعالار توعىسىپتى. ولار دا ەلدىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسپەي مە؟
– بىرلىك بولماسا, قانداي قۋاتتى يمپەريا بولسا دا ك ۇلى كوككە ۇشاتىنىن تاعىلىمى مول تاريح بولمىسى ادامزات بالاسىنا دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان دا ەشبىر بايلىقپەن سالىستىرۋعا بولمايتىن, باعا جەتپەس قازىنامىز, 130-دان استام ۇلت پەن ەتنوستاردىڭ قاسيەتتى مەكەنى – ەلىمىزدەگى بىرلىكتى ساقتاۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. 2015 جىل – ءبىزدىڭ وتانىمىز ءۇشىن تاريحي بەلەستەرىمىزدى اتاپ ءوتۋ جىلى. ءبىزدىڭ تاريحىمىز – بۇل بىرلىكتىڭ قاينار كوزى. وتكەنىمىزدى باعالاي وتىرىپ, ءبىز كەلەشەگىمىزدى بولجاي الامىز. قحا جىلىندا: قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىن, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرمىز. بۇلار – ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساعان جاسامپاز كەزەڭدەر. ەلىمىزدىڭ تاريحي قازىناسى عانا ەمەس, ەلدىك رۋحىمىزدىڭ باستاۋى, بىرلىگىمىزدىڭ نەگىزى, مەملەكەتىمىزدىڭ ايعاعى, دوستىعىمىزدىڭ دانەكەرى.
– ال ەندى ءدال بۇگىنگى الەمدىك قوعامداستىق تۇگەلدەي قىزىعىپ وتىرعان قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان بەرەكە-بىرلىگىمىز ءبىر كۇندە ورناي قالعان جوق قوي. وسى جولداعى قيىن كۇرەس, قىرۋار ەڭبەك, جاسامپازدىق بەلەستەرىن ءبىر شولىپ وتسەڭىز.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنا كوز سالساق, قازاقستان كۇيرەگەن يمپەريانىڭ مۇراعا قالدىرعان ەكونوميكاسىن تۇزەتۋ جولىنداعى ارپالىسپەن قاتار شەكاراسىن شەگەندەپ, مەملەكەتىمىزدى نىعايتىپ, بولاشاق دامۋ جولىن ايقىنداۋ ماقساتىندا الەمدىك ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەشكىمگە ۇقسامايتىن, ەشكىم قايتالامايتىن قازاقستان جولىن سالۋعا ۇلگىلى جوسپارلار جاسادى. تاڭداپ العان جولىمىزدىڭ دۇرىستىعىن وتكەن جىلدار تاجىريبەسى ايقىنداپ بەردى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ەلىمىزدى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان ابىرويمەن الىپ شىقتى. نارىقتىق ەكونوميكا قۇرىلىمىنىڭ تەتىكتەرى تۇگەندەلىپ قالىپتاستى, مادەنيەتىمىز گۇلدەنىپ, ەكونوميكامىز دامىدى. تمد ەلدەرى مەن باسقالارىنا ءبىز ۇلگى-ونەگە بولدىق. 1995 جىلى قۇرىلعان قحا-نىڭ ءى سەسسسياسىندا ەلباسىمىز تاريحي بايانداما جاسادى. «مەن ەلىمنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىمنىڭ باستى مىندەتىم دەپ سانايمىن. بىرلىك اسپاننان ءوزى كەلىپ تۇسپەيدى. تەك قارقىندى جۇمىس ارقىلى عانا كەلەدى. مەن كەڭ-بايتاق جەرىمىزدە تاتۋلىق پەن تىنىشتىق بولعانىن عانا تىلەيمىن. مۇنىڭ, ەڭ الدىمەن, ميلليونداعان قازاقستان وتباسىنا كەرەك ەكەندىگىن ەسكە سالامىن. مەن قايعىدان شاشى اعارعان انالاردىڭ بالالارىن جوقتاماعانىن, سابيلەردىڭ مۇگەدەك بولماۋىن, قارت ادامداردىڭ كۇيرەگەن ۇيلەرىنىڭ الدىندا قاسىرەت شەگىپ جىلاماعانىن قالايمىن», دەگەن ەلباسىمىزدىڭ سوزدەرى سول كەزدەگى ەڭ وزەكتى, ەڭ ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن تاپتى. ارادا 20 جىل ءوتتى. وسى اسسامبلەيا اياسىندا ەلىمىزدە ەتنوساياسي, رۋحاني-ساياسي جانە ۇلتتىق رەفورمالاردىڭ دۇرىس جۇرگىزىلۋىنە بايلانىستى قالىپتاسقان ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ تۇراقتىلىعى الەم ساحناسىندا قازاقستان حالقىنىڭ بەدەلىن ارتتىردى. وسىنداي جەتىستىگىمىز بۇگىندە يدەولوگيالىق برەند رەتىندە ورنىعىپ, بۇكىل الەمگە بەيبىتشىلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نازارباەۆ مودەلى دەگەن اتپەن بەلگىلى بولدى. قحا-نىڭ باعىندىراتىن بيىكتەرى مەن الاتىن اسۋلارى بولاشاقتا جالعاسىن ءالى دە تابادى.
– قحا اتقارعان جۇمىستار, وسىناۋ بىرەگەي ينستيتۋتتىڭ تەڭدەسى جوق مەرەي-مارتەبەسى جايىندا نە ايتاسىز؟
– اسسامبلەيا اياسىندا ەتنوسارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋدىڭ تولىق زاڭنامالىق بازاسى قۇرىلدى. قحا-عا كونستيتۋتسيالىق ورگان رەتىندە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلدى. پارلامەنت ماجىلىسىنە 9 دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعىن الدى. ماجىلىسكە سايلانعان 9 حالىق قالاۋلىلارى ءاربىر ۇلىس پەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جوعىن جوقتاۋمەن قاتار, بارشا حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بىرلىگى جولىندا پارلامەنت قابىرعاسىندا تابىستى قىزمەت اتقارۋدا. قحا تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, اسسامبلەيا قۇرىلىمى مەن قىزمەتىنىڭ قوعامدا الاتىن ورنى مەن ءرولى زاڭنامالىق نەگىزدە ىسكە اسىپ, قامتاماسىز ەتىلۋدە. حالىقپەن بىرگە مۇقيات تالقىلانىپ, ەلباسى ماقۇلداعان ەل بىرلىگى دوكتريناسى بەيبىتشىلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋدىڭ ءبىر ەل, ءبىر تاعدىر, تەگى باسقا, تەڭدىگى ءبىر ۇلت رۋحىنىڭ دامۋى سياقتى قاعيدالارىن ايقىنداپ بەردى. وسى قول جەتكەن تاتۋلىق پەن بىرلىگىمىزدى جالعاستىرۋ ءۇشىن بۇگىندە ەلىمىزدە 820 ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەپ, اكتيۆ سانى 67 مىڭنان استام ادامدى قامتيدى. اسسامبلەيا اياسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا 1035 قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىقتارى – تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى ۇرپاق جادىنا ءسىڭىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى رەتىندە «انالار كەڭەسى» جۇمىسىن باستادى. قحا-نىڭ قىزمەتى مەن مەملەكەتتىك ەل بىرلىگى ساياساتىن, قوعامدىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى ناسيحاتتاۋدىڭ نەگىزگى قۋاتتى قۇرالى – جۇيەلى اقپاراتتىق جۇمىس جولعا قويىلدى.
– اسسامبلەيانىڭ ەل ىشىندەگى, ءبۇكىل الەمدەگى تانىمالدىعى قانداي دەڭگەيدە؟
– اسسامبلەيا قابىرعاسىنداعى ءىس-شارالارعا, ماڭىزدى وقيعالارعا بايلانىستى 40-تان استام مەديا-جوسپار جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. الەمنىڭ 47 مەملەكەتىنە تارالاتىن «دوستىق-درۋجبا» جۋرنالى, ءتورت تەلەارنا, بەس تەلەباعدارلاما, سەگىز راديوباعدارلاما, توعىز رەسپۋبليكالىق باسىلىم, جۇزدەن استام ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى جانە باسقالارى جۇمىس ىستەيدى. اسسامبلەيا جانىنان قۇرىلعان ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە جۋرناليستەر مەن ساراپشىلار قىزمەت اتقارۋدا. قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نازارباەۆ مودەلىن زەرتتەۋ ءۇشىن الەمنىڭ 15 مەملەكەتىنەن, اتاپ ايتقاندا, بولگاريا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, يسپانيا, يتاليا, قىتاي, اقش, رەسەي, تۇركيا, ۋكراينا, ارمەنيا ەلدەرىنەن ساراپشىلار, عالىمدار مەن ديپلوماتتار, جۋرناليستەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى الپىستان استام رەت ءوتىنىش ءبىلدىردى. شەتەلدىك كورشىلەرىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىراننىڭ كورەگەندىلىگىندەي الىستان كوزدەيتىن العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ساليقالى ساياساتىن مويىنداپ قانا قويماي, ەلباسىمىزدىڭ ءوز قولىمەن قۇرعان بەيبىتشىلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن تولەرانتتىلىقتىڭ ەڭ تاڭداۋلى ۇلگىسى رەتىندە زەرتتەپ, ءوز ەلدەرىندە قولدانىسقا ەنگىزۋگە ىنتالى ەكەندىكتەرىن پاش ەتىپ وتىر. حالىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالعان ەلباسى توراعالىق ەتەتىن وسىناۋ كونستيتۋتسيالىق ورگان جونىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن مىرزا: «اسسامبلەيانىڭ قاعيداتى مەن باعىت-باعدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جۇمىس قاعيداتىنا تولىق سايكەس كەلەدى», دەپ ءوزىنىڭ ورايلى پىكىرىن ءبىلدىرۋى دە عانيبەت. ەگەمەندى ەلىمىزدە مارتەبەسى جوعارى قانشاما قوعامدىق ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار بار. ولارمەن دە ساناسامىز, ولاردى دا قۇرمەتتەيمىز. دەگەنمەن دە, سولاردىڭ ءبارىنىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.
– ولاي بولسا, اسسامبلەيا جىلىنىڭ باستى اقيقاتتارى نەدە دەپ بىلەسىز؟
– قوعامدى ءبىرتۇتاس اعزاعا بالاساق, ول قوعامعا قان جۇگىرتەتىن الۋان ءتۇرلى قان تامىرلارى سىندى بارلىق سالالاردى بىرىكتىرەتىن, ءبارىنىڭ جولىن ءبىر ارناعا سالىپ, ءبىر اعىسقا باعىتتايتىن ءبىر جۇرەك بار. ول جۇرەكتىڭ ەسىمى – بىرلىك. ەلىمىزدە بىرلىك پەن تاتۋلىق, قوعامدىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك بولسا, ماڭگىلىك قازاق ەلى وركەنيەتتى, داۋلەتتى ۇلىستار قاتارىندا بولىپ, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا الەم ساحناسىندا ۇلتتىق مەملەكەت رەتىندە سالتانات قۇراتىن بولادى. سوندىقتان دا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلىندا ەلىمىزدە قوعامدىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ, بىرلىكتىڭ ءمانىن تۇسىندىرۋگە كوڭىل ءبولىنىپ, ەرەكشە ەكپىن بەرىلەدى. وسى تۇرعىدان رەسمي تۇردە جاريالانعان 2015 جىل قحا ينستيتۋتىنىڭ مەرەيتويى – جەكە مەرەكەسى ەمەس, ەڭ الدىمەن, قۇندى قازىنامىز: ەل بىرلىگىنىڭ جىلى, تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىك جىلى. بۇگىندە جاسامپاز جەتىستىكتەرىمىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ بەرىك كەپىلى – ەلباسىمىزدىڭ سالعان قوعامدىق كەلىسىم مودەلىنىڭ جىلى. وسى قازىنالى جىلدىڭ كۇنى كەشە سۇيىنشىلەگەن تاعى ءبىر جارقىن جاڭالىعىن قۋانا ايتپاي تۇرا المايمىن. ەل پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا – 20 جىل» مەرەكەلىك مەدالىن تاعايىنداعانى جۇرەك تەبىرەنتەر عانيبەت جاعداي بولدى. البەتتە, مۇنىڭ دا بىرلىكتى نىعايتۋعا, تىرلىكتى كوكتەتە تۇسۋگە قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز. سول ءۇشىن دە نۇراعامىزعا تاعى دا مىڭ مارتە العىس. بۇگىندە بەرەكە-بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىڭعى كوشىندە كەلە جاتقان, اردان, نامىستان جارالعان ەل يەسى, جەر يەسى, مەملەكەت قۇراۋشى جاسامپاز قازاق حالقىنىڭ ابىز دانالىعىمەن ۇيلەسكەن 2015 جىل – اسسامبلەيا جىلى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتكىزىپ, ەلىمىزگە جاعىمدى جاڭالىقتار مەن ابىرويلى جەڭىستەر اكەلسىن, ارداقتى وتانداستار!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان». الماتى.
